अध्याय 89: सबका पोषण करने वाले किसान की रक्षा

वनस्पतीभक्ष्यफलान्न च्छिन्द्युर्विषये तव ।
ब्राह्मणानां मूलफलं धर्ममाहुर्मनीषिणः

vanaspatībhakṣyaphalānna cchindyurviṣaye tava |
brāhmaṇānāṃ mūlaphalaṃ dharmamāhurmanīṣiṇaḥ

ब्राह्मणेभ्योऽतिरिक्तं च भुञ्जीरन्नितरे जनाः ।
न ब्राह्मणोपरोधेन हरेदन्यः कथंचन

brāhmaṇebhyo'tiriktaṃ ca bhuñjīrannitare janāḥ |
na brāhmaṇoparodhena haredanyaḥ kathaṃcana

विप्रश्चेत्त्यागमातिष्ठेदाख्याया वृत्तिकर्शितः ।
परिकल्यास्य वृत्तिः स्यात्सदारस्य नराधिप

vipraścettyāgamātiṣṭhedākhyāyā vṛttikarśitaḥ |
parikalyāsya vṛttiḥ syātsadārasya narādhipa

स चेन्नोपनिवर्तेत वाच्यो ब्राह्मणसंसदि ।
कस्मिन्निदानीं मर्यादामयं लोकः करिष्यति

sa cennopanivarteta vācyo brāhmaṇasaṃsadi |
kasminnidānīṃ maryādāmayaṃ lokaḥ kariṣyati

असंशयं निवर्तेत न चेत्त्यक्ष्यत्यतः परम् ।
पूर्वं परोक्षं वक्तव्यमेतत्कौन्तेय शाश्वतम्

asaṃśayaṃ nivarteta na cettyakṣyatyataḥ param |
pūrvaṃ parokṣaṃ vaktavyametatkaunteya śāśvatam

आहुरेतज्जना ब्रह्मन्न चैतच्छ्रद्दधाम्यहम् ।
निमन्त्र्यश्च भवेद्भोगैरवृत्त्या च तदा चरेत्

āhuretajjanā brahmanna caitacchraddadhāmyaham |
nimantryaśca bhavedbhogairavṛttyā ca tadā caret

कृषिगोरक्ष्यवाणिज्यं लोकानामिह जीवनम् ।
ऊर्ध्वं चैव त्रयी विद्या सा भूतान्भावयत्युत

kṛṣigorakṣyavāṇijyaṃ lokānāmiha jīvanam |
ūrdhvaṃ caiva trayī vidyā sā bhūtānbhāvayatyuta

तस्यां प्रपतमानायां ये स्युस्तत्परिपन्थिनः ।
दस्यवस्तद्वधायेह ब्रह्मा क्षत्रमथासृजत्

tasyāṃ prapatamānāyāṃ ye syustatparipanthinaḥ |
dasyavastadvadhāyeha brahmā kṣatramathāsṛjat

शत्रूञ्जय प्रजा रक्ष यजस्व क्रतुभिर्नृप ।
युध्यस्व समरे वीरो भूत्वा कौरवनन्दन

śatrūñjaya prajā rakṣa yajasva kratubhirnṛpa |
yudhyasva samare vīro bhūtvā kauravanandana

संरक्ष्यान्रक्षते राजा स राजा राजसत्तमः ।
ये केचित्तान्न रक्षन्ति तैरर्थो नास्ति कश्चन

saṃrakṣyānrakṣate rājā sa rājā rājasattamaḥ |
ye kecittānna rakṣanti tairartho nāsti kaścana

सदैव राज्ञा योद्धव्यं सर्वलोकाद्युधिष्ठिर ।
तस्याद्धेतोर्हि भुञ्जीत मनुष्यानेव मानवः

sadaiva rājñā yoddhavyaṃ sarvalokādyudhiṣṭhira |
tasyāddhetorhi bhuñjīta manuṣyāneva mānavaḥ

आन्तरेभ्यः परान्रक्षन्परेभ्यः पुनरान्तरान् ।
परान्परेभ्यः स्वान्खेभ्यः सर्वान्पालय नित्यदा

āntarebhyaḥ parānrakṣanparebhyaḥ punarāntarān |
parānparebhyaḥ svānkhebhyaḥ sarvānpālaya nityadā

आत्मानं सर्वतो रक्षन्राजन्रक्षस्व मेदिनीम् ।
आत्ममूलमिदं सर्वमाहुर्वै विदुषो जनाः

ātmānaṃ sarvato rakṣanrājanrakṣasva medinīm |
ātmamūlamidaṃ sarvamāhurvai viduṣo janāḥ

किं छिद्रं कोनु सङ्गो मे किंवाऽस्त्यविनिपातितम् ।
कुतो मामाश्रयेद्दोष इति नित्यं विचिन्तयेत्

kiṃ chidraṃ konu saṅgo me kiṃvā'styavinipātitam |
kuto māmāśrayeddoṣa iti nityaṃ vicintayet

अतीतदिवसे वृत्तं प्रशंसन्ति न वा पुनः ।
गुप्तैश्चारैरनुमतैः पृथिवीमनुसारयेत्

atītadivase vṛttaṃ praśaṃsanti na vā punaḥ |
guptaiścārairanumataiḥ pṛthivīmanusārayet

जानीत यदि मे वृत्तं प्रशंसन्ति न वा पुनः ।
कच्चिद्रोचेज्जनपदे कच्चिद्राष्ट्रे च मे वशः

jānīta yadi me vṛttaṃ praśaṃsanti na vā punaḥ |
kaccidrocejjanapade kaccidrāṣṭre ca me vaśaḥ

धर्मज्ञानां धृतिमतां संग्रामेष्वपलायिनाम् ।
राष्ट्रे तु येऽनुजीवन्ति ये तु राज्ञोऽनुजीविनः

dharmajñānāṃ dhṛtimatāṃ saṃgrāmeṣvapalāyinām |
rāṣṭre tu ye'nujīvanti ye tu rājño'nujīvinaḥ

अमात्यानां च सर्वेषां मध्यस्थानां च सर्वशः ।
ये च त्वाऽभिप्रशंसेयुर्निन्देयुरथवा पुनः

amātyānāṃ ca sarveṣāṃ madhyasthānāṃ ca sarvaśaḥ |
ye ca tvā'bhipraśaṃseyurnindeyurathavā punaḥ

सर्वान्सुपरिणीतांस्तान्कारयेथा युधिष्ठिर ।
एकान्तेन हि सर्वेषां न शक्यं तात रोचितुम् ।
मित्रामित्रमथो मध्यं सर्वभूतेषु भारत

sarvānsupariṇītāṃstānkārayethā yudhiṣṭhira |
ekāntena hi sarveṣāṃ na śakyaṃ tāta rocitum |
mitrāmitramatho madhyaṃ sarvabhūteṣu bhārata

तुल्यबाहुबलानां च तुल्यानां च गुणैरपि ।
कथं स्यादधिकः कश्चित्स च भुञ्जीत मानवान्

tulyabāhubalānāṃ ca tulyānāṃ ca guṇairapi |
kathaṃ syādadhikaḥ kaścitsa ca bhuñjīta mānavān

यच्चरा ह्यचरानद्युरदंष्ट्रान्दंष्ट्रिणस्तथा ।
आशीविषा इव क्रुद्धा भुजङ्गान्भुजगा इव

yaccarā hyacarānadyuradaṃṣṭrāndaṃṣṭriṇastathā |
āśīviṣā iva kruddhā bhujaṅgānbhujagā iva

एतेभ्यश्चाप्रमत्तः स्यात्सदा शत्रोर्युधिष्ठिर ।
भारुण्डसदृशा ह्येते निपतन्ति प्रमादतः

etebhyaścāpramattaḥ syātsadā śatroryudhiṣṭhira |
bhāruṇḍasadṛśā hyete nipatanti pramādataḥ

कच्चित्ते वणिजो राष्ट्रे नोद्विजन्ति करार्दिताः ।
क्रीणन्तो बहुनाऽल्पेन कान्तारकृतविश्रमाः

kaccitte vaṇijo rāṣṭre nodvijanti karārditāḥ |
krīṇanto bahunā'lpena kāntārakṛtaviśramāḥ

कच्चित्कृषिकरा राष्ट्रं न जहत्यतिपीडिताः ।
ये बहन्ति धुरं राज्ञां ते भरन्तीतरानपि

kaccitkṛṣikarā rāṣṭraṃ na jahatyatipīḍitāḥ |
ye bahanti dhuraṃ rājñāṃ te bharantītarānapi

आलस्येन हृतः पादः पादः पाषण्‍डमाश्रितः ।
राजानं सेवते पादः पादः कृषिमुपाश्रितः

ālasyena hṛtaḥ pādaḥ pādaḥ pāṣaṇ‍ḍamāśritaḥ |
rājānaṃ sevate pādaḥ pādaḥ kṛṣimupāśritaḥ

एकपादं त्रयः पादा भक्षयन्ति दिनेदिने ।
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पादं रक्ष युधिष्ठिर

ekapādaṃ trayaḥ pādā bhakṣayanti dinedine |
tasmātsarvaprayatnena pādaṃ rakṣa yudhiṣṭhira

इतो दत्तेन जीवन्ति देवाः पितृगणास्तथा ।
मानुषोरगरक्षांसि वयांसि पशवस्तथा

ito dattena jīvanti devāḥ pitṛgaṇāstathā |
mānuṣoragarakṣāṃsi vayāṃsi paśavastathā

एषा ते राष्ट्रवृत्तिश्च राज्ञां गुप्तिश्च भारत ।
प्रोक्तोद्दिश्यैतमेवार्थं भूयो वक्ष्यामि पा--व

eṣā te rāṣṭravṛttiśca rājñāṃ guptiśca bhārata |
proktoddiśyaitamevārthaṃ bhūyo vakṣyāmi pā--va