अध्याय 5: कुएँ में लटका मनुष्य

यदिदं धर्मगहनं बुद्ध्या समनुबुध्यते ।
एतद्विस्तरतः सर्वं बुद्धिमार्गं प्रशंस मे

yadidaṃ dharmagahanaṃ buddhyā samanubudhyate |
etadvistarataḥ sarvaṃ buddhimārgaṃ praśaṃsa me

अत्र ते सर्वयिष्यामि नमस्कृत्वा स्वयम्भुवे ।
यथा संसारगहनं वदन्ति परमर्षयः

atra te sarvayiṣyāmi namaskṛtvā svayambhuve |
yathā saṃsāragahanaṃ vadanti paramarṣayaḥ

कश्चिन्महति कान्तारे वर्तमानो द्विजः किल
महद्दुर्गमनुप्राप्तो वनं क्रव्यादसङ्कुलम्

kaścinmahati kāntāre vartamāno dvijaḥ kila
mahaddurgamanuprāpto vanaṃ kravyādasaṅkulam

सिंहव्याघ्रगजर्क्षौघैरतिघोरमहास्वनैः ।
पिशितादैरतिभयैर्महोग्राकृतिभिस्तथा

siṃhavyāghragajarkṣaughairatighoramahāsvanaiḥ |
piśitādairatibhayairmahogrākṛtibhistathā

समन्तात्सम्परिक्षिप्तं यस्माद्द्रष्टुर्महद्भयम् ।
तदस्य दृष्ट्वा हृदयमुद्वेगमगमत्परम्

samantātsamparikṣiptaṃ yasmāddraṣṭurmahadbhayam |
tadasya dṛṣṭvā hṛdayamudvegamagamatparam

अभ्युच्छ्रयन्ति रमाणि विक्रियाश्च परन्तप ।
स तद्वनं व्यनुसरन्सम्प्रधावन्नितस्ततः

abhyucchrayanti ramāṇi vikriyāśca parantapa |
sa tadvanaṃ vyanusaransampradhāvannitastataḥ

वीक्षमाणो दिशः सर्वाः शरणं क्व भवेदिति ।
स तेषां नाशमन्विच्छन्प्रद्रुतो भयपीडितः ।
न च निर्याति वै दूरं न वा तैर्विप्रयुज्यते

vīkṣamāṇo diśaḥ sarvāḥ śaraṇaṃ kva bhavediti |
sa teṣāṃ nāśamanvicchanpradruto bhayapīḍitaḥ |
na ca niryāti vai dūraṃ na vā tairviprayujyate

अथापश्यद्वनं गूढं समन्ताद्वागुरावृतम् ।
बाहुभ्यां सम्परिष्वक्तः स्त्रिया परमघोरया

athāpaśyadvanaṃ gūḍhaṃ samantādvāgurāvṛtam |
bāhubhyāṃ sampariṣvaktaḥ striyā paramaghorayā

पञ्चशीर्षधरैर्नागैः शैलैरिव समुन्नतैः ।
नभःस्पृशैर्महावृक्षैः परिक्षिप्तं महावनम्

pañcaśīrṣadharairnāgaiḥ śailairiva samunnataiḥ |
nabhaḥspṛśairmahāvṛkṣaiḥ parikṣiptaṃ mahāvanam

वनमध्ये च तत्राभूदुदपानः समावृतः ।
वल्लीभिस्तृणनद्धाभिर्गूढाभिरभिसंवृतः

vanamadhye ca tatrābhūdudapānaḥ samāvṛtaḥ |
vallībhistṛṇanaddhābhirgūḍhābhirabhisaṃvṛtaḥ

पपात स द्विजस्तत्र निगूढे सलिलाशये ।
विलग्नश्चाभवत्तस्मिँल्लतासन्तानसङ्कुले

papāta sa dvijastatra nigūḍhe salilāśaye |
vilagnaścābhavattasmim̐llatāsantānasaṅkule

पनसस्य यथा जातं वृन्तबद्धं महाफलम् ।
स तथा लम्बते तत्र ह्यूर्ध्वपादो ह्यधः शिराः

panasasya yathā jātaṃ vṛntabaddhaṃ mahāphalam |
sa tathā lambate tatra hyūrdhvapādo hyadhaḥ śirāḥ

अथ तत्रापि चान्योऽस्य भूयो जात उपद्रवः ।
कूपमध्ये महानागमपश्यत महाबलम्

atha tatrāpi cānyo'sya bhūyo jāta upadravaḥ |
kūpamadhye mahānāgamapaśyata mahābalam

कूपपीनाहवेलायामपश्यत् महागजम्

kūpapīnāhavelāyāmapaśyat mahāgajam

षड्वक्त्रं कृष्णशबलं द्विषट्कपदचारिणम् ।
क्रमेण परिसर्पन्तं वल्लीवृक्षसमावृतम्

ṣaḍvaktraṃ kṛṣṇaśabalaṃ dviṣaṭkapadacāriṇam |
krameṇa parisarpantaṃ vallīvṛkṣasamāvṛtam

तस्य शाखाप्रशाखासु वृक्षशाखावलम्बिनः ।
नानारूपा मधुकरा घोररूपा भयावहाः

tasya śākhāpraśākhāsu vṛkṣaśākhāvalambinaḥ |
nānārūpā madhukarā ghorarūpā bhayāvahāḥ

आसते मधु संवृत्य पूर्वमेव निकेतजाः ।
भूयोभूयः समीहन्ते मधूनि भरतर्षभ

āsate madhu saṃvṛtya pūrvameva niketajāḥ |
bhūyobhūyaḥ samīhante madhūni bharatarṣabha

स्वादनीयानि भूतानां यैर्बालो न वितृप्यते ।
तेषां मधूनां बहुधा धारा प्रस्रवते तदा

svādanīyāni bhūtānāṃ yairbālo na vitṛpyate |
teṣāṃ madhūnāṃ bahudhā dhārā prasravate tadā

आलम्बमानः स पुमान्धारां पिबति सर्वदा ।
न चास्य तृष्णा विरता पिबमानस्य सङ्कटे

ālambamānaḥ sa pumāndhārāṃ pibati sarvadā |
na cāsya tṛṣṇā viratā pibamānasya saṅkaṭe

अभीप्सति च तां नित्यमतृप्तः स पुनः पुनः ।
न चास्य जीविते राजन्निर्वेदः समजायत

abhīpsati ca tāṃ nityamatṛptaḥ sa punaḥ punaḥ |
na cāsya jīvite rājannirvedaḥ samajāyata

तत्रैव च मनुष्यस्य जीविताशा प्रतिष्ठिता ।
कृष्णाः श्वेताश्च तं वृक्षं निकृन्तन्ति स्म मूषिकाः

tatraiva ca manuṣyasya jīvitāśā pratiṣṭhitā |
kṛṣṇāḥ śvetāśca taṃ vṛkṣaṃ nikṛntanti sma mūṣikāḥ

व्यालैश्च तद्वनं दुर्गं स्त्रिया च परमोग्रया ।
कूपाधस्ताच्च नागेन पीनाहे कुञ्जरेण च

vyālaiśca tadvanaṃ durgaṃ striyā ca paramograyā |
kūpādhastācca nāgena pīnāhe kuñjareṇa ca

वृक्षप्रपाताच्च भयं मूषिकेभ्यश्च पञ्चमम् ।
मधुलोभान्मधुकरैः षष्ठमाहुर्महद्भयम्

vṛkṣaprapātācca bhayaṃ mūṣikebhyaśca pañcamam |
madhulobhānmadhukaraiḥ ṣaṣṭhamāhurmahadbhayam

एवं स वसते तत्र क्षिप्तः संसारसागरे ।
न चैव जीविताशायां निर्वेदमुपगच्छति

evaṃ sa vasate tatra kṣiptaḥ saṃsārasāgare |
na caiva jīvitāśāyāṃ nirvedamupagacchati