अध्याय 88: भौंरे की तरह मधु जैसा कर लेना

यदा राजा समर्थोऽपि कोशार्थी स्यान्महामते ।
कथं प्रवर्तेत करस्तन्मे ब्रूहि पितामह

yadā rājā samartho'pi kośārthī syānmahāmate |
kathaṃ pravarteta karastanme brūhi pitāmaha

यथादेशं यथाकालं यथाबुद्धि यथाबलम् ।
अनुशिष्यात्प्रजा राजा धर्मार्थी तद्धिते रतः

yathādeśaṃ yathākālaṃ yathābuddhi yathābalam |
anuśiṣyātprajā rājā dharmārthī taddhite rataḥ

यथा तासां च मन्येत श्रेय आत्मन एव च ।
तथा धर्माणि सर्वाणि राजा राष्ट्रेषु वर्तयेत्

yathā tāsāṃ ca manyeta śreya ātmana eva ca |
tathā dharmāṇi sarvāṇi rājā rāṣṭreṣu vartayet

मधुदोहं दुहेद्राष्ट्रं भ्रमरान्न प्रपातयेत् ।
वत्सापेक्षी दुहेच्चैव स्तनांश्च न विकुट्टयेत्

madhudohaṃ duhedrāṣṭraṃ bhramarānna prapātayet |
vatsāpekṣī duheccaiva stanāṃśca na vikuṭṭayet

जलौकावत्पिबेद्राष्ट्रं मृदुनैव नराधिपः ।
व्याघ्रीव च हरेत्पुत्रान्संदशेन्न च पीडयेत्

jalaukāvatpibedrāṣṭraṃ mṛdunaiva narādhipaḥ |
vyāghrīva ca haretputrānsaṃdaśenna ca pīḍayet

यथा शल्यकवानाखुः पदं धूनयते सदा ।
अतीक्ष्णेनाभ्युपायेन तथा राष्ट्रं समापिबेत्

yathā śalyakavānākhuḥ padaṃ dhūnayate sadā |
atīkṣṇenābhyupāyena tathā rāṣṭraṃ samāpibet

अल्पेनाल्पेन देयेन वर्धमानं प्रदापयेत् ।
ततो भूयस्ततो भूयः क्रमवृद्धिं समाचरेत्

alpenālpena deyena vardhamānaṃ pradāpayet |
tato bhūyastato bhūyaḥ kramavṛddhiṃ samācaret

दमयन्निव दम्यानि शश्वद्भारं विवर्धयेत् ।
मृदुपूर्वं प्रयत्नेन पाशानभ्यवहारयेत्

damayanniva damyāni śaśvadbhāraṃ vivardhayet |
mṛdupūrvaṃ prayatnena pāśānabhyavahārayet

सकृत्पाशावकीर्णास्ते न भविष्यन्ति दुर्दमाः ।
उचितेनैव भोक्तव्यास्ते भविष्यन्त्ययत्नतः

sakṛtpāśāvakīrṇāste na bhaviṣyanti durdamāḥ |
ucitenaiva bhoktavyāste bhaviṣyantyayatnataḥ

तस्मात्सर्वसमारम्भो दुर्लभः पुरुषं प्रति ।
यथा मुख्यान्सान्त्वयित्वा भोक्तव्या इतरे जनाः

tasmātsarvasamārambho durlabhaḥ puruṣaṃ prati |
yathā mukhyānsāntvayitvā bhoktavyā itare janāḥ

ततस्तान्भेदयित्वा तु परस्परविवक्षितान् ।
भुञ्जीत सान्त्वयंश्चैव यथासुखमयत्नतः

tatastānbhedayitvā tu parasparavivakṣitān |
bhuñjīta sāntvayaṃścaiva yathāsukhamayatnataḥ

न चास्थाने न चाकाले करांस्तेभ्यो निपातयेत् ।
आनुपूर्व्येण सान्त्वेन यथाकालं यथाविधि

na cāsthāne na cākāle karāṃstebhyo nipātayet |
ānupūrvyeṇa sāntvena yathākālaṃ yathāvidhi

उपायान्प्रब्रवीम्येतान्न मे माया विवक्षिता ।
अनुपायेन दमयन्प्रकोपयति वाजिनः

upāyānprabravīmyetānna me māyā vivakṣitā |
anupāyena damayanprakopayati vājinaḥ

पानागारनिवोशाश्च वेश्याः प्रापणिकास्तथा ।
कुशीलवाः सकितवा ये चान्ये केचिदीदृशाः

pānāgāranivośāśca veśyāḥ prāpaṇikāstathā |
kuśīlavāḥ sakitavā ye cānye kecidīdṛśāḥ

नियम्याः सर्व एवैते ये राष्ट्रस्योपघातकाः ।
एते राष्ट्रेऽभितिष्ठन्तो बाधन्ते भद्रिकाः प्रजाः

niyamyāḥ sarva evaite ye rāṣṭrasyopaghātakāḥ |
ete rāṣṭre'bhitiṣṭhanto bādhante bhadrikāḥ prajāḥ

न केनचिद्याचितव्यः कश्चित्किंचिदनापदि ।
इति व्यवस्था भूतानां पुरस्तान्मनुना कृता

na kenacidyācitavyaḥ kaścitkiṃcidanāpadi |
iti vyavasthā bhūtānāṃ purastānmanunā kṛtā

सर्वे तथाऽनुजीवेयुर्न कुर्युः कर्म चेदिह ।
सर्व एव इमे लोका न भवेयुरसंशयम्

sarve tathā'nujīveyurna kuryuḥ karma cediha |
sarva eva ime lokā na bhaveyurasaṃśayam

प्रभुर्नियमने राजा य एतान्न नियच्छति ।
भुङ्क्ते स तस्य पापस्य चतुर्भागमिति श्रुतिः

prabhurniyamane rājā ya etānna niyacchati |
bhuṅkte sa tasya pāpasya caturbhāgamiti śrutiḥ

भोक्ता तस्य तु पापस्य सुकृतस्य यथातथा ।
नियन्तव्याः सदा राज्ञा पापा ये स्युर्नराधिप

bhoktā tasya tu pāpasya sukṛtasya yathātathā |
niyantavyāḥ sadā rājñā pāpā ye syurnarādhipa

कृतपापस्त्वसौ राजा य एतान्न नियच्छति ।
तथा कृतस्य धर्मस्य चतुर्भागमुपाश्नुते ।

kṛtapāpastvasau rājā ya etānna niyacchati |
tathā kṛtasya dharmasya caturbhāgamupāśnute |

स्थानान्येतानि संयम्य प्रसङ्गो भूतिनाशनः ।
कामे प्रसक्तः पुरुषः किमकार्यं विवर्जयेत्

sthānānyetāni saṃyamya prasaṅgo bhūtināśanaḥ |
kāme prasaktaḥ puruṣaḥ kimakāryaṃ vivarjayet

मद्यमांसपरस्वानि तथा दारधनानि च ।
आहरेद्रागवशगस्तथा शास्त्रं प्रदर्शयेत्

madyamāṃsaparasvāni tathā dāradhanāni ca |
āharedrāgavaśagastathā śāstraṃ pradarśayet

आपद्येव तु याचन्ते येषां नास्ति परिग्रहः ।
दातव्यं धर्मतस्तेभ्यस्त्वनुक्रोशाद्भयान्न तु

āpadyeva tu yācante yeṣāṃ nāsti parigrahaḥ |
dātavyaṃ dharmatastebhyastvanukrośādbhayānna tu

मा ते राष्ट्रे याचनका भवेयुर्मा च दस्यवः ।
उपादातार एवैते नैते भूतस्य भावकाः

mā te rāṣṭre yācanakā bhaveyurmā ca dasyavaḥ |
upādātāra evaite naite bhūtasya bhāvakāḥ

ये भूतान्यनुगृह्णन्ति वर्धयन्ति च ये प्रजाः ।
तेते राष्ट्रेषु वर्तन्तां मा भूतानां प्रबाधकाः

ye bhūtānyanugṛhṇanti vardhayanti ca ye prajāḥ |
tete rāṣṭreṣu vartantāṃ mā bhūtānāṃ prabādhakāḥ

दण्ड्यास्ते च महाराज धनादानप्रयोजकाः ।
प्रयोगं कारयेथास्ते यथा दद्युः करांस्तथा

daṇḍyāste ca mahārāja dhanādānaprayojakāḥ |
prayogaṃ kārayethāste yathā dadyuḥ karāṃstathā

कृषिगोरक्ष्यवाणिज्यं यच्चान्यत्किंचिदीदृशम् ।
पुरुषैः कारयेत्कर्म बहुभिः कर्मभेदतः

kṛṣigorakṣyavāṇijyaṃ yaccānyatkiṃcidīdṛśam |
puruṣaiḥ kārayetkarma bahubhiḥ karmabhedataḥ

नरश्चेत्कृषिगोरक्ष्यं वाणिज्यं चाप्यनुष्ठितः ।
संशयं लभते किंचित्तेन राजा विगर्ह्यते

naraścetkṛṣigorakṣyaṃ vāṇijyaṃ cāpyanuṣṭhitaḥ |
saṃśayaṃ labhate kiṃcittena rājā vigarhyate

धनिनः पूजयेन्नित्यं पानाच्छादनभोजनैः ।
वक्तव्याश्चानुगृह्णीध्वं प्रजाः सह मयेति वै

dhaninaḥ pūjayennityaṃ pānācchādanabhojanaiḥ |
vaktavyāścānugṛhṇīdhvaṃ prajāḥ saha mayeti vai

अङ्गमेतन्महद्राज्ये धनिनो नाम भारत ।
ककुदं सर्वभूतानां धनस्थो नात्र संशयः

aṅgametanmahadrājye dhanino nāma bhārata |
kakudaṃ sarvabhūtānāṃ dhanastho nātra saṃśayaḥ

प्राज्ञः शूरो धनस्थश्च स्वामी धार्मिक एव च ।
तपस्वी सत्यवादी च बुद्धिमांश्चापि रक्षति

prājñaḥ śūro dhanasthaśca svāmī dhārmika eva ca |
tapasvī satyavādī ca buddhimāṃścāpi rakṣati

तस्मात्सर्वेषु भूतेषु प्रीतिमान्भव पार्थिव ।
सत्यमार्जवमक्रोधमानृशंस्यं च पालय

tasmātsarveṣu bhūteṣu prītimānbhava pārthiva |
satyamārjavamakrodhamānṛśaṃsyaṃ ca pālaya

एवं दण्डं च कोशं च मित्रं भूमिं च लप्स्यसि ।
सत्यार्जवपरो राजन्मित्रकोशबलान्वितः

evaṃ daṇḍaṃ ca kośaṃ ca mitraṃ bhūmiṃ ca lapsyasi |
satyārjavaparo rājanmitrakośabalānvitaḥ