अध्याय 94: बिना युद्ध विजय पर वामदेव का उपदेश

अयुद्धेनैव विजयं वर्धयेद्वसुधाधिपः ।
जघन्यमाहुर्विजयं युद्धेन च नराधिप

ayuddhenaiva vijayaṃ vardhayedvasudhādhipaḥ |
jaghanyamāhurvijayaṃ yuddhena ca narādhipa

न चाप्यलब्धं लिप्सेत मूले नातिदृढे सति ।
न हि दुर्बलमूलस्य राज्ञो लाभो विवर्धते

na cāpyalabdhaṃ lipseta mūle nātidṛḍhe sati |
na hi durbalamūlasya rājño lābho vivardhate

यस्य स्फीतो जनपदः संपन्नप्रियराजकः ।
संतुष्टः पुष्टसचिवो दृढमूलः स पार्थिवः

yasya sphīto janapadaḥ saṃpannapriyarājakaḥ |
saṃtuṣṭaḥ puṣṭasacivo dṛḍhamūlaḥ sa pārthivaḥ

यस्य योधाः सुसंतुष्टाः स्वनुरक्ताः सुपूजिताः ।
अल्पेनापि स दण्डेन महीं जयति पार्थिवः

yasya yodhāḥ susaṃtuṣṭāḥ svanuraktāḥ supūjitāḥ |
alpenāpi sa daṇḍena mahīṃ jayati pārthivaḥ

दण्डो हि बलवान्यत्र तत्र साम प्रयुज्यते ।
प्रदानं सामपूर्वं च भेदमूलं प्रशस्यते

daṇḍo hi balavānyatra tatra sāma prayujyate |
pradānaṃ sāmapūrvaṃ ca bhedamūlaṃ praśasyate

त्रयाणां विफलं कर्म यदा पश्येत भूमिपः ।
रन्ध्रं ज्ञात्वा ततो दण्डं प्रयुञ्जीताविचारयन्

trayāṇāṃ viphalaṃ karma yadā paśyeta bhūmipaḥ |
randhraṃ jñātvā tato daṇḍaṃ prayuñjītāvicārayan

अभिभूतो यदा शत्रुः शत्रुभिर्बलवत्तरैः ।
उपेक्षा तत्र कर्तव्या वध्यता बलिनां बलम्

abhibhūto yadā śatruḥ śatrubhirbalavattaraiḥ |
upekṣā tatra kartavyā vadhyatā balināṃ balam

दुर्बलो हि महीपालो यदा भवति भारत ।
उपेक्षा तत्र कर्तव्या चतुर्णामविरोधीनि ।
उपायः पञ्चमः सोऽपि सर्वेषां बलवत्तरः

durbalo hi mahīpālo yadā bhavati bhārata |
upekṣā tatra kartavyā caturṇāmavirodhīni |
upāyaḥ pañcamaḥ so'pi sarveṣāṃ balavattaraḥ

भार्गवेण च गीतानां श्लोकानां कोसलाधिप ।
विज्ञाय तत्वं तत्वज्ञ तत्वतस्तत्करिष्यति

bhārgaveṇa ca gītānāṃ ślokānāṃ kosalādhipa |
vijñāya tatvaṃ tatvajña tatvatastatkariṣyati

यदि रक्षःपिशाचेन हन्यते यत्रकुत्रचित् ।
उपेक्षा तत्र कर्तव्या वाच्यतां बलिनां बलम्

yadi rakṣaḥpiśācena hanyate yatrakutracit |
upekṣā tatra kartavyā vācyatāṃ balināṃ balam

दुर्बलोऽपि महीपाल शत्रूणां शत्रुमुद्धरेत् ।
पादलग्नं करस्थेन कण्टकेनैव कण्टकम्

durbalo'pi mahīpāla śatrūṇāṃ śatrumuddharet |
pādalagnaṃ karasthena kaṇṭakenaiva kaṇṭakam

शठानां उचिवानां च म्लेच्छानां च महीपते ।
एष उक्त उपायानामुपेक्षा बलवत्तम

śaṭhānāṃ ucivānāṃ ca mlecchānāṃ ca mahīpate |
eṣa ukta upāyānāmupekṣā balavattama

अश्मना नाशयेल्लोहं लोहेनाश्मानमेव तु ।
बिल्वानि वा परैर्बिल्वैर्म्लेच्छैर्म्लेच्छान्प्रसादयेत्

aśmanā nāśayellohaṃ lohenāśmānameva tu |
bilvāni vā parairbilvairmlecchairmlecchānprasādayet

दासानां च प्रदृप्तानामेतदेव हि कारयेत् ।
चण्डालम्लेच्छजातीनां दण्डेनैव निवारणम् ।
शठानां दुर्विनीतैश्च पूर्वमुक्तं समाचरेत्

dāsānāṃ ca pradṛptānāmetadeva hi kārayet |
caṇḍālamlecchajātīnāṃ daṇḍenaiva nivāraṇam |
śaṭhānāṃ durvinītaiśca pūrvamuktaṃ samācaret

अन्त्याः शठाश्च सचिवास्तथा कुब्राह्मणादयः ।
उपायैः पञ्चभिः साध्याश्चतुर्वर्गविरोधिनः

antyāḥ śaṭhāśca sacivāstathā kubrāhmaṇādayaḥ |
upāyaiḥ pañcabhiḥ sādhyāścaturvargavirodhinaḥ

पौरजानपदा यस्य स्वनुरक्ता अपीडिताः ।
राष्ट्रकर्मकरा ह्येते राष्ट्रस्य च विरोधिनः

paurajānapadā yasya svanuraktā apīḍitāḥ |
rāṣṭrakarmakarā hyete rāṣṭrasya ca virodhinaḥ

दुर्विनीता विनीताश्च सर्वे साध्याः प्रयत्नतः ।
चण्डालम्लेच्छजात्याश्च पाषण्डाश्च विकर्मिणः ।
बलिनश्चाश्रमाश्चैव तथा गायकनर्तकाः

durvinītā vinītāśca sarve sādhyāḥ prayatnataḥ |
caṇḍālamlecchajātyāśca pāṣaṇḍāśca vikarmiṇaḥ |
balinaścāśramāścaiva tathā gāyakanartakāḥ

पौरजानपदा यस्य भूतेषु च दयालवः ।
सधना धान्यवन्तश्च दृढमूलः स पार्थिवः

paurajānapadā yasya bhūteṣu ca dayālavaḥ |
sadhanā dhānyavantaśca dṛḍhamūlaḥ sa pārthivaḥ

प्रतापकालमधिकं यदा मन्येत चात्मनः ।
तदा लिप्सेत मेधावी परभूमिधनान्युत

pratāpakālamadhikaṃ yadā manyeta cātmanaḥ |
tadā lipseta medhāvī parabhūmidhanānyuta

भोगेषूदयमानस्य भूतेषु च दयावतः ।
वर्धते त्वरमाणस्य विषयो रक्षितात्मनः

bhogeṣūdayamānasya bhūteṣu ca dayāvataḥ |
vardhate tvaramāṇasya viṣayo rakṣitātmanaḥ

तक्षेदात्मानमेवं स वनं परशुना यथा ।
यः सम्यग्वर्तमानेषु स्वेषु मिथ्या प्रवर्तते

takṣedātmānamevaṃ sa vanaṃ paraśunā yathā |
yaḥ samyagvartamāneṣu sveṣu mithyā pravartate

नैव द्विषन्तो हीयन्ते राज्ञो नित्यमनिघ्नतः ।
क्रोधं निहन्तुं यो वेद तस्य द्वेष्टा न विद्यते

naiva dviṣanto hīyante rājño nityamanighnataḥ |
krodhaṃ nihantuṃ yo veda tasya dveṣṭā na vidyate

यदार्यजनविद्विष्टं कर्म तन्नाचरेद्बुधः ।
यत्कल्याणमभिध्यायेत्तत्रात्मानं नियोजयेत्

yadāryajanavidviṣṭaṃ karma tannācaredbudhaḥ |
yatkalyāṇamabhidhyāyettatrātmānaṃ niyojayet

नैवमन्येऽवजानन्ति नात्मना परितप्यते ।
कृत्यशेषेण यो राजा सुखान्यनुबुभूषति

naivamanye'vajānanti nātmanā paritapyate |
kṛtyaśeṣeṇa yo rājā sukhānyanububhūṣati

इदं वृत्तं मनुष्येषु वर्तते यो महीपतिः ।
उभौ लोकौ विनिर्जित्य विजये संप्रतिष्ठते

idaṃ vṛttaṃ manuṣyeṣu vartate yo mahīpatiḥ |
ubhau lokau vinirjitya vijaye saṃpratiṣṭhate

इत्युक्तो वामदेवेन सर्वं तत्कृतवान्नृपः ।
तथा कुर्वंस्त्वमप्येतौ लोकौजेता न संशयः

ityukto vāmadevena sarvaṃ tatkṛtavānnṛpaḥ |
tathā kurvaṃstvamapyetau lokaujetā na saṃśayaḥ