अध्याय 18: सौ पुत्र और दुःशासन

पश्य माधव पुत्रान्मे शतसङ्ख्याञ्जितक्लमान् ।
गदया भीमसेनेन भूयिष्ठं निहतान्रणे

paśya mādhava putrānme śatasaṅkhyāñjitaklamān |
gadayā bhīmasenena bhūyiṣṭhaṃ nihatānraṇe

इदं दुःखतरं मेऽद्य यदिमा मुक्तमूर्धजाः ।
हतपुत्रा रणे बालाः परिधावन्ति मे स्नुषाः

idaṃ duḥkhataraṃ me'dya yadimā muktamūrdhajāḥ |
hataputrā raṇe bālāḥ paridhāvanti me snuṣāḥ

प्रासादतलचारिण्यश्चरमैर्भूषणान्वितैः ।
कायेनाद्य स्पृशन्तीमां रुधिरार्द्रां वसुन्धराम्

prāsādatalacāriṇyaścaramairbhūṣaṇānvitaiḥ |
kāyenādya spṛśantīmāṃ rudhirārdrāṃ vasundharām

कृच्छ्रादुत्सारयन्ति स्म गृध्रगोमायुवायसान् ।
दुःखेनार्ता विघूर्णन्त्यो मत्ता इव चरन्त्युत

kṛcchrādutsārayanti sma gṛdhragomāyuvāyasān |
duḥkhenārtā vighūrṇantyo mattā iva carantyuta

एषाऽन्या त्वनवद्याङ्गी करसम्मितमध्यमा ।
घोरमायोधनं दृष्ट्वा निपतत्यतिदुःखिता

eṣā'nyā tvanavadyāṅgī karasammitamadhyamā |
ghoramāyodhanaṃ dṛṣṭvā nipatatyatiduḥkhitā

दृष्ट्वा मे पार्थिवसुतामेतां लक्ष्मणमातरम् ।
राजपुत्रीं महाबाहो मनो न ह्युपशाम्यति

dṛṣṭvā me pārthivasutāmetāṃ lakṣmaṇamātaram |
rājaputrīṃ mahābāho mano na hyupaśāmyati

भ्रातॄंश्चान्याः पितॄंश्चान्याः पुत्रांश्च निहतान्भुवि ।
दृष्ट्वा परिपतन्त्येषाः प्रगृह्य सुमहाभुजान्

bhrātṝṃścānyāḥ pitṝṃścānyāḥ putrāṃśca nihatānbhuvi |
dṛṣṭvā paripatantyeṣāḥ pragṛhya sumahābhujān

मध्यमानां तु नारीणां वृद्धानां चापराजित ।
आक्रन्दं हतबन्धूना दारुणे वैशसे शृणु

madhyamānāṃ tu nārīṇāṃ vṛddhānāṃ cāparājita |
ākrandaṃ hatabandhūnā dāruṇe vaiśase śṛṇu

रथनीडानि देहांश्च हतानां गजवाजिनाम् ।
आश्रित्य श्रममोहार्ताः स्थिताः पश्य महाभुज

rathanīḍāni dehāṃśca hatānāṃ gajavājinām |
āśritya śramamohārtāḥ sthitāḥ paśya mahābhuja

अन्या चापहृतं कायाच्चारुकुण्डलमुन्नसम् ।
स्वस्य बन्धोः शिरः कृष्ण गृहीत्वा पश्य तिष्ठति

anyā cāpahṛtaṃ kāyāccārukuṇḍalamunnasam |
svasya bandhoḥ śiraḥ kṛṣṇa gṛhītvā paśya tiṣṭhati

पूर्वजातिकृतं पापं मन्ये नाल्पमिवानघ ।
एताभिर्निरवद्याभिर्मया चैवाल्पपुण्यया ।
यदिदं धर्मराजेन घातितं नो जनार्दन

pūrvajātikṛtaṃ pāpaṃ manye nālpamivānagha |
etābhirniravadyābhirmayā caivālpapuṇyayā |
yadidaṃ dharmarājena ghātitaṃ no janārdana

न हि नाशोऽस्ति वार्ष्णेय कर्मणोः शुभपापयोः

na hi nāśo'sti vārṣṇeya karmaṇoḥ śubhapāpayoḥ

प्रत्यग्रवयसः पश्य दर्शनीयकुचाननाः ।
कुलेषु जाता हीमत्यः कृष्णपक्ष्माक्षिमूर्धजाः

pratyagravayasaḥ paśya darśanīyakucānanāḥ |
kuleṣu jātā hīmatyaḥ kṛṣṇapakṣmākṣimūrdhajāḥ

हंसगद्गदभाषिण्यो दुःखशोकप्रमोहिताः ।
सारस्य इव वाशन्त्यः पतिताः पश्य माधव

haṃsagadgadabhāṣiṇyo duḥkhaśokapramohitāḥ |
sārasya iva vāśantyaḥ patitāḥ paśya mādhava

फुल्लुपद्यप्रकाशानि पुण्डरीकाक्ष योषिताम् ।
अनवद्यानि वक्त्राणि तापयत्येष रश्मिवान्

phullupadyaprakāśāni puṇḍarīkākṣa yoṣitām |
anavadyāni vaktrāṇi tāpayatyeṣa raśmivān

सेर्ष्याणां मम पुत्राणां वासुदेवावरोधनम् ।
मत्तमातङ्गदर्पाणां पश्यन्त्यद्य पृथग्जनाः

serṣyāṇāṃ mama putrāṇāṃ vāsudevāvarodhanam |
mattamātaṅgadarpāṇāṃ paśyantyadya pṛthagjanāḥ

शतचन्द्राणि चर्माणि ध्वजांश्चादित्यवर्चसः ।
रौक्माणि चैव वर्माणि निष्कानपि च काञ्चनान्

śatacandrāṇi carmāṇi dhvajāṃścādityavarcasaḥ |
raukmāṇi caiva varmāṇi niṣkānapi ca kāñcanān

शिरस्त्राणानि चैतानि पुत्राणां मे महीतले ।
पश्य दीप्तानि गोविन्द पावकान्सुहुतानिव

śirastrāṇāni caitāni putrāṇāṃ me mahītale |
paśya dīptāni govinda pāvakānsuhutāniva

एष दुःशासनः शेते शूरेणामित्रघातिना ।
पीतशोणिxx सर्वाङ्गो युधि भीमेन पातितः

eṣa duḥśāsanaḥ śete śūreṇāmitraghātinā |
pītaśoṇixx sarvāṅgo yudhi bhīmena pātitaḥ

गदया भीमसेनेन पश्य माधव मे सुतम् ।
द्यूतक्लेशाननुस्मृत्य द्रौपदीचोदितेन च

gadayā bhīmasenena paśya mādhava me sutam |
dyūtakleśānanusmṛtya draupadīcoditena ca

उक्ता ह्यनेन पाञ्चाली सभायां द्यूतनिर्जिता ।
प्रियं चिकीर्षता भ्रातुः कर्णस्य च जनार्दन

uktā hyanena pāñcālī sabhāyāṃ dyūtanirjitā |
priyaṃ cikīrṣatā bhrātuḥ karṇasya ca janārdana

सहैव सहदेवेन नकुलेनार्जुनेन च ।
दासीभूताऽसि पाञ्चालि क्षिप्रं प्रविश नो गृहान्

sahaiva sahadevena nakulenārjunena ca |
dāsībhūtā'si pāñcāli kṣipraṃ praviśa no gṛhān

ततोऽहमब्रुवं कृष्ण तदा दुर्योधनं नृपम् ।
मृत्युपाशपरिक्षिप्तां द्रौपदीं पुत्र वर्जय

tato'hamabruvaṃ kṛṣṇa tadā duryodhanaṃ nṛpam |
mṛtyupāśaparikṣiptāṃ draupadīṃ putra varjaya

निबोधैनं सुदुर्बुद्धिं मातुलं कलहप्रियम् ।
क्षिप्रमेनं परित्यज्य पुत्र संशाम्य पाण्डवैः

nibodhainaṃ sudurbuddhiṃ mātulaṃ kalahapriyam |
kṣipramenaṃ parityajya putra saṃśāmya pāṇḍavaiḥ

न बुद्ध्यसे त्वं दुर्बुद्धे भीमसेनममर्षणम् ।
वाङ्गराचैस्तुदंस्तीक्ष्णैरुल्काभिरिव कुञ्जरम्

na buddhyase tvaṃ durbuddhe bhīmasenamamarṣaṇam |
vāṅgarācaistudaṃstīkṣṇairulkābhiriva kuñjaram

तानेवं रहसि क्रुद्धो वाक्शल्यानवधारयन् ।
उत्ससर्ज विषं तेषु सर्पो गोवृषभेष्विव

tānevaṃ rahasi kruddho vākśalyānavadhārayan |
utsasarja viṣaṃ teṣu sarpo govṛṣabheṣviva

एष दुःशासनः शेते विक्षिप्य विपुलौ भुजौ ।
निहतो भीमसेनेन सिहेनेव महागजः

eṣa duḥśāsanaḥ śete vikṣipya vipulau bhujau |
nihato bhīmasenena siheneva mahāgajaḥ

अत्यर्थमकरोद्रौद्रं भीमसेनोऽत्यमर्षणः ।
दुःशासनस्य यत्क्रुद्धोऽपिबच्छोणितमाहवे

atyarthamakarodraudraṃ bhīmaseno'tyamarṣaṇaḥ |
duḥśāsanasya yatkruddho'pibacchoṇitamāhave