इदं रसातलं नाम सप्तमं पृथिवीतलम् ।
यत्रास्ते सुरभिर्माता गवाममृतसंभवा
idaṃ rasātalaṃ nāma saptamaṃ pṛthivītalam |
yatrāste surabhirmātā gavāmamṛtasaṃbhavā
Udyoga Parva
Chapter 102: Rasatala and Surabhi, mother of cows
इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपर्वणि भगवाद्यानपर्वणि द्व्यधिकशततमोऽध्यायः ॥
15 verses · 102 of 196
What happens in this chapter
Rasatala and Surabhi, mother of cows
Narada leads Matali down to Rasatala, the seventh level beneath the earth, where Surabhi lives, mother of all cows, born of amrita. She sprang from the mouth of Bhagwan Brahma. Her milk, the best of all six tastes, flows without end, and its stream falling to the ground made the sacred Kshira ocean, ringed with foam, where the Phenapa munis live by drinking the froth. Four daughters of hers hold up the four quarters. From their milk mixed with the sea the Devas and asuras churned the ocean with Mandara as the rod. Narada closes with an old verse: no dwelling, not even svarga, is as happy as Rasatala.
नारद उवाच
क्षरन्ती सततं क्षीरं पृथिवीसारसंभवम् ।
षण्णं रसानां सारेण रसमेकमनुत्तमम्
kṣarantī satataṃ kṣīraṃ pṛthivīsārasaṃbhavam |
ṣaṇṇaṃ rasānāṃ sāreṇa rasamekamanuttamam
अमृतेनाभितृप्तस्य सारमुद्गिरतः पुरा ।
पितामहस्य वदनादुदतिष्ठदनिन्दिता
amṛtenābhitṛptasya sāramudgirataḥ purā |
pitāmahasya vadanādudatiṣṭhadaninditā
यस्याः क्षीरस्य धाराया निपतन्त्या महीतले ।
ह्रदः कृतः क्षीरनिधिः पवित्रं परमुच्यते
yasyāḥ kṣīrasya dhārāyā nipatantyā mahītale |
hradaḥ kṛtaḥ kṣīranidhiḥ pavitraṃ paramucyate
पुष्पितस्येव फेनेन पर्यन्तमनुवेष्टितम् ।
पिबन्तो निवसन्त्यत्र फेनपा मुनिसत्तमाः
puṣpitasyeva phenena paryantamanuveṣṭitam |
pibanto nivasantyatra phenapā munisattamāḥ
फेनपा नाम ते ख्याताः फेनाहाराश्च मातले ।
उग्रे तपसि वर्तन्ते येषां बिभ्यति देवताः
phenapā nāma te khyātāḥ phenāhārāśca mātale |
ugre tapasi vartante yeṣāṃ bibhyati devatāḥ
अस्याश्चतस्रो धेन्वोऽन्या दिक्षु सर्वासु मातले ।
निवसन्ति दिशां पाल्यो धारयन्त्योदिशःस्म ताः
asyāścatasro dhenvo'nyā dikṣu sarvāsu mātale |
nivasanti diśāṃ pālyo dhārayantyodiśaḥsma tāḥ
पूर्वां दिशं धारयते सुरूपा नाम सौरभी ।
दक्षिणां हंसिका कनाम धारयत्यपरां दिशम्
pūrvāṃ diśaṃ dhārayate surūpā nāma saurabhī |
dakṣiṇāṃ haṃsikā kanāma dhārayatyaparāṃ diśam
पश्चिमा वारुणी दिक्च धार्यते वै सुभद्रया ।
महानुभावया नित्यं मातले विश्वरूपया
paścimā vāruṇī dikca dhāryate vai subhadrayā |
mahānubhāvayā nityaṃ mātale viśvarūpayā
सर्वकामदुघा नाम धेनुर्धारयते दिशम् ।
उत्तरां मातले धर्म्यां तथैलविलसंश्रिताम्
sarvakāmadughā nāma dhenurdhārayate diśam |
uttarāṃ mātale dharmyāṃ tathailavilasaṃśritām
आसां त पयसा मिश्रं पयो निर्मथ्य सागरे ।
मन्थानं मन्दरं कृत्वा देवैरसुरसंहितैः
āsāṃ ta payasā miśraṃ payo nirmathya sāgare |
manthānaṃ mandaraṃ kṛtvā devairasurasaṃhitaiḥ
अद्धृता वारुणी लक्ष्मीरमृतं चापि मातले ।
उच्चैःश्रवाश्चाश्वराजो मणिरत्नं च कौस्तुभम्
addhṛtā vāruṇī lakṣmīramṛtaṃ cāpi mātale |
uccaiḥśravāścāśvarājo maṇiratnaṃ ca kaustubham
सुधाहारेषु च सुधां स्वधाभोजिषु च स्वधाम् ।
अमृतं चामृताशेषु सुरभी क्षरते पयः
sudhāhāreṣu ca sudhāṃ svadhābhojiṣu ca svadhām |
amṛtaṃ cāmṛtāśeṣu surabhī kṣarate payaḥ
अत्र गाथा पुरा गीता रसातलनिवासिभिः ।
पौराणी श्रूयते लोके गीयते या मनीषिभिः
atra gāthā purā gītā rasātalanivāsibhiḥ |
paurāṇī śrūyate loke gīyate yā manīṣibhiḥ
न नागलोके न स्वर्गे न विमाने त्रिविष्टपे ।
परिवासः सुखस्तादृक् रसातलतले यथा
na nāgaloke na svarge na vimāne triviṣṭape |
parivāsaḥ sukhastādṛk rasātalatale yathā
Text source: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)