अध्याय 3: देह घर है, वस्त्र-सी बदलती है

सुमाषितं महाप्राज्ञ शोकोऽयं विगतो मम ।
भूय एव तु वाक्यानि श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः

sumāṣitaṃ mahāprājña śoko'yaṃ vigato mama |
bhūya eva tu vākyāni śrotumicchāmi tattvataḥ

अनिष्टानां च संसर्गादिष्टानां च निवर्तनात् ।
कथं हि मानसं दुःखं विप्रयुज्यन्ति पण्डिताः

aniṣṭānāṃ ca saṃsargādiṣṭānāṃ ca nivartanāt |
kathaṃ hi mānasaṃ duḥkhaṃ viprayujyanti paṇḍitāḥ

वतोयतो मनो दुःखात्सुखाद्र विप्रमुच्यते ।
तवत्तसः शगं लब्ध्वा सुगतिं विन्दते बुधः

vatoyato mano duḥkhātsukhādra vipramucyate |
tavattasaḥ śagaṃ labdhvā sugatiṃ vindate budhaḥ

अशाधतमिदं सर्वं चिन्त्यमानं नरर्षभ ।
कदलीसन्निभो लोकः सारो ह्यस्य न विद्यते

aśādhatamidaṃ sarvaṃ cintyamānaṃ nararṣabha |
kadalīsannibho lokaḥ sāro hyasya na vidyate

[यदा प्राज्ञाश्च मूढाश्च धनवन्तोऽथ निर्धनाः ।
सर्वे पितृवनं प्राप्य स्वपन्ति विगतज्वराः

[yadā prājñāśca mūḍhāśca dhanavanto'tha nirdhanāḥ |
sarve pitṛvanaṃ prāpya svapanti vigatajvarāḥ

निर्मांसैरस्थिभूयिष्ठैर्गात्रैः स्नायुनिबन्धिभिः ।
किं विशेषं प्रपश्यन्ति तत्र तेषां परे जनाः

nirmāṃsairasthibhūyiṣṭhairgātraiḥ snāyunibandhibhiḥ |
kiṃ viśeṣaṃ prapaśyanti tatra teṣāṃ pare janāḥ

येन प्रत्यवगच्छेयुः कुलरूपविशेषणम् ।
कस्मादन्योन्यमिच्छन्ति विप्रलब्धधियो नराः ॥]

yena pratyavagaccheyuḥ kularūpaviśeṣaṇam |
kasmādanyonyamicchanti vipralabdhadhiyo narāḥ ||]

गृहाण्येव हि मर्त्यानामाहुर्देहानि पण्डिताः ।
कालेन विनियुज्यन्ते सत्वमेकं तु शोभनम्

gṛhāṇyeva hi martyānāmāhurdehāni paṇḍitāḥ |
kālena viniyujyante satvamekaṃ tu śobhanam

यथा जीर्णमजीर्णं वा वस्त्रं त्यक्त्वा तु पूरुषः ।
अन्यद्रोचयते वस्त्रमेवं देहाः शरीरिणाम्

yathā jīrṇamajīrṇaṃ vā vastraṃ tyaktvā tu pūruṣaḥ |
anyadrocayate vastramevaṃ dehāḥ śarīriṇām

वैचित्रवीर्य सत्यं हि दुःखं वा यदि वा सुखम् ।
प्राप्नुवन्तीह भूतानि स्वकृतेनैव कर्मणा

vaicitravīrya satyaṃ hi duḥkhaṃ vā yadi vā sukham |
prāpnuvantīha bhūtāni svakṛtenaiva karmaṇā

कर्मणा प्राप्यते स्वर्गः सुखं दुःखं च भारत ।
ततो वहति तं भारमवशः स्ववशोऽपि वा

karmaṇā prāpyate svargaḥ sukhaṃ duḥkhaṃ ca bhārata |
tato vahati taṃ bhāramavaśaḥ svavaśo'pi vā

यथा च मृन्मयं भाण्डं चक्रारूढं विपद्यते ।
किञ्चित्प्रक्रियमाणं वा कृतमात्रमथापि वा

yathā ca mṛnmayaṃ bhāṇḍaṃ cakrārūḍhaṃ vipadyate |
kiñcitprakriyamāṇaṃ vā kṛtamātramathāpi vā

हीनं वाऽप्यवरोप्यं वा अवतीर्णमथापि वा ।
आर्द्रं वाऽप्यथवा शुष्कं पच्यमानमथापि वा

hīnaṃ vā'pyavaropyaṃ vā avatīrṇamathāpi vā |
ārdraṃ vā'pyathavā śuṣkaṃ pacyamānamathāpi vā

अवतार्यन्तमापाङ्कादुद्धृतं चापि भारत ।
अथवा परिभुज्जन्तमेवं देहाः शरीरिणाम्

avatāryantamāpāṅkāduddhṛtaṃ cāpi bhārata |
athavā paribhujjantamevaṃ dehāḥ śarīriṇām

गर्भस्थो वा प्रसूतो वाऽप्यथवा दशरात्रिकः ।
अर्धमासगतो वाऽपि मासमात्रगतोऽपि वा

garbhastho vā prasūto vā'pyathavā daśarātrikaḥ |
ardhamāsagato vā'pi māsamātragato'pi vā

संवत्सरगतो वापि द्विसंवत्सर एव वा ।
यौवनस्थोऽथ मध्यस्थो वृद्धो वापि विपद्यते

saṃvatsaragato vāpi dvisaṃvatsara eva vā |
yauvanastho'tha madhyastho vṛddho vāpi vipadyate

प्राक्कर्मभिस्तु भूतानि भवन्ति नभवन्ति च ।
एवं संबर्धिते लोके किमर्थमनुतप्यसे

prākkarmabhistu bhūtāni bhavanti nabhavanti ca |
evaṃ saṃbardhite loke kimarthamanutapyase

यथा तु सलिलं राजन्क्रीडार्थमनुसञ्चरन् ।
उन्मज्जेच्च निमज्जेच्च चेष्टते च नराधिप

yathā tu salilaṃ rājankrīḍārthamanusañcaran |
unmajjecca nimajjecca ceṣṭate ca narādhipa

एवं संसारगहने उन्मज्जननिमज्जने ।
कर्मयोगेन बध्यन्ते क्लिश्यन्ते चाल्पबुद्धयः

evaṃ saṃsāragahane unmajjananimajjane |
karmayogena badhyante kliśyante cālpabuddhayaḥ

ये तु प्राज्ञाः स्थिता मध्ये संसारान्तगतैषिणः ।
समागमज्ञा भूतानां ते यान्ति परमां गतिम्

ye tu prājñāḥ sthitā madhye saṃsārāntagataiṣiṇaḥ |
samāgamajñā bhūtānāṃ te yānti paramāṃ gatim