अध्याय 95: धर्मयुद्ध के नियम

अथ यो विजिगीषेत क्षत्रियः क्षत्रियं युधि ।
कस्तस्य विजये धर्मो ह्येतं पृष्टो ब्रवीहि मे

atha yo vijigīṣeta kṣatriyaḥ kṣatriyaṃ yudhi |
kastasya vijaye dharmo hyetaṃ pṛṣṭo bravīhi me

ससहायोऽसहायो वा राष्ट्रमागम्य भूमिपः ।
ब्रूयादहं यो राजेति रक्षिष्यामि च वः सदा

sasahāyo'sahāyo vā rāṣṭramāgamya bhūmipaḥ |
brūyādahaṃ yo rājeti rakṣiṣyāmi ca vaḥ sadā

मम धर्मबलिं दत्त किंवा मां प्रतिपत्स्यथ ।
ते चोक्तमागतं तत्र घृणीयुः कुशलं भवेत्

mama dharmabaliṃ datta kiṃvā māṃ pratipatsyatha |
te coktamāgataṃ tatra ghṛṇīyuḥ kuśalaṃ bhavet

ते चेदक्षत्रियाः सन्तो विरुध्येरन्कथंचन ।
सर्वोपायैर्नियन्तव्या विकर्मस्था नराधिप

te cedakṣatriyāḥ santo virudhyerankathaṃcana |
sarvopāyairniyantavyā vikarmasthā narādhipa

अशस्त्रं क्षत्रियं मत्वा शस्त्रं गृह्णात्यथापरः ।
त्राणायाप्यसमर्थं तं मन्यमानमतीव च

aśastraṃ kṣatriyaṃ matvā śastraṃ gṛhṇātyathāparaḥ |
trāṇāyāpyasamarthaṃ taṃ manyamānamatīva ca

अथः यः क्षत्रियो राजा क्षत्रियं प्रत्युपाव्रजेत् ।
कथं संप्रतियोद्धव्यस्तन्मे ब्रूहि पितामह

athaḥ yaḥ kṣatriyo rājā kṣatriyaṃ pratyupāvrajet |
kathaṃ saṃpratiyoddhavyastanme brūhi pitāmaha

नासन्नह्यो नाकवचो योद्धव्यः क्षत्रियो रणे ।
एक एकेन भाव्यश्च विसृजेति क्षिपामि च

nāsannahyo nākavaco yoddhavyaḥ kṣatriyo raṇe |
eka ekena bhāvyaśca visṛjeti kṣipāmi ca

स चेत्सन्नद्ध आगच्छेत्सन्नद्धव्यं ततो भवेत् ।
स चेत्ससैन्य आगच्छेत्ससैन्यस्तमथाह्वयेत्

sa cetsannaddha āgacchetsannaddhavyaṃ tato bhavet |
sa cetsasainya āgacchetsasainyastamathāhvayet

स चेन्निकृत्या युध्येत निकृत्या प्रतियोधयेत् ।
अथ चेद्धर्मतो युध्येद्धर्मेणैव निवारयेत्

sa cennikṛtyā yudhyeta nikṛtyā pratiyodhayet |
atha ceddharmato yudhyeddharmeṇaiva nivārayet

नाश्वेन रथिनं यायादुदियाद्रथिनं रथी ।
व्यसने न प्रहर्तव्यं न भीताय जिताय च

nāśvena rathinaṃ yāyādudiyādrathinaṃ rathī |
vyasane na prahartavyaṃ na bhītāya jitāya ca

नेषुर्लिप्तो न कर्णी स्यादसतामेतदायुधम् ।
यथार्थमेव योद्धव्यं न क्रुद्ध्येत जिघांसतः

neṣurlipto na karṇī syādasatāmetadāyudham |
yathārthameva yoddhavyaṃ na kruddhyeta jighāṃsataḥ

नास्त्येकस्य गजो युद्धे गजश्चेकस्य विद्यते ।
न पदातिर्गजं युध्येन्न गतेन पदातिनम्

nāstyekasya gajo yuddhe gajaścekasya vidyate |
na padātirgajaṃ yudhyenna gatena padātinam

हस्तिना योधयेन्नागं कदाचिच्छिक्षितो हयः ।
दिव्यास्त्रबलसंपन्नः कामं युध्येत सर्वदा ।
नागे भूमौ समे चैव रथेनाश्वेन वा पुनः

hastinā yodhayennāgaṃ kadācicchikṣito hayaḥ |
divyāstrabalasaṃpannaḥ kāmaṃ yudhyeta sarvadā |
nāge bhūmau same caiva rathenāśvena vā punaḥ

रामरावणयोर्युद्धे हरयो वै पदातयः ।
लक्ष्मणश्च महाभागस्तथा राजन्विभीषणः

rāmarāvaṇayoryuddhe harayo vai padātayaḥ |
lakṣmaṇaśca mahābhāgastathā rājanvibhīṣaṇaḥ

रावणस्यान्तकाले च रथेनैन्द्रेण राधवः ।
निजघान दुराचारं रावणं पापकारिणम्

rāvaṇasyāntakāle ca rathenaindreṇa rādhavaḥ |
nijaghāna durācāraṃ rāvaṇaṃ pāpakāriṇam

दिव्यास्त्रबलसंपन्ने सर्वमेतद्विधीयते ।
देवासुरेषु सर्वेषु दृष्टमेतत्पुरातनैः

divyāstrabalasaṃpanne sarvametadvidhīyate |
devāsureṣu sarveṣu dṛṣṭametatpurātanaiḥ

[साधूनां तु यदा भेदात्साधुश्चेद्व्यसनी भवेत् ।]
निष्प्राणो नाभिहन्तव्यो नानपत्यः कथंचन ।
भग्नशस्त्रो विपन्नश्च कृत्तज्यो हतवाहनः ।

[sādhūnāṃ tu yadā bhedātsādhuścedvyasanī bhavet |]
niṣprāṇo nābhihantavyo nānapatyaḥ kathaṃcana |
bhagnaśastro vipannaśca kṛttajyo hatavāhanaḥ |

चिकित्स्यः स्यात्स्वविषये प्राप्यो वा स्वगृहे भवेत् ।
निर्व्रणश्च स भोक्तव्य एष धर्मः सनातनः

cikitsyaḥ syātsvaviṣaye prāpyo vā svagṛhe bhavet |
nirvraṇaśca sa bhoktavya eṣa dharmaḥ sanātanaḥ

तस्माद्धर्मेण योद्धव्यमिति स्वायंभुवोऽब्रवात् ।
सत्सु नित्यः सतां धर्मस्तमास्थाय न नाशयेत्

tasmāddharmeṇa yoddhavyamiti svāyaṃbhuvo'bravāt |
satsu nityaḥ satāṃ dharmastamāsthāya na nāśayet

यो वै जयत्यधर्मेण क्षत्रियो धर्मसंगरः ।
आत्मानमात्मना हन्ति पापो निकृतिजीवनः

yo vai jayatyadharmeṇa kṣatriyo dharmasaṃgaraḥ |
ātmānamātmanā hanti pāpo nikṛtijīvanaḥ

कर्म चैतदसाधूनां साधून्योऽसाधुना जयेत् ।
धर्मेण निधनं श्रेयो न जयः पापकर्मणा

karma caitadasādhūnāṃ sādhūnyo'sādhunā jayet |
dharmeṇa nidhanaṃ śreyo na jayaḥ pāpakarmaṇā

नाधर्मश्चरितो राजन्सद्यः फलति गौरिव ।
मूलानि च प्रशाखाश्च दहन्समधिगच्छते

nādharmaścarito rājansadyaḥ phalati gauriva |
mūlāni ca praśākhāśca dahansamadhigacchate

पापेन कर्मणा वित्तं लब्ध्वा पापः प्रहृष्यति ।
स वर्धमानस्तेनैव पापः पापे प्रसज्जति

pāpena karmaṇā vittaṃ labdhvā pāpaḥ prahṛṣyati |
sa vardhamānastenaiva pāpaḥ pāpe prasajjati

न धर्मोऽस्तीति मन्वानः शुचीनवहसन्निव ।
अश्रद्दधानश्च भवेद्विनाशमुपगच्छति
स बद्धो वारुणैः पाशैरमर्त्यैरवमन्यते ।

na dharmo'stīti manvānaḥ śucīnavahasanniva |
aśraddadhānaśca bhavedvināśamupagacchati
sa baddho vāruṇaiḥ pāśairamartyairavamanyate |

महादृतिरिवाध्मातः स्वकृतेनैव वर्धते ।
ततः समूलो ह्रियते नदीकूलादिव द्रुमा

mahādṛtirivādhmātaḥ svakṛtenaiva vardhate |
tataḥ samūlo hriyate nadīkūlādiva drumā

अथैनमभिनिन्दन्ति भिन्नं कुम्भमिवाश्यानि ।
तस्माद्धर्मेण विजयं कोशं लिप्सेत भूमिपः

athainamabhinindanti bhinnaṃ kumbhamivāśyāni |
tasmāddharmeṇa vijayaṃ kośaṃ lipseta bhūmipaḥ