अध्याय 4: जन्म और संसार-वन पर विदुर

कथं संसारगहनं विज्ञेयं वदतां वर ।
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं तत्त्वमाख्याहि पृच्छतः

kathaṃ saṃsāragahanaṃ vijñeyaṃ vadatāṃ vara |
etadicchāmyahaṃ śrotuṃ tattvamākhyāhi pṛcchataḥ

जन्मप्रभृति भूतानां क्रियाः सर्वास्तु लक्षयन् ।
पूर्वमेवेह कलिले वसते किञ्चिदन्तरम्

janmaprabhṛti bhūtānāṃ kriyāḥ sarvāstu lakṣayan |
pūrvameveha kalile vasate kiñcidantaram

ततः स पञ्चमेऽतीते मासे मांसमकल्पयत् ।
ततः सर्वाङ्गसम्पूर्णो गर्भो मासे तु जायते

tataḥ sa pañcame'tīte māse māṃsamakalpayat |
tataḥ sarvāṅgasampūrṇo garbho māse tu jāyate

अमेध्यमध्ये वसति मांसशोणितलेपने ।
ततस्तु वायुवेगेन ऊर्ध्वपादो ह्यधोमुखः

amedhyamadhye vasati māṃsaśoṇitalepane |
tatastu vāyuvegena ūrdhvapādo hyadhomukhaḥ

योनिद्वारमुपागम्य बहून्क्लेशान्समृच्छति ।
योनिसंपीडनाच्चैव पूर्वकर्मभिरन्वितः

yonidvāramupāgamya bahūnkleśānsamṛcchati |
yonisaṃpīḍanāccaiva pūrvakarmabhiranvitaḥ

तस्मान्मुक्तः स संसारादन्यान्पश्यत्युपद्रवान् ।
ग्रहास्तमनुच्छन्ति सारमेया इवामिषम्

tasmānmuktaḥ sa saṃsārādanyānpaśyatyupadravān |
grahāstamanucchanti sārameyā ivāmiṣam

ततः कालान्तरे प्राप्ते व्याधयश्चापि तं तथा ।
उपसर्पन्ति जीवन्तं बध्यमानं स्वकर्मभिः

tataḥ kālāntare prāpte vyādhayaścāpi taṃ tathā |
upasarpanti jīvantaṃ badhyamānaṃ svakarmabhiḥ

बद्धमिन्द्रियपाशैस्तं सङ्गकामुकमातुरम् ।
व्यसनान्यनुवर्तन्ते विविधानि नराधिप

baddhamindriyapāśaistaṃ saṅgakāmukamāturam |
vyasanānyanuvartante vividhāni narādhipa

बाध्यमानश्च तैर्भूयो नैव तृप्तिमुपैति सः ।
[तदा नावैति चैवायं प्रकुर्वन्साध्वसाधु वा ॥]

bādhyamānaśca tairbhūyo naiva tṛptimupaiti saḥ |
[tadā nāvaiti caivāyaṃ prakurvansādhvasādhu vā ||]

तत्रैनं परिपश्यन्ति ये ध्यानपरिनिष्ठिताः ।
अयं न बुध्यते तावद्यमलोकादिहागमे

tatrainaṃ paripaśyanti ye dhyānapariniṣṭhitāḥ |
ayaṃ na budhyate tāvadyamalokādihāgame

यमदूतैर्विकृष्यंश्च मृत्युं कालेन गच्छति ।
वाग्घीनस्य च या मात्रा इष्टानिष्टकृताऽस्य वै ।
भूय एवात्मनाऽऽत्मानं बध्यमानमुपैति सः

yamadūtairvikṛṣyaṃśca mṛtyuṃ kālena gacchati |
vāgghīnasya ca yā mātrā iṣṭāniṣṭakṛtā'sya vai |
bhūya evātmanā''tmānaṃ badhyamānamupaiti saḥ

अहो विनिकृतो लोको लोभेन च वशीकृतः ।
लोभक्रोधमदोन्मत्तो नात्मानमवबुध्यते

aho vinikṛto loko lobhena ca vaśīkṛtaḥ |
lobhakrodhamadonmatto nātmānamavabudhyate

कुलीनत्वे च रमते दुष्कुलीनान्विकुत्सयन् ।
धनदर्पेण दृप्तश्च दरिद्रान्परिकुत्सयन्

kulīnatve ca ramate duṣkulīnānvikutsayan |
dhanadarpeṇa dṛptaśca daridrānparikutsayan

मूर्खानिति परानाह नात्मानं समवेक्षते ।
दोषान्क्षिपति चान्येषां नात्मानं शास्तुमिच्छति

mūrkhāniti parānāha nātmānaṃ samavekṣate |
doṣānkṣipati cānyeṣāṃ nātmānaṃ śāstumicchati

यदा प्राज्ञाश्च मूर्खाश्च धनवन्तश्च निर्धनाः ।
कुलीनाश्चाकुलीनाश्च मानिनोऽथाप्यमानिनः

yadā prājñāśca mūrkhāśca dhanavantaśca nirdhanāḥ |
kulīnāścākulīnāśca mānino'thāpyamāninaḥ

सर्वे पितृवनं प्राप्ताः स्वपन्ति विगतत्वचः ।
निर्मांसैरस्थिभूयिष्ठैर्गात्रैः स्नायुनिबन्धनैः

sarve pitṛvanaṃ prāptāḥ svapanti vigatatvacaḥ |
nirmāṃsairasthibhūyiṣṭhairgātraiḥ snāyunibandhanaiḥ

किं विशेषं प्रपश्यन्ति तत्र तेषां परे जनाः ।
येन प्रत्यवगच्छेयुः कुलरूपविशेषणम्

kiṃ viśeṣaṃ prapaśyanti tatra teṣāṃ pare janāḥ |
yena pratyavagaccheyuḥ kularūpaviśeṣaṇam

यदा सर्वे समं न्यस्ताः स्वपन्ति धरणीतले ।
कस्मादन्योन्यमिच्छन्ति विप्रलब्धुमिहाबुधाः

yadā sarve samaṃ nyastāḥ svapanti dharaṇītale |
kasmādanyonyamicchanti vipralabdhumihābudhāḥ

प्रत्यक्षं च परोक्षं च यो निशम्य श्रुतिं त्विमाम् ।
[अध्रुवे जीवलोकेऽस्मिन्यो धर्ममनुपालयन् ।]
जन्मप्रभृति वर्तेत प्राप्नुयात्परमां गतिम्

pratyakṣaṃ ca parokṣaṃ ca yo niśamya śrutiṃ tvimām |
[adhruve jīvaloke'sminyo dharmamanupālayan |]
janmaprabhṛti varteta prāpnuyātparamāṃ gatim

एवं सर्वं विदित्वा वै यस्तत्त्वमनुवर्तते ।
स प्रमोक्षयते चैव पन्थानं मनुजेश्वर

evaṃ sarvaṃ viditvā vai yastattvamanuvartate |
sa pramokṣayate caiva panthānaṃ manujeśvara