अध्याय 17: दुर्योधन पर गान्धारी का विलाप

दुर्योधनं हतं दृष्ट्वा गान्धारी शोककर्शिता ।
सहसा न्यपतद्भूमौ छिन्नेव कदली वने

duryodhanaṃ hataṃ dṛṣṭvā gāndhārī śokakarśitā |
sahasā nyapatadbhūmau chinneva kadalī vane

सा तु लब्ध्वा पुनः संज्ञां विक्रुश्य च विलप्य च ।
दुर्योधनमभिप्रेक्ष्य शयानं रुधिरोक्षितम्

sā tu labdhvā punaḥ saṃjñāṃ vikruśya ca vilapya ca |
duryodhanamabhiprekṣya śayānaṃ rudhirokṣitam

परिष्वज्याथ गान्धारी कृपणं पर्यदेवयत् ।
हाहापुत्रेति शोकार्ता विललापाकुलेन्द्रिया

pariṣvajyātha gāndhārī kṛpaṇaṃ paryadevayat |
hāhāputreti śokārtā vilalāpākulendriyā

सुगूढजत्रु विपुलं हारनिष्कविभूषितम् ।
वारिणा नेत्रजेनोरः सिञ्चन्ती शोकतापिता

sugūḍhajatru vipulaṃ hāraniṣkavibhūṣitam |
vāriṇā netrajenoraḥ siñcantī śokatāpitā

समीपस्थं हृषीकेशमिद वचनमब्रवीत् ।
उपस्थितेऽस्मिन्सङ्ग्रामे ज्ञातीनां संक्षये विभो

samīpasthaṃ hṛṣīkeśamida vacanamabravīt |
upasthite'sminsaṅgrāme jñātīnāṃ saṃkṣaye vibho

मामयं प्राह वार्ष्णेय प्राञ्चलिर्नृपसत्तमः ।
अस्मिञ्ज्ञातिसमुद्धर्षे जयमम्बा ब्रवीतु मे

māmayaṃ prāha vārṣṇeya prāñcalirnṛpasattamaḥ |
asmiñjñātisamuddharṣe jayamambā bravītu me

इत्युक्ते जानती सर्वमहं स्वव्यसनागमम् ।
अब्रुवं पुरुषव्याघ्र यतो धर्मस्ततो जयः

ityukte jānatī sarvamahaṃ svavyasanāgamam |
abruvaṃ puruṣavyāghra yato dharmastato jayaḥ

तथा तु युव्यमानस्त्वं सम्प्रगृह्य सुपुत्रक ।
ध्रुवं शखजिताँल्लोकान्प्राप्स्यस्यमरवत्प्रभो

tathā tu yuvyamānastvaṃ sampragṛhya suputraka |
dhruvaṃ śakhajitām̐llokānprāpsyasyamaravatprabho

इत्येवxxx पूर्वं नैवं शोचामि वै प्रभो ।
धृतराष्ट्रं तु शोचामि कृपणं हतबान्धवम्

ityevaxxx pūrvaṃ naivaṃ śocāmi vai prabho |
dhṛtarāṣṭraṃ tu śocāmi kṛpaṇaṃ hatabāndhavam

अमर्वणं युधां श्रेष्ठं कृतास्त्रं युद्धदुर्मदम् ।
शयानं वीरशयने पश्य माधव मे सुतम्

amarvaṇaṃ yudhāṃ śreṣṭhaṃ kṛtāstraṃ yuddhadurmadam |
śayānaṃ vīraśayane paśya mādhava me sutam

बोऽयं मूर्धावसिक्तानाये याति परन्तपः ।
सोऽवं पांसुषु शेतेऽद्य पञ्च कालस्य पर्ययम्

bo'yaṃ mūrdhāvasiktānāye yāti parantapaḥ |
so'vaṃ pāṃsuṣu śete'dya pañca kālasya paryayam

दुवं दुर्योधनो वीरो गतिं न सुलभां गतः ।
तथा ह्यभिxxxx शेते शयने वीरसेविते

duvaṃ duryodhano vīro gatiṃ na sulabhāṃ gataḥ |
tathā hyabhixxxx śete śayane vīrasevite

यं पुरा पर्युपासीना समयन्ति वरस्त्रियः ।
सं वीरशयने सुप्तं रमयन्त्यशिवाः शिवाः

yaṃ purā paryupāsīnā samayanti varastriyaḥ |
saṃ vīraśayane suptaṃ ramayantyaśivāḥ śivāḥ

यं पुरा पर्युपासीना रमयन्ति महीक्षितः ।
महीतलस्यं निहतं गृध्रास्तं पर्युपासते

yaṃ purā paryupāsīnā ramayanti mahīkṣitaḥ |
mahītalasyaṃ nihataṃ gṛdhrāstaṃ paryupāsate

यं पुरा व्यजनैरम्यैरुपवीजन्ति योषितः ।
तमद्य पक्षव्यजनै रुपवीजन्ति पक्षिणः

yaṃ purā vyajanairamyairupavījanti yoṣitaḥ |
tamadya pakṣavyajanai rupavījanti pakṣiṇaḥ

एष शेते महाबाहुर्बलवान्सत्यविक्रमः ।
सिंहेनेव द्विपः सङ्ख्ये भीमसेनेन पातितः

eṣa śete mahābāhurbalavānsatyavikramaḥ |
siṃheneva dvipaḥ saṅkhye bhīmasenena pātitaḥ

पश्य दुर्योधनं कृष्ण शयानं रुधिरोक्षितम् ।
निहतं भीमसेनेन गदां सम्मृज्य भारत

paśya duryodhanaṃ kṛṣṇa śayānaṃ rudhirokṣitam |
nihataṃ bhīmasenena gadāṃ sammṛjya bhārata

अक्षौहिणीर्महाबाहुर्दश चैकां च केशव ।
आनयद्यः पुरा सङ्ख्ये सोऽनयान्निधनं गतः

akṣauhiṇīrmahābāhurdaśa caikāṃ ca keśava |
ānayadyaḥ purā saṅkhye so'nayānnidhanaṃ gataḥ

एष दुर्योधनः शेते महेष्वासो महाबलः ।
शार्दूल इव सिंहेन भीमसेनेन पातितः

eṣa duryodhanaḥ śete maheṣvāso mahābalaḥ |
śārdūla iva siṃhena bhīmasenena pātitaḥ

विदुरं ह्यवमत्यैष पितरं चैव मन्दभाक् ।
बालो वृद्धावमानेन मन्दो मृत्युवशं गतः

viduraṃ hyavamatyaiṣa pitaraṃ caiva mandabhāk |
bālo vṛddhāvamānena mando mṛtyuvaśaṃ gataḥ

निःसपत्ना मही यस्य त्रयोदशसमाः स्थिता ।
स शेते निहतो भूमौ पुत्रो मे पृथिवीपतिः

niḥsapatnā mahī yasya trayodaśasamāḥ sthitā |
sa śete nihato bhūmau putro me pṛthivīpatiḥ

अपश्यं कृष्ण पृथिवीं धार्तराष्ट्रानुशासिताम् ।
पूर्णां हस्तिगवाश्वैश्च वार्ष्णेय न तु तच्चिरम्

apaśyaṃ kṛṣṇa pṛthivīṃ dhārtarāṣṭrānuśāsitām |
pūrṇāṃ hastigavāśvaiśca vārṣṇeya na tu tacciram

तामेवाद्य महाबाहो पश्याम्यन्यानुशासिताम् ।
हीनां हस्तिगवाश्वेन किन्नु जीवामि माधव

tāmevādya mahābāho paśyāmyanyānuśāsitām |
hīnāṃ hastigavāśvena kinnu jīvāmi mādhava

इदं कष्टतरं पश्य पुत्रस्यापि वधान्मम ।
या इमाः पर्युपासन्ते हताञ्शूरान्रणे स्त्रियः

idaṃ kaṣṭataraṃ paśya putrasyāpi vadhānmama |
yā imāḥ paryupāsante hatāñśūrānraṇe striyaḥ

प्रकीर्णकेशां सुश्रोणीं दुर्योधनभूजाङ्कगाम् ।
रुक्मवेदिनिभां पश्य कृष्ण लक्ष्मणमातरम्

prakīrṇakeśāṃ suśroṇīṃ duryodhanabhūjāṅkagām |
rukmavedinibhāṃ paśya kṛṣṇa lakṣmaṇamātaram

नूनमेषा पुरा बाला जीवमाने महाभुजे ।
भुजावाश्रित्य रमते सुभुजस्य मनस्विनी

nūnameṣā purā bālā jīvamāne mahābhuje |
bhujāvāśritya ramate subhujasya manasvinī

कथं तु शतधा नेदं हृदयं मम दीर्यते ।
पश्यन्त्या निहतं पुत्रं पौत्रेण सहितं रणे

kathaṃ tu śatadhā nedaṃ hṛdayaṃ mama dīryate |
paśyantyā nihataṃ putraṃ pautreṇa sahitaṃ raṇe

पुत्रं रुधिरसंसिक्तमुपजिघ्रत्यनिन्दिता ।
दुर्योधनं तु वामोरूः पाणिना परिमार्जती

putraṃ rudhirasaṃsiktamupajighratyaninditā |
duryodhanaṃ tu vāmorūḥ pāṇinā parimārjatī

किन्नु शोचति भर्तारं हतपुत्रं मनस्विनी ।
तथा ह्यवस्थिता भाति पुत्रं चाप्यभिवीक्ष्य सा

kinnu śocati bhartāraṃ hataputraṃ manasvinī |
tathā hyavasthitā bhāti putraṃ cāpyabhivīkṣya sā

स्वशिरः पञ्चशाखाभ्यामभिहत्यायतेक्षणा ।
पतत्युरसि वीरस्य कुरुराजस्य माधव

svaśiraḥ pañcaśākhābhyāmabhihatyāyatekṣaṇā |
patatyurasi vīrasya kururājasya mādhava

पुण्डरीकनिभा भाति पुण्डरीकान्तरप्रभा ।
मुखं प्रमृज्य पुत्रस्य भर्तुश्चैव तपस्विनी

puṇḍarīkanibhā bhāti puṇḍarīkāntaraprabhā |
mukhaṃ pramṛjya putrasya bhartuścaiva tapasvinī

यदि सत्यागमाः सन्ति यदि वै श्रुतयस्तथा ।
ध्रुवं लोकानवाप्तोऽयं नृपो बाहुबलार्जितान्

yadi satyāgamāḥ santi yadi vai śrutayastathā |
dhruvaṃ lokānavāpto'yaṃ nṛpo bāhubalārjitān