अध्याय 85: राजसभा, न्यायपूर्ण दण्ड और दूत

कथंस्विदिह राजेन्द्र पालयन्पार्थिवः प्रजाः ।
प्रैति धर्मं विशेषेण कीर्तिमाप्नोति शाश्वतीम्

kathaṃsvidiha rājendra pālayanpārthivaḥ prajāḥ |
praiti dharmaṃ viśeṣeṇa kīrtimāpnoti śāśvatīm

व्यवहारेण शुद्धेन प्रजापालनतत्परः ।
प्राप्य धर्मं च कीर्ति च लोकानाप्नोत्यसौ शुचिः

vyavahāreṇa śuddhena prajāpālanatatparaḥ |
prāpya dharmaṃ ca kīrti ca lokānāpnotyasau śuciḥ

कीदृशव्यवहारं तु कैश्च व्यवहरेन्नृपः ।
एतत्पृष्टो महाप्राज्ञ यथावद्वक्तुमर्हसि

kīdṛśavyavahāraṃ tu kaiśca vyavaharennṛpaḥ |
etatpṛṣṭo mahāprājña yathāvadvaktumarhasi

ये चैव पूर्वकथिता गुणास्ते पुरुषं प्रति ।
नैकस्मिन्पुरुषे ह्येते विद्यन्त इति मे मतिः

ye caiva pūrvakathitā guṇāste puruṣaṃ prati |
naikasminpuruṣe hyete vidyanta iti me matiḥ

एवमेतन्महाप्राज्ञ यथा वदसि बुद्धिमन् ।
दुर्लभः पुरुषः कश्चिदेभिर्युक्तो गुणैः शुभैः

evametanmahāprājña yathā vadasi buddhiman |
durlabhaḥ puruṣaḥ kaścidebhiryukto guṇaiḥ śubhaiḥ

किंतु संक्षेपतः शीलं प्रयत्नेनेह दुर्लभम् ।
वक्ष्यामि तु यथाऽमात्यान्यादृशांश्च करिष्यसि

kiṃtu saṃkṣepataḥ śīlaṃ prayatneneha durlabham |
vakṣyāmi tu yathā'mātyānyādṛśāṃśca kariṣyasi

चतुरो ब्राह्मणान्वैद्यान्प्रगल्भान्स्नातकाञ्शुचीन् ।
क्षत्रियान्दश चाष्टौ च बलिनः शस्त्रपाणिनः

caturo brāhmaṇānvaidyānpragalbhānsnātakāñśucīn |
kṣatriyāndaśa cāṣṭau ca balinaḥ śastrapāṇinaḥ

वैश्यान्वित्तेन संपन्नानेकविंशतिसङ्ख्यया ।
त्रींश्च शूद्रान्विनीतांश्च शुचीन्कर्मणि पूर्वके

vaiśyānvittena saṃpannānekaviṃśatisaṅkhyayā |
trīṃśca śūdrānvinītāṃśca śucīnkarmaṇi pūrvake

अष्टाभिश्च गुणैर्युक्तं सूतं पौराणिकं तथा ।
पञ्चाशद्वर्षवयसं प्रगल्भमनसूयकम्

aṣṭābhiśca guṇairyuktaṃ sūtaṃ paurāṇikaṃ tathā |
pañcāśadvarṣavayasaṃ pragalbhamanasūyakam

श्रुतिस्मृतिसमायुक्तं विनीतं समदर्शिनम् ।
कार्ये विवदमानानां शक्तमर्थेष्वलोलुपम्

śrutismṛtisamāyuktaṃ vinītaṃ samadarśinam |
kārye vivadamānānāṃ śaktamartheṣvalolupam

वर्जितं चैव व्यसनैः सुघोरैः सप्तभिर्भृशम् ।
अष्टानां मन्त्रिणां मध्ये मन्त्रं राजोपधारयेत्

varjitaṃ caiva vyasanaiḥ sughoraiḥ saptabhirbhṛśam |
aṣṭānāṃ mantriṇāṃ madhye mantraṃ rājopadhārayet

ततः संप्रेषयेद्राष्ट्रे राष्ट्रीयाय च दर्शयेत् ।
अनेन व्यवहारेण द्रष्टव्यास्ते प्रजाः सदा

tataḥ saṃpreṣayedrāṣṭre rāṣṭrīyāya ca darśayet |
anena vyavahāreṇa draṣṭavyāste prajāḥ sadā

न चापि गूढं द्रव्यं ते ग्राह्यं कार्योपघातकम् ।
कार्ये खलु विपन्ने त्वां यो धर्मस्तं च पीडयेत्

na cāpi gūḍhaṃ dravyaṃ te grāhyaṃ kāryopaghātakam |
kārye khalu vipanne tvāṃ yo dharmastaṃ ca pīḍayet

विद्रवेच्चैव राष्ट्रं ते श्येनात्पक्षिगणा इव ।
परिस्रवेच्च सततं नौर्विशीर्णेव सागरे

vidraveccaiva rāṣṭraṃ te śyenātpakṣigaṇā iva |
parisravecca satataṃ naurviśīrṇeva sāgare

प्रजाः पालयतोऽसम्यगधर्मेणेह भूपतेः ।
हार्दं भयं संभवति स्वर्गश्चस्य विरुध्यते

prajāḥ pālayato'samyagadharmeṇeha bhūpateḥ |
hārdaṃ bhayaṃ saṃbhavati svargaścasya virudhyate

अथ यो धर्मतः पाति राजाऽमात्योऽथवाऽऽत्मजः ।
धर्मासने सन्नियुक्तो धर्ममूले नरर्षभ

atha yo dharmataḥ pāti rājā'mātyo'thavā''tmajaḥ |
dharmāsane sanniyukto dharmamūle nararṣabha

स्वर्गं याति महीपालो नियुक्तैः सचिवैः सह ।
कार्येष्वधिकृताः सम्यगकुर्वन्तो नृपानुगाः ।
आत्मानं पुरतः कृत्वा यान्त्यधः सह पार्थिवाः

svargaṃ yāti mahīpālo niyuktaiḥ sacivaiḥ saha |
kāryeṣvadhikṛtāḥ samyagakurvanto nṛpānugāḥ |
ātmānaṃ purataḥ kṛtvā yāntyadhaḥ saha pārthivāḥ

बलात्कृतानां वलिभिः कृपणं बहुजल्पताम् ।
नाथो वै भूमिपो नित्यमनाथानां नृणां भवेत्

balātkṛtānāṃ valibhiḥ kṛpaṇaṃ bahujalpatām |
nātho vai bhūmipo nityamanāthānāṃ nṛṇāṃ bhavet

ततः साक्षिबलं साधु द्वैधवादकृतं भवेत् ।
असाक्षिकमनाथं वा परीक्ष्यं तद्विशेषतः

tataḥ sākṣibalaṃ sādhu dvaidhavādakṛtaṃ bhavet |
asākṣikamanāthaṃ vā parīkṣyaṃ tadviśeṣataḥ

अपराधानुरूपं च दण्डं पापेषु धारयेत् ।
वियोजयेद्धनैर्ऋद्धानधनानथ बन्धनैः

aparādhānurūpaṃ ca daṇḍaṃ pāpeṣu dhārayet |
viyojayeddhanairṛddhānadhanānatha bandhanaiḥ

विनयेच्चापि दुर्वृत्तान्प्रहारैरपि पार्थिवः ।
सान्त्वेनोपप्रदानेन शिष्टांश्च परिपालयेत्

vinayeccāpi durvṛttānprahārairapi pārthivaḥ |
sāntvenopapradānena śiṣṭāṃśca paripālayet

राज्ञो वधं चिकीर्षेद्यस्तस्य चित्रो वधो भवेत् ।
आदीपकस्य स्तेनस्य वर्णसंकरिकस्य च

rājño vadhaṃ cikīrṣedyastasya citro vadho bhavet |
ādīpakasya stenasya varṇasaṃkarikasya ca

सम्यक्प्रणयतो दण्डं भूमिपस्य विशांपते ।
युक्तस्य वा नास्त्यधर्मो धर्म एव हि शाश्वतः

samyakpraṇayato daṇḍaṃ bhūmipasya viśāṃpate |
yuktasya vā nāstyadharmo dharma eva hi śāśvataḥ

कामकारेण दण्डं तु यः कुर्यादविचक्षणः ।
स इहाकीर्तिसंयुक्तो मृतो नरकमृच्छति

kāmakāreṇa daṇḍaṃ tu yaḥ kuryādavicakṣaṇaḥ |
sa ihākīrtisaṃyukto mṛto narakamṛcchati

न परस्य प्रवादेन परेषां दण्डमर्पयेत् ।
आगमानुगमं कृत्वा बध्नीयान्मोक्षयीत वा

na parasya pravādena pareṣāṃ daṇḍamarpayet |
āgamānugamaṃ kṛtvā badhnīyānmokṣayīta vā

न तु हन्यान्नृपो जातु दूतं कस्यांचिदापदि ।
दूतस्य हन्ता निरयमाविशेत्सचिवैः सह

na tu hanyānnṛpo jātu dūtaṃ kasyāṃcidāpadi |
dūtasya hantā nirayamāviśetsacivaiḥ saha

यथोक्तवादिनं दूतं क्षत्रधर्मरतो नृपः ।
यो हन्यात्पितरस्तस्य भ्रूणहत्यामवाप्नुयुः

yathoktavādinaṃ dūtaṃ kṣatradharmarato nṛpaḥ |
yo hanyātpitarastasya bhrūṇahatyāmavāpnuyuḥ

कुलीनः शीलसंपन्नो वाग्मी दक्षः प्रियंवदः ।
यथोक्तवादीस्मृतिमान्दूतः स्यात्सप्तभिर्गुणैः

kulīnaḥ śīlasaṃpanno vāgmī dakṣaḥ priyaṃvadaḥ |
yathoktavādīsmṛtimāndūtaḥ syātsaptabhirguṇaiḥ

एतैरेव गुणैर्युक्तः प्रतीहारोऽस्य रक्षिता ।
शिरोरक्षश्च भवति गुणैरेतैः समन्वितः

etaireva guṇairyuktaḥ pratīhāro'sya rakṣitā |
śirorakṣaśca bhavati guṇairetaiḥ samanvitaḥ

धर्मशास्त्रार्थतत्त्वज्ञः सांधिविग्रहिको भवेत् ।
मतिमान्धृतिमान्ह्रीमान्रहस्यविनिगूहिता

dharmaśāstrārthatattvajñaḥ sāṃdhivigrahiko bhavet |
matimāndhṛtimānhrīmānrahasyavinigūhitā

कुलीनः सत्वसंपन्नः शुक्लोऽमात्यः प्रशस्यते ।
एतैरेव गुणैर्युक्तस्तथा सेनापतिर्भवेत्

kulīnaḥ satvasaṃpannaḥ śuklo'mātyaḥ praśasyate |
etaireva guṇairyuktastathā senāpatirbhavet

व्यूहयन्त्रायुधानां च तत्त्वज्ञो विक्रमान्वितः ।
वर्षशीतोष्णवातानां सहिष्णुः पररन्ध्रवित्

vyūhayantrāyudhānāṃ ca tattvajño vikramānvitaḥ |
varṣaśītoṣṇavātānāṃ sahiṣṇuḥ pararandhravit

विश्वासयेत्परांश्चैव विश्वसेच्च न कस्यचित् ।
पुत्रेष्वपि हि राजेन्द्र विश्वासो न प्रशस्यते

viśvāsayetparāṃścaiva viśvasecca na kasyacit |
putreṣvapi hi rājendra viśvāso na praśasyate

एतच्छास्त्रार्थतत्त्वं तु मयाऽऽख्यातं तवानघ ।
अविश्वासो नरेन्द्राणां गुह्यं परममुच्यते

etacchāstrārthatattvaṃ tu mayā''khyātaṃ tavānagha |
aviśvāso narendrāṇāṃ guhyaṃ paramamucyate