अध्याय 2: विदुर: हर उत्थान का अन्त पतन है

ततोऽमृतरसैर्वाक्यैर्ह्लादयन्पुरुषर्षभम् ।
वैचित्रवीर्यं विदुरो यदुवाच निबोध तत्

tato'mṛtarasairvākyairhlādayanpuruṣarṣabham |
vaicitravīryaṃ viduro yaduvāca nibodha tat

उत्तिष्ठ राजन्किं शेषे धारयात्मानमात्मना ।
एषा वै सर्वसत्वानां लोकेश्वर परा गतिः

uttiṣṭha rājankiṃ śeṣe dhārayātmānamātmanā |
eṣā vai sarvasatvānāṃ lokeśvara parā gatiḥ

सर्वे क्षयान्ता निचयाः पतनान्ताः समुच्छ्रयाः ।
संयोगा विप्रयोगान्ता मरणान्तं च जीवितम्

sarve kṣayāntā nicayāḥ patanāntāḥ samucchrayāḥ |
saṃyogā viprayogāntā maraṇāntaṃ ca jīvitam

यदा शूरं च भीरुं च यमः कर्षति भारत ।
तत्किं न योत्स्यन्ति हि ते क्षत्रियाः क्षत्रियर्षभ

yadā śūraṃ ca bhīruṃ ca yamaḥ karṣati bhārata |
tatkiṃ na yotsyanti hi te kṣatriyāḥ kṣatriyarṣabha

अयुध्यमानो म्रियते युध्यमानश्च जीवति ।
कालं प्राप्य महाराज न कश्चिदतिवर्तते

ayudhyamāno mriyate yudhyamānaśca jīvati |
kālaṃ prāpya mahārāja na kaścidativartate

अभावादीनि भूतानि भावमध्यानि भारत ।
अभावनिधनान्येव तत्र का परिदेवना

abhāvādīni bhūtāni bhāvamadhyāni bhārata |
abhāvanidhanānyeva tatra kā paridevanā

न शोचन्मृतमन्वेति न शोचन्म्रियते नरः ।
एवं सांसिद्धिके लोके किमर्थमनुशोचसि

na śocanmṛtamanveti na śocanmriyate naraḥ |
evaṃ sāṃsiddhike loke kimarthamanuśocasi

कालः कर्षति भूतानि सर्वाणि विविधान्युत ।
न कालस्य प्रियः कश्चिन्न द्वेष्यः कुरुसत्तम

kālaḥ karṣati bhūtāni sarvāṇi vividhānyuta |
na kālasya priyaḥ kaścinna dveṣyaḥ kurusattama

यथा वायुस्तृणाग्राणि संवर्तयति सर्वशः ।
तथा कालवशं यान्ति भूतानि भरतर्षभ

yathā vāyustṛṇāgrāṇi saṃvartayati sarvaśaḥ |
tathā kālavaśaṃ yānti bhūtāni bharatarṣabha

एकसार्थप्रयातानां सर्वेषां तत्र गामिनाम् ।
यस्य कालः स यात्यग्रे तत्र का परिदेवना

ekasārthaprayātānāṃ sarveṣāṃ tatra gāminām |
yasya kālaḥ sa yātyagre tatra kā paridevanā

न चाप्येतान्हतान्युद्धे राजञ्शोचितुमर्हसि ।
प्रमाणं यदि शास्त्राणि गतास्ते परमां गतिम्

na cāpyetānhatānyuddhe rājañśocitumarhasi |
pramāṇaṃ yadi śāstrāṇi gatāste paramāṃ gatim

सर्वे स्वाध्यायवन्तो हि सर्वे च चरितव्रताः ।
सर्वे चाभिमुखाः क्षीणास्तत्र का परिदेवना

sarve svādhyāyavanto hi sarve ca caritavratāḥ |
sarve cābhimukhāḥ kṣīṇāstatra kā paridevanā

अदर्शनादापतिताः पुनश्चादर्शनं गताः ।
नैते तव न तेषां त्वं तत्र का परिदेवना

adarśanādāpatitāḥ punaścādarśanaṃ gatāḥ |
naite tava na teṣāṃ tvaṃ tatra kā paridevanā

हतो हि लभते स्वर्गं जित्वा च लभते यशः ।
उभयं नो बहुगुणं नास्ति निष्फलता रणे

hato hi labhate svargaṃ jitvā ca labhate yaśaḥ |
ubhayaṃ no bahuguṇaṃ nāsti niṣphalatā raṇe

तेषां कामदुघाँल्लोकानिन्द्रः सङ्कल्पयिष्यति ।
इन्द्रस्यातिथयो ह्येते भवन्ति भरतर्षभ

teṣāṃ kāmadughām̐llokānindraḥ saṅkalpayiṣyati |
indrasyātithayo hyete bhavanti bharatarṣabha

न यज्ञैर्दक्षिणावद्भिर्न तपोभिर्न विद्यया ।
स्वर्गं यान्ति तथा मर्त्या यथा शूरा रणे हताः

na yajñairdakṣiṇāvadbhirna tapobhirna vidyayā |
svargaṃ yānti tathā martyā yathā śūrā raṇe hatāḥ

शरीराग्निषु शूराणां जुहुवुस्ते शराहुतीः ।
हूयमानाञ्शरांश्चैव सेहुस्तेजस्विनो मिथः

śarīrāgniṣu śūrāṇāṃ juhuvuste śarāhutīḥ |
hūyamānāñśarāṃścaiva sehustejasvino mithaḥ

एवं राजंस्तवाचक्षे स्वर्ग्यं पन्थानमुत्तमम् ।
न युद्धादधिकं किञ्चित्क्षत्रियस्येह विद्यते

evaṃ rājaṃstavācakṣe svargyaṃ panthānamuttamam |
na yuddhādadhikaṃ kiñcitkṣatriyasyeha vidyate

क्षत्रियास्ते महात्मानः शूराः समितिशोभनाः ।
आशिषः परमाः प्राप्ता न शोच्याः सर्व एव हि

kṣatriyāste mahātmānaḥ śūrāḥ samitiśobhanāḥ |
āśiṣaḥ paramāḥ prāptā na śocyāḥ sarva eva hi

आत्मानमात्मनाऽऽश्वास्य मा शुचः पुरुषर्षभ ।
नाद्य शोकाभिभूतस्त्वं कायमुत्स्रष्टुमर्हसि

ātmānamātmanā''śvāsya mā śucaḥ puruṣarṣabha |
nādya śokābhibhūtastvaṃ kāyamutsraṣṭumarhasi

मातापितृसहस्राणि पुत्रदारशतानि च ।
संसारेष्वनुभूतानि कस्य ते कस्य वा वयम्

mātāpitṛsahasrāṇi putradāraśatāni ca |
saṃsāreṣvanubhūtāni kasya te kasya vā vayam

शोकस्थानसहसाणि भयस्थानशतानि च ।
दिवसेदिवसे मूढमाविशन्ति न पण्‍डितम्

śokasthānasahasāṇi bhayasthānaśatāni ca |
divasedivase mūḍhamāviśanti na paṇ‍ḍitam

न कालस्य प्रियः कश्चिन्न द्वेष्यः कुरुसत्तम ।
न मध्यस्थः क्वचित्कालः सर्वं कालः प्रकर्षति

na kālasya priyaḥ kaścinna dveṣyaḥ kurusattama |
na madhyasthaḥ kvacitkālaḥ sarvaṃ kālaḥ prakarṣati

कालः पचति भूतानि कालः संहरते प्रजाः ।
कालः सुप्तेषु जागर्ति कालो हि दुरतिक्रमः

kālaḥ pacati bhūtāni kālaḥ saṃharate prajāḥ |
kālaḥ supteṣu jāgarti kālo hi duratikramaḥ

अनित्यं यौवनं रूपं जीवितं द्रव्यसञ्चयः ।
आरोग्यं प्रियसंवासो गृद्ध्येदेषु न पण्डितः

anityaṃ yauvanaṃ rūpaṃ jīvitaṃ dravyasañcayaḥ |
ārogyaṃ priyasaṃvāso gṛddhyedeṣu na paṇḍitaḥ

न जानपदिकं दुःखमेकः शोचितुमर्हसि ।
अप्यभावेन युज्येत तच्चास्य न निवर्तते

na jānapadikaṃ duḥkhamekaḥ śocitumarhasi |
apyabhāvena yujyeta taccāsya na nivartate

अशोचन्प्रतिकुर्वीत यदि पश्येत्पराक्रमम् ।
भैषज्यमेतद्दुःखस्य यदेतन्नानुचिन्तयेत्

aśocanpratikurvīta yadi paśyetparākramam |
bhaiṣajyametadduḥkhasya yadetannānucintayet

चिन्त्यमानं हि न व्येति भूयश्चापि प्रवर्धते ॥
अनिष्टसम्प्रयोगाच्च विप्रयोगात्प्रियस्य च ।

cintyamānaṃ hi na vyeti bhūyaścāpi pravardhate ||
aniṣṭasamprayogācca viprayogātpriyasya ca |

मानुषा मानसैर्दुःखैर्युज्यन्ते येऽल्पबुद्धयः ॥
नार्थो न धर्मो न सुखं यदेतदनुशोचति ।

mānuṣā mānasairduḥkhairyujyante ye'lpabuddhayaḥ ||
nārtho na dharmo na sukhaṃ yadetadanuśocati |

तच्च नाप्नोति कार्यार्थं त्रिवर्गाच्चैव भ्रश्यते ॥
अन्योन्यबाधनावस्थां प्राप्य वैषयिकीं नराः ।

tacca nāpnoti kāryārthaṃ trivargāccaiva bhraśyate ||
anyonyabādhanāvasthāṃ prāpya vaiṣayikīṃ narāḥ |

असन्तुष्टाः प्रमुह्यन्ति सन्तोषं यान्ति पण्डिताः ॥
प्रज्ञया मानसं दुःखं हन्याच्छारीरमौषधैः ।

asantuṣṭāḥ pramuhyanti santoṣaṃ yānti paṇḍitāḥ ||
prajñayā mānasaṃ duḥkhaṃ hanyācchārīramauṣadhaiḥ |

एतद्विज्ञानसामर्थ्यं न बालैः समतामियात् ॥
शयानं चानुशेते हि तिष्ठन्तं चानुतिष्ठति ।

etadvijñānasāmarthyaṃ na bālaiḥ samatāmiyāt ||
śayānaṃ cānuśete hi tiṣṭhantaṃ cānutiṣṭhati |

अनुधावति धावन्तं कर्म पूर्वकृतं नरम् ॥
यस्यांयस्यामवस्थायां यत्करोति शुभाशुभम् ।

anudhāvati dhāvantaṃ karma pūrvakṛtaṃ naram ||
yasyāṃyasyāmavasthāyāṃ yatkaroti śubhāśubham |

तस्यांतस्यामवस्थायां तत्तत्फलमवाप्नुते ॥
[येनयेन शरीरेण यद्यत्कर्म करोति यः ।

tasyāṃtasyāmavasthāyāṃ tattatphalamavāpnute ||
[yenayena śarīreṇa yadyatkarma karoti yaḥ |

तेनतेन शरीरेण तत्फलं समुपाश्नुते ॥
आत्मैव ह्यात्मनः साक्षी कृतस्यापकृतस्य च

tenatena śarīreṇa tatphalaṃ samupāśnute ||
ātmaiva hyātmanaḥ sākṣī kṛtasyāpakṛtasya ca

शुभेन कर्मणा सौख्यं दुःखं पापेन कर्मणा ।
कृतं भवति सर्वत्र नाकृतं विद्यते क्वचित्

śubhena karmaṇā saukhyaṃ duḥkhaṃ pāpena karmaṇā |
kṛtaṃ bhavati sarvatra nākṛtaṃ vidyate kvacit

न हि ज्ञानविरुद्धेषु बह्वपायेषु कर्मसु ।
मूलघातिषु सज्जन्ते बुद्धिमन्तो भवद्विघाः ॥]

na hi jñānaviruddheṣu bahvapāyeṣu karmasu |
mūlaghātiṣu sajjante buddhimanto bhavadvighāḥ ||]