अध्याय 96: धर्मविजय और पराजितों पर दया

नाधर्मेण महीं जेतुं लिप्सेत जगतीपतिः ।
अधर्मविजयं लब्ध्वा को नु मन्येत भूमिपः

nādharmeṇa mahīṃ jetuṃ lipseta jagatīpatiḥ |
adharmavijayaṃ labdhvā ko nu manyeta bhūmipaḥ

अधर्मयुक्तो विजयो ह्यध्रुवोऽस्वर्ग्य एव च ।
पातयत्येव राजानं महीं च भरतर्षभ

adharmayukto vijayo hyadhruvo'svargya eva ca |
pātayatyeva rājānaṃ mahīṃ ca bharatarṣabha

विशीर्णकवचं चैव तवास्मीति च वादिनम् ।
कृताञ्जलिं न्यस्तशस्त्रं गृहीत्वा न विहिंसयेत्

viśīrṇakavacaṃ caiva tavāsmīti ca vādinam |
kṛtāñjaliṃ nyastaśastraṃ gṛhītvā na vihiṃsayet

बलेन विजितो यश्च न तं युध्येत भूमिपः ।
संवत्सरं विप्रणयेत्तस्माज्जातः पुनर्भवेत्

balena vijito yaśca na taṃ yudhyeta bhūmipaḥ |
saṃvatsaraṃ vipraṇayettasmājjātaḥ punarbhavet

नार्वाक्संवत्सरात्कन्या प्रष्टव्या विक्रमाहृता ।
एवमेव धनं सर्वं यच्चान्यत्सहसा हृतम्

nārvāksaṃvatsarātkanyā praṣṭavyā vikramāhṛtā |
evameva dhanaṃ sarvaṃ yaccānyatsahasā hṛtam

न तु वध्ये धनं तिष्ठेत्पिबेयुर्ब्राह्मणाः पयः ।
युञ्जीरन्नप्यनडुहः क्षन्तव्यं वा पुनर्भवेत्

na tu vadhye dhanaṃ tiṣṭhetpibeyurbrāhmaṇāḥ payaḥ |
yuñjīrannapyanaḍuhaḥ kṣantavyaṃ vā punarbhavet

राज्ञा राजैव योद्धव्यस्तथा धर्मो विधीयते ।
नान्यो राजानमभ्यस्येदराजन्यः कथंचन

rājñā rājaiva yoddhavyastathā dharmo vidhīyate |
nānyo rājānamabhyasyedarājanyaḥ kathaṃcana

अनीकयोः संहतयोर्यदीयाद्ब्राह्मणोऽन्तरा ।
शान्तिमिच्छन्नुभयतो न योद्धव्यं तदा भवेत्

anīkayoḥ saṃhatayoryadīyādbrāhmaṇo'ntarā |
śāntimicchannubhayato na yoddhavyaṃ tadā bhavet

मर्यादां शाश्वतीं भिन्द्याद्ब्राह्मणं योऽभिलङ्घयेत् ।
अथ चेल्लङ्घयेदेव मर्यादां क्षत्रियब्रुवः ।
असङ्ख्येपतदूर्ध्वं स्यादनादेयश्च संसदि

maryādāṃ śāśvatīṃ bhindyādbrāhmaṇaṃ yo'bhilaṅghayet |
atha cellaṅghayedeva maryādāṃ kṣatriyabruvaḥ |
asaṅkhyepatadūrdhvaṃ syādanādeyaśca saṃsadi

यस्तु धर्मविलोपेन मर्यादाभेदनेन च ।
तां वृत्तिं नानुवर्तेत विजिगीषुर्महीपतिः

yastu dharmavilopena maryādābhedanena ca |
tāṃ vṛttiṃ nānuvarteta vijigīṣurmahīpatiḥ

धर्मलब्धाद्धि विजयाल्लाभः कोऽभ्यधिको भवेत्

dharmalabdhāddhi vijayāllābhaḥ ko'bhyadhiko bhavet

सहसा न्याय्यभूतानि क्षिप्रमेव प्रसादयेत् ।
सान्त्वेन भोगदानेन स राज्ञां परमो नयः

sahasā nyāyyabhūtāni kṣiprameva prasādayet |
sāntvena bhogadānena sa rājñāṃ paramo nayaḥ

भुज्यमाना ह्यभोगेन स्वराष्ट्रादभितापिताः ।
अमित्रान्पर्युपासीरन्व्यसनौघप्रतीक्षिणः

bhujyamānā hyabhogena svarāṣṭrādabhitāpitāḥ |
amitrānparyupāsīranvyasanaughapratīkṣiṇaḥ

अमित्रोपग्रहं चास्य ते कुर्युः क्षिप्रमापदि ।
संतुष्टाः सर्वतो राजन्राजव्यसनकाङ्क्षिणः

amitropagrahaṃ cāsya te kuryuḥ kṣipramāpadi |
saṃtuṣṭāḥ sarvato rājanrājavyasanakāṅkṣiṇaḥ

नामित्रो विनिकर्तव्यो नातिच्छेद्यः कथंचन ।
जीवितं ह्यप्यतिच्छिन्नः संत्यजेदेकदा नरः

nāmitro vinikartavyo nāticchedyaḥ kathaṃcana |
jīvitaṃ hyapyaticchinnaḥ saṃtyajedekadā naraḥ

अल्पेनापि च संयुक्तस्तुष्यते नापराधितः ।
शुद्धं जीवितमेवापि तादृशो बहुमन्यते

alpenāpi ca saṃyuktastuṣyate nāparādhitaḥ |
śuddhaṃ jīvitamevāpi tādṛśo bahumanyate

यस्य स्फीतो जनपदः संपन्नः प्रियराजकः ।
संतुष्टभृत्यसचिवो दृढमूलः स पार्थिवः

yasya sphīto janapadaḥ saṃpannaḥ priyarājakaḥ |
saṃtuṣṭabhṛtyasacivo dṛḍhamūlaḥ sa pārthivaḥ

ऋत्विक्पुरोहिताचार्या ये चान्ये श्रुतसत्तमाः ।
पूजार्हाः पूजिता यस्य स वै लोकविदुच्यते

ṛtvikpurohitācāryā ye cānye śrutasattamāḥ |
pūjārhāḥ pūjitā yasya sa vai lokaviducyate

एतेनैव च वृत्तेन महीं प्राप सुरोत्तमः ।
अन्येऽपि चैव विजयं विजिगीषन्ति पार्थिवाः

etenaiva ca vṛttena mahīṃ prāpa surottamaḥ |
anye'pi caiva vijayaṃ vijigīṣanti pārthivāḥ

भूमिवर्जं धनं राजा जित्वा राजन्महाहवे ।
अपि चान्नोषधीः शश्वदाजहार प्रतर्दनः

bhūmivarjaṃ dhanaṃ rājā jitvā rājanmahāhave |
api cānnoṣadhīḥ śaśvadājahāra pratardanaḥ

अग्रिहोत्राग्निशेषं च हविर्भोजनमेव च ।
आजहार दिवोदासस्ततो विप्रकृतोऽभवत्

agrihotrāgniśeṣaṃ ca havirbhojanameva ca |
ājahāra divodāsastato viprakṛto'bhavat

सराजकानि राष्ट्राणि नाभागो दक्षिणां ददौ ।
अन्यत्र श्रोत्रियस्वाच्च तापसार्थाच्च भारत

sarājakāni rāṣṭrāṇi nābhāgo dakṣiṇāṃ dadau |
anyatra śrotriyasvācca tāpasārthācca bhārata

उच्चावचानि वित्तानि धर्मज्ञानां युधिष्ठिर ।
आसन्राज्ञां पुराणानां सर्वं तन्मम रोचते

uccāvacāni vittāni dharmajñānāṃ yudhiṣṭhira |
āsanrājñāṃ purāṇānāṃ sarvaṃ tanmama rocate

सर्वविद्यातिरेकेण जयमिच्छेन्महीपतिः ।
न मायया न दम्भेन य इच्छेद्भूतिमात्मनः

sarvavidyātirekeṇa jayamicchenmahīpatiḥ |
na māyayā na dambhena ya icchedbhūtimātmanaḥ