अध्याय 103: भोगवती में मातलि ने नाग सुमुख को चुना

इयं भोगवती नाम पुरी वासुकिपालिता ।
यादृशी देवराजस्य पुरी वर्याऽमरावती

iyaṃ bhogavatī nāma purī vāsukipālitā |
yādṛśī devarājasya purī varyā'marāvatī

एष शेषः स्थितो नागो येनेयं धार्यते सदा ।
तपसा लोकमुख्येन प्रभावसहिता मही

eṣa śeṣaḥ sthito nāgo yeneyaṃ dhāryate sadā |
tapasā lokamukhyena prabhāvasahitā mahī

श्वेताचलनिभाकारो दिव्याभरणभूषितः ।
सहस्रं धारयन्मूर्ध्नां ज्वालाजिह्वो महाबलः

śvetācalanibhākāro divyābharaṇabhūṣitaḥ |
sahasraṃ dhārayanmūrdhnāṃ jvālājihvo mahābalaḥ

इह नानाविधाकारा नानाविधविभूषणाः ।
सुरसायाः सुता नागा निवसन्ति गतव्यथाः

iha nānāvidhākārā nānāvidhavibhūṣaṇāḥ |
surasāyāḥ sutā nāgā nivasanti gatavyathāḥ

मणिस्वस्तिकचक्राङ्काः कमण्डलुकलक्षणाः ।
सहस्रसंख्या बलिन सर्वे रौद्राः स्वभावतः

maṇisvastikacakrāṅkāḥ kamaṇḍalukalakṣaṇāḥ |
sahasrasaṃkhyā balina sarve raudrāḥ svabhāvataḥ

सहस्रशिरसः केचित्केचित्पञ्चशताननाः ।
शतशीर्षास्तथा केचित्केचित्रिशिरसोऽपि च

sahasraśirasaḥ kecitkecitpañcaśatānanāḥ |
śataśīrṣāstathā kecitkecitriśiraso'pi ca

द्विपञ्चशिरसः केचित्केचित्सप्तसुखास्तथा ।
महाभोगा महाकायाः पर्वताभोगभोगिनः

dvipañcaśirasaḥ kecitkecitsaptasukhāstathā |
mahābhogā mahākāyāḥ parvatābhogabhoginaḥ

बहूनीह सहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च ।
नागानामेकवंशानां यथाश्रेष्ठं तु मे श्रुणु

bahūnīha sahasrāṇi prayutānyarbudāni ca |
nāgānāmekavaṃśānāṃ yathāśreṣṭhaṃ tu me śruṇu

वासुकिस्तक्षकश्चैव कर्कोटकधनञ्जयौ ।
कालीयो नहुषश्चैव कम्बलाश्वतरावुभौ

vāsukistakṣakaścaiva karkoṭakadhanañjayau |
kālīyo nahuṣaścaiva kambalāśvatarāvubhau

बाह्यकुण्डो मणिर्नागस्तथैवापूरणः खगः ।
वामनश्चैलपत्रश्च कुकुरः कुकुणस्तथा

bāhyakuṇḍo maṇirnāgastathaivāpūraṇaḥ khagaḥ |
vāmanaścailapatraśca kukuraḥ kukuṇastathā

आर्यको नन्दकश्चैव तथा कलशपोतकौ ।
कैलासकः पिञ्जरको नागश्चैरावतस्तथा

āryako nandakaścaiva tathā kalaśapotakau |
kailāsakaḥ piñjarako nāgaścairāvatastathā

सुमनोमुखो दधिमुखः शङ्खो नन्दोपनन्दकौ ।
आप्तः कोटरकश्चैव शिखी निष्ठूरिकस्तथा

sumanomukho dadhimukhaḥ śaṅkho nandopanandakau |
āptaḥ koṭarakaścaiva śikhī niṣṭhūrikastathā

तित्तिरिर्हस्तिभद्रश्च कुमुदो माल्यपिण्डकः ।
द्वौ पद्मौ पुण्डरीकश्च पुष्पो मुद्गरपर्णकः

tittirirhastibhadraśca kumudo mālyapiṇḍakaḥ |
dvau padmau puṇḍarīkaśca puṣpo mudgaraparṇakaḥ

करवीरः पीठरकः संवृत्तो वृत्त एव च ।
पिण्डारो बिल्वपत्रश्च मूषिकादः शिरीषकः

karavīraḥ pīṭharakaḥ saṃvṛtto vṛtta eva ca |
piṇḍāro bilvapatraśca mūṣikādaḥ śirīṣakaḥ

दिलीपः शङ्खशीर्षश्च ज्योतिष्कोऽथापराजितः ।
कौरव्यो धृतराष्ट्रश्च कुहुरः कृशकस्तथा

dilīpaḥ śaṅkhaśīrṣaśca jyotiṣko'thāparājitaḥ |
kauravyo dhṛtarāṣṭraśca kuhuraḥ kṛśakastathā

विरजा धारणश्चैव सुबाहुर्मुखरो जयः ।
बधिरान्धौ विशुण्डिश्च विरसः सुरसस्तथा

virajā dhāraṇaścaiva subāhurmukharo jayaḥ |
badhirāndhau viśuṇḍiśca virasaḥ surasastathā

एते चान्ये च बहवः कश्यपस्यात्मजाः स्मृताः ।
मातले पश्य यद्यत्र कश्चित्ते रोचते वरः

ete cānye ca bahavaḥ kaśyapasyātmajāḥ smṛtāḥ |
mātale paśya yadyatra kaścitte rocate varaḥ

मातलिस्त्वेकमव्यग्रः सततं संनिरीक्ष्य वै ।
पप्रच्छ नारदं तत्र प्रीतिमानिव चाभवत्

mātalistvekamavyagraḥ satataṃ saṃnirīkṣya vai |
papraccha nāradaṃ tatra prītimāniva cābhavat

स्थितो य एष पुरतः कौरव्यस्यार्यकस्य तु ।
द्युतिमान्दर्शनीयश्च कस्यैष कुलनन्दनः

sthito ya eṣa purataḥ kauravyasyāryakasya tu |
dyutimāndarśanīyaśca kasyaiṣa kulanandanaḥ

कः पिता जननी चास्य कतमस्यैष भोगिनः ।
वंशस्य कस्यैष महान्केतुभूत इव स्थितः

kaḥ pitā jananī cāsya katamasyaiṣa bhoginaḥ |
vaṃśasya kasyaiṣa mahānketubhūta iva sthitaḥ

प्रणिधानेन धैर्येण रूपेण वयसा च मे ।
मनः प्रविष्टो देवर्षे गुणकेश्याः पतिर्वरः

praṇidhānena dhairyeṇa rūpeṇa vayasā ca me |
manaḥ praviṣṭo devarṣe guṇakeśyāḥ patirvaraḥ

मातलिं प्रीतमनसं दृष्ट्वा सुमुखदर्शनात् ।
निवेदयामास तदा माहात्म्यं जन्म कर्म च

mātaliṃ prītamanasaṃ dṛṣṭvā sumukhadarśanāt |
nivedayāmāsa tadā māhātmyaṃ janma karma ca

ऐरावतकुले जातः सुमुखो नाम नागराट् ।
आर्यकस्य मतः पौत्रो दौहित्रो वामनस्य च

airāvatakule jātaḥ sumukho nāma nāgarāṭ |
āryakasya mataḥ pautro dauhitro vāmanasya ca

एतस्य हि पिता नागश्चिकुरो नाम मातले ।
नचिराद्वैतनेयेन पञ्चत्वमुपपादितः

etasya hi pitā nāgaścikuro nāma mātale |
nacirādvaitaneyena pañcatvamupapāditaḥ

ततोऽब्रवीत्प्रीतमना मातलिर्नारदं वचः ।
एष मे रुचितस्तात जामाता भुजगोत्तमः

tato'bravītprītamanā mātalirnāradaṃ vacaḥ |
eṣa me rucitastāta jāmātā bhujagottamaḥ

क्रियतामत्र यत्नो वै प्रीतिमानस्म्यनेन वै ।
अस्मै नागाय वै दातुं प्रियां दुहितरं मुने

kriyatāmatra yatno vai prītimānasmyanena vai |
asmai nāgāya vai dātuṃ priyāṃ duhitaraṃ mune