अध्याय 87: ग्रामाधिपति, उचित कर और गोपालक

राष्ट्रगुप्तिं च मे राजन्राष्ट्रस्यैव तु संग्रहम् ।
सम्यग्जिज्ञासमानाय प्रब्रूहि भरतर्षभ

rāṣṭraguptiṃ ca me rājanrāṣṭrasyaiva tu saṃgraham |
samyagjijñāsamānāya prabrūhi bharatarṣabha

राष्ट्रगुप्तिं च ते सम्यग्राष्ट्रस्यैव तु संग्रहम् ।
हन्त सर्वं प्रवक्ष्यामि तत्त्वमेकमनाः शृणु

rāṣṭraguptiṃ ca te samyagrāṣṭrasyaiva tu saṃgraham |
hanta sarvaṃ pravakṣyāmi tattvamekamanāḥ śṛṇu

ग्रामस्याधिपतिः कार्यो दशग्रामपतिस्तथा ।
विंशतित्रिंशतीशं च सहस्रस्य च कारयेत्

grāmasyādhipatiḥ kāryo daśagrāmapatistathā |
viṃśatitriṃśatīśaṃ ca sahasrasya ca kārayet

ग्रामेयान्ग्रामदोषांश्च ग्रामिकः प्रतिभावेयेत् ।
तानाचक्षीत दशिने दशिको विंशिने पुनः

grāmeyāngrāmadoṣāṃśca grāmikaḥ pratibhāveyet |
tānācakṣīta daśine daśiko viṃśine punaḥ

विंशाधिपस्तु तत्सर्वं वृत्तं जानपदे जने ।
ग्रामाणां शतपालाय सर्वमेव निवेदयेत्

viṃśādhipastu tatsarvaṃ vṛttaṃ jānapade jane |
grāmāṇāṃ śatapālāya sarvameva nivedayet

यानि ग्राम्याणि भोज्यानि ग्रामिकस्तान्युपाश्निया ।
दशपस्तेन भर्तव्यस्तेनापि द्विगुणाधिपः

yāni grāmyāṇi bhojyāni grāmikastānyupāśniyā |
daśapastena bhartavyastenāpi dviguṇādhipaḥ

ग्रामं ग्रामशताध्यक्षो भोक्तुमर्हति सत्कुरः ।
महान्तं भरतश्रेष्ठ सुस्फीतं जनसंकुलम् ।
तत्र ह्यनेकपायत्तं राज्ञो भवति भारत

grāmaṃ grāmaśatādhyakṣo bhoktumarhati satkuraḥ |
mahāntaṃ bharataśreṣṭha susphītaṃ janasaṃkulam |
tatra hyanekapāyattaṃ rājño bhavati bhārata

शाखानगरमर्हस्तु सहस्रपतिरुत्तमः ।
धान्यहैरण्यभोगेन भोक्तुं राष्ट्रीयसंगतः

śākhānagaramarhastu sahasrapatiruttamaḥ |
dhānyahairaṇyabhogena bhoktuṃ rāṣṭrīyasaṃgataḥ

तेषां संग्रामकृत्यं स्याद्वामकृत्यं च तेषु यत् ।
धर्मज्ञः सचिवः कश्चित्तत्तत्पश्येदतन्द्रितः

teṣāṃ saṃgrāmakṛtyaṃ syādvāmakṛtyaṃ ca teṣu yat |
dharmajñaḥ sacivaḥ kaścittattatpaśyedatandritaḥ

नगरेनगरे वा स्यादेकः सर्वार्थचिन्तकः ।
उच्चैः स्थाने घोररूपो नक्षत्राणामिव ग्रहः

nagarenagare vā syādekaḥ sarvārthacintakaḥ |
uccaiḥ sthāne ghorarūpo nakṣatrāṇāmiva grahaḥ

भवेत्स तान्परिक्रामेत्सर्वानेव सभासदः ।
तेषां वृत्तिं परिणयेत्कश्चिद्राष्ट्रेषु तच्चरः

bhavetsa tānparikrāmetsarvāneva sabhāsadaḥ |
teṣāṃ vṛttiṃ pariṇayetkaścidrāṣṭreṣu taccaraḥ

जिघांसवः पापकामाः परस्वादायिनः शठाः ।
रक्षाभ्यधिकृता नाम तेभ्यो रक्षेदिमाः प्रजाः

jighāṃsavaḥ pāpakāmāḥ parasvādāyinaḥ śaṭhāḥ |
rakṣābhyadhikṛtā nāma tebhyo rakṣedimāḥ prajāḥ

विक्रयं क्रयमध्वानं भक्तं च सपरिव्ययम् ।
योगक्षेमं च संप्रेक्ष्य वणिजां कारयेत्करान्

vikrayaṃ krayamadhvānaṃ bhaktaṃ ca saparivyayam |
yogakṣemaṃ ca saṃprekṣya vaṇijāṃ kārayetkarān

उत्पत्तिं दानवृत्तिं च शिल्पं संप्रेक्ष्य चासकृत् ।
शिल्पं प्रति करानेवं शिल्पिनः प्रति कारयेत्

utpattiṃ dānavṛttiṃ ca śilpaṃ saṃprekṣya cāsakṛt |
śilpaṃ prati karānevaṃ śilpinaḥ prati kārayet

उच्चावचकरन्यायाः पूर्वराज्ञां युधिष्ठिर ।
यथायथा न सीदेरंस्तथा कुर्यान्महीपतिः

uccāvacakaranyāyāḥ pūrvarājñāṃ yudhiṣṭhira |
yathāyathā na sīderaṃstathā kuryānmahīpatiḥ

फलं कर्म च संप्रेक्ष्य ततः सर्वं प्रकल्पयेत् ।
फलं कर्म च निर्हेतु न कश्चित्संप्रवर्तते

phalaṃ karma ca saṃprekṣya tataḥ sarvaṃ prakalpayet |
phalaṃ karma ca nirhetu na kaścitsaṃpravartate

यथा राजा च कर्ता च स्यातां कर्मणि भागिनौ ।
संवेक्ष्य तु तथा राज्ञा प्रणेयाः सततं कराः

yathā rājā ca kartā ca syātāṃ karmaṇi bhāginau |
saṃvekṣya tu tathā rājñā praṇeyāḥ satataṃ karāḥ

नोच्छिद्याहात्मनो मूलं परेषां चापि तृष्णया ।
ईहाद्वाराणि संरुध्य राजा संवृतदर्शनः

nocchidyāhātmano mūlaṃ pareṣāṃ cāpi tṛṣṇayā |
īhādvārāṇi saṃrudhya rājā saṃvṛtadarśanaḥ

प्रद्विषन्ति परिख्यातं राजानमतिखादिनम् ।
प्रद्विष्टस्य कुतः श्रेयो संवृतो लभते श्रियम्

pradviṣanti parikhyātaṃ rājānamatikhādinam |
pradviṣṭasya kutaḥ śreyo saṃvṛto labhate śriyam

वत्सौपम्येन दोग्धव्यं राष्ट्रमक्षीणबुद्धिना ।
भृतो वत्सो जातबलः षीडां सहति भारत

vatsaupamyena dogdhavyaṃ rāṣṭramakṣīṇabuddhinā |
bhṛto vatso jātabalaḥ ṣīḍāṃ sahati bhārata

न कर्म कुरुते वत्सो भृशं दुग्धो युधिष्ठिर ।
राष्ट्रमप्यातिदुग्धं हि न कर्म कुरुते महत्

na karma kurute vatso bhṛśaṃ dugdho yudhiṣṭhira |
rāṣṭramapyātidugdhaṃ hi na karma kurute mahat

यो राष्ट्रमनुगृह्णाति परिरक्षन्स्वयं नृपः ।
संजातमुपजीवन्स लभते सुमहत्फलम्

yo rāṣṭramanugṛhṇāti parirakṣansvayaṃ nṛpaḥ |
saṃjātamupajīvansa labhate sumahatphalam

आपदर्थं च निचयात्राजानो हि चिचिन्वते ।
राष्ट्रं च कोशभूतं स्यात्कोशो वेश्मगतस्तथा

āpadarthaṃ ca nicayātrājāno hi cicinvate |
rāṣṭraṃ ca kośabhūtaṃ syātkośo veśmagatastathā

पौरजानपदान्सर्वान्संश्रितोषाश्रितांस्तथा ।
यथाशक्त्यनुकम्पेत सर्वान्स्वल्पधनानपि

paurajānapadānsarvānsaṃśritoṣāśritāṃstathā |
yathāśaktyanukampeta sarvānsvalpadhanānapi

बाह्यं जनं भेदयित्वा भोक्तव्यो मध्यमः सुखम् ।
एवं नास्य प्रकुप्यन्ति जनाः सुखितदुः खिताः

bāhyaṃ janaṃ bhedayitvā bhoktavyo madhyamaḥ sukham |
evaṃ nāsya prakupyanti janāḥ sukhitaduḥ khitāḥ

प्रामेव तु धनादानमनुभाष्य ततः पुनः ।
सन्निपत्य स्वविषये भयं राष्ट्रे प्रदर्शयेत्

prāmeva tu dhanādānamanubhāṣya tataḥ punaḥ |
sannipatya svaviṣaye bhayaṃ rāṣṭre pradarśayet

इयमापत्समुत्पन्ना परचक्रभयं महत् ।
अपि चान्ताय कल्पन्ते वेणोरिव फलागमाः

iyamāpatsamutpannā paracakrabhayaṃ mahat |
api cāntāya kalpante veṇoriva phalāgamāḥ

अरयो मे समुत्थाय बहुभिर्दस्युभिः सह ।
इदमात्मवधायैव राष्ट्रमिच्छन्ति बाधितुम् ।

arayo me samutthāya bahubhirdasyubhiḥ saha |
idamātmavadhāyaiva rāṣṭramicchanti bādhitum |

अस्यामापदि घोरायां संप्राप्ते दारुणे भये ।
परित्राणाय भवतः प्रार्थयिष्ये धनानि वः

asyāmāpadi ghorāyāṃ saṃprāpte dāruṇe bhaye |
paritrāṇāya bhavataḥ prārthayiṣye dhanāni vaḥ

प्रतिदास्ये च भवतां सर्वं चाहं भयक्षये ।
नारयः प्रतिदास्यन्ति यद्धरेयुर्बलादितः

pratidāsye ca bhavatāṃ sarvaṃ cāhaṃ bhayakṣaye |
nārayaḥ pratidāsyanti yaddhareyurbalāditaḥ

कलत्रमादितः कृत्वा सर्वं वो विनशेदिति ।
शरीरपुत्रदारार्थमर्थसंचय इष्यते

kalatramāditaḥ kṛtvā sarvaṃ vo vinaśediti |
śarīraputradārārthamarthasaṃcaya iṣyate

नन्दामि वः प्रभावेण पुत्राणामिव चोदये ।
यखाशक्त्युपगृह्णामि राष्ट्रस्यापीडया च वः

nandāmi vaḥ prabhāveṇa putrāṇāmiva codaye |
yakhāśaktyupagṛhṇāmi rāṣṭrasyāpīḍayā ca vaḥ

आपत्स्वेव निवोढव्यं भवद्भिः संगतैरिह ।
न वः प्रियतरं कार्यं धनं कस्यांचिदापदि

āpatsveva nivoḍhavyaṃ bhavadbhiḥ saṃgatairiha |
na vaḥ priyataraṃ kāryaṃ dhanaṃ kasyāṃcidāpadi

इति वाचा मधुरया श्लक्ष्णया सोपचारया ।
स्वरश्मीनभ्यवसृजेद्योगमाधाय कालवित्

iti vācā madhurayā ślakṣṇayā sopacārayā |
svaraśmīnabhyavasṛjedyogamādhāya kālavit

प्रचारं भृत्यभरणं व्ययं संग्रामतो भयम् ।
योगक्षेणं च संप्रेक्ष्य गोमिनः कारयेत्करम्

pracāraṃ bhṛtyabharaṇaṃ vyayaṃ saṃgrāmato bhayam |
yogakṣeṇaṃ ca saṃprekṣya gominaḥ kārayetkaram

उपेक्षिता हि नश्येयुर्गोमिनोऽरण्यवासिनः ।
तस्मात्तेषु विशेषेण मृदुपूर्वं समाचरेत्

upekṣitā hi naśyeyurgomino'raṇyavāsinaḥ |
tasmātteṣu viśeṣeṇa mṛdupūrvaṃ samācaret

सान्त्वनं रक्षणं दानमवस्था चाप्यभीक्ष्णशः ।
गोमिनां पार्थ कर्तव्यः संविभागः प्रियाणि च

sāntvanaṃ rakṣaṇaṃ dānamavasthā cāpyabhīkṣṇaśaḥ |
gomināṃ pārtha kartavyaḥ saṃvibhāgaḥ priyāṇi ca

अजस्रमुपयोक्तव्यं फलं गोमिषु भारत ।
प्रभावयन्ति राष्ट्रं च व्यवहारं कृषिं तथा

ajasramupayoktavyaṃ phalaṃ gomiṣu bhārata |
prabhāvayanti rāṣṭraṃ ca vyavahāraṃ kṛṣiṃ tathā

तस्माद्गोमिषु यत्नेन प्रीतिं कुर्याद्विचक्षणः ।
दयावानप्रमत्तश्च करान्संप्रणयन्मृदून्

tasmādgomiṣu yatnena prītiṃ kuryādvicakṣaṇaḥ |
dayāvānapramattaśca karānsaṃpraṇayanmṛdūn

सर्वत्र क्षेमचरणं सुलभं नाम गोमिषु ।
न ह्यतः सदृशं किंचिद्धनमस्ति युधिष्ठिर

sarvatra kṣemacaraṇaṃ sulabhaṃ nāma gomiṣu |
na hyataḥ sadṛśaṃ kiṃciddhanamasti yudhiṣṭhira