अध्याय 86: राजा के रहने योग्य दुर्गयुक्त नगर

कथंविधं पुरं राजा स्वयमावस्तुमर्हति ।
कृतं वा कारयित्वा वा तन्मे ब्रूहि पितामह

kathaṃvidhaṃ puraṃ rājā svayamāvastumarhati |
kṛtaṃ vā kārayitvā vā tanme brūhi pitāmaha

वस्तव्यं यत्र कौन्तेय सपुत्रज्ञातिबन्धुना ।
न्याय्यं च परिप्रष्टुं वृत्तिं गुप्तिं च भारत

vastavyaṃ yatra kaunteya saputrajñātibandhunā |
nyāyyaṃ ca paripraṣṭuṃ vṛttiṃ guptiṃ ca bhārata

तस्मात्ते र्तयिष्यामि दुर्गकर्म विशेषतः ।
श्रुत्वा तथा विधातव्यमनुष्ठेयं च यत्नतः

tasmātte rtayiṣyāmi durgakarma viśeṣataḥ |
śrutvā tathā vidhātavyamanuṣṭheyaṃ ca yatnataḥ

षङ्विधं दुर्गमास्थाय पुराण्यथ निवेशयेत् ।
सर्वसंपत्प्रधानं च बाहुल्यं चापि संभवेत्

ṣaṅvidhaṃ durgamāsthāya purāṇyatha niveśayet |
sarvasaṃpatpradhānaṃ ca bāhulyaṃ cāpi saṃbhavet

धन्वदुर्गं महीदुर्गं गिरिदुर्गं तथैव च ।
मनुष्यदुर्गं मृद्दुर्गं वनदुर्गं च तानि षट्

dhanvadurgaṃ mahīdurgaṃ giridurgaṃ tathaiva ca |
manuṣyadurgaṃ mṛddurgaṃ vanadurgaṃ ca tāni ṣaṭ

यत्पुरं दुर्गसंपन्नं धान्यायुधसमन्वितम् ।
दृढप्राकारपरिखं हस्त्यश्वरथसंकुलम्

yatpuraṃ durgasaṃpannaṃ dhānyāyudhasamanvitam |
dṛḍhaprākāraparikhaṃ hastyaśvarathasaṃkulam

विद्वांसः शिल्पिनो यत्र निचयाश्च सुसंचिताः ।
धार्मिकश्च जनो यत्र दाक्ष्यमुत्तममास्थितः

vidvāṃsaḥ śilpino yatra nicayāśca susaṃcitāḥ |
dhārmikaśca jano yatra dākṣyamuttamamāsthitaḥ

ऊर्जस्विनरनागाश्वं चत्वरापणशोभितम् ।
प्रसिद्धव्यवहारं च प्रशान्तमकुतोभयम्

ūrjasvinaranāgāśvaṃ catvarāpaṇaśobhitam |
prasiddhavyavahāraṃ ca praśāntamakutobhayam

सुप्रभं सानुनादं च सुप्रशस्तनिवेशनम् ।
शूराढ्यं प्राज्ञसंपूर्णं ब्रह्मघोषानुनादितम्

suprabhaṃ sānunādaṃ ca supraśastaniveśanam |
śūrāḍhyaṃ prājñasaṃpūrṇaṃ brahmaghoṣānunāditam

समाजोत्सवसंपन्नं सदापूजितदैवतम् ।
वश्यामात्यबलो राजा तत्पुरं स्वयमाविशेत्

samājotsavasaṃpannaṃ sadāpūjitadaivatam |
vaśyāmātyabalo rājā tatpuraṃ svayamāviśet

तत्र कोशं बलं मित्रं व्यवहारं च वर्धयेत् ।
पुरे जनपदे चैव सर्वदोषान्निवर्तयेत्

tatra kośaṃ balaṃ mitraṃ vyavahāraṃ ca vardhayet |
pure janapade caiva sarvadoṣānnivartayet

भाण्डागारायुधागारं प्रयत्नेनाभिवर्धयेत् ।
निचयान्वर्धयेत्सर्वांस्तथा यन्त्रकटंकटान्

bhāṇḍāgārāyudhāgāraṃ prayatnenābhivardhayet |
nicayānvardhayetsarvāṃstathā yantrakaṭaṃkaṭān

काष्ठलोहतुषाङ्गारदारुशृङ्गास्थिवैणवान् ।
मज्जास्नेहवसाक्षौद्रमौषधग्राममेव च

kāṣṭhalohatuṣāṅgāradāruśṛṅgāsthivaiṇavān |
majjāsnehavasākṣaudramauṣadhagrāmameva ca

शणं सर्जरसं धान्यमायुधानि शरांस्तथा ।
चर्म स्नायुं तथा वेत्रं मुञ्जवल्वजदंध्वनान्

śaṇaṃ sarjarasaṃ dhānyamāyudhāni śarāṃstathā |
carma snāyuṃ tathā vetraṃ muñjavalvajadaṃdhvanān

आशयाश्चोदपानाश्च प्रभूतसलिलाकराः ।
निरोद्धव्याः सदा राज्ञा क्षीरिणश्च महीरुहाः

āśayāścodapānāśca prabhūtasalilākarāḥ |
niroddhavyāḥ sadā rājñā kṣīriṇaśca mahīruhāḥ

सत्कृताश्च प्रयत्नेन आचार्यर्त्विक्पुरोहिताः ।
महेष्वासाः स्थपतयः सांवत्सरचिकित्सकाः

satkṛtāśca prayatnena ācāryartvikpurohitāḥ |
maheṣvāsāḥ sthapatayaḥ sāṃvatsaracikitsakāḥ

प्राज्ञा मेधाविनो दान्ता दक्षाः शूरा बहुश्रुताः ।
कुलीनाः सत्वसंपन्ना युक्ताः सर्वेषु कर्मसु

prājñā medhāvino dāntā dakṣāḥ śūrā bahuśrutāḥ |
kulīnāḥ satvasaṃpannā yuktāḥ sarveṣu karmasu

पूजयेद्धार्मिकान्राजा निगृह्णीयादधार्मेकान् ।
नियुञ्ज्याच्च प्रयत्नेन सर्ववर्णान्स्वकर्मसु

pūjayeddhārmikānrājā nigṛhṇīyādadhārmekān |
niyuñjyācca prayatnena sarvavarṇānsvakarmasu

बाह्यमाभ्यन्तरं चैव पौरजानपदं तथा ।
चारैः सुविदितं कृत्वा ततः कर्म प्रयोजयेत्

bāhyamābhyantaraṃ caiva paurajānapadaṃ tathā |
cāraiḥ suviditaṃ kṛtvā tataḥ karma prayojayet

चरान्मन्त्रं च कोशं च दण्डं चैव विशेषतः ।
अनुतिष्ठेत्स्वयं राजा सर्वं ह्यत्र प्रतिष्ठितम्

carānmantraṃ ca kośaṃ ca daṇḍaṃ caiva viśeṣataḥ |
anutiṣṭhetsvayaṃ rājā sarvaṃ hyatra pratiṣṭhitam

उदासीनारिमित्राणां सर्वमेव चिकीर्षितम् ।
पुरे जनपदे चैव ज्ञातव्यं चारचक्षुषा

udāsīnārimitrāṇāṃ sarvameva cikīrṣitam |
pure janapade caiva jñātavyaṃ cāracakṣuṣā

ततस्तेषां विधातव्यं सर्वमेवाप्रमादतः ।
भक्तान्पूजयता नित्यं द्विषतश्च निगृह्णता

tatasteṣāṃ vidhātavyaṃ sarvamevāpramādataḥ |
bhaktānpūjayatā nityaṃ dviṣataśca nigṛhṇatā

यष्टव्यं क्रतुभिर्नित्यं दातव्यं चाप्यपीडया ।
प्रजानां रक्षणं कार्यं न कार्यं धर्मबाधकम्

yaṣṭavyaṃ kratubhirnityaṃ dātavyaṃ cāpyapīḍayā |
prajānāṃ rakṣaṇaṃ kāryaṃ na kāryaṃ dharmabādhakam

कृपणानाथवृद्धानां विधवानां च योषिताम् ।
योगक्षेमं च वृत्तिं च नित्यमेव प्रकल्पयेत्

kṛpaṇānāthavṛddhānāṃ vidhavānāṃ ca yoṣitām |
yogakṣemaṃ ca vṛttiṃ ca nityameva prakalpayet

आश्रमेषु यथाकालं चैलभाजनभोजनम् ।
सदैवोपहरेद्राजा सत्कृयाभ्यर्च्य मान्य च

āśrameṣu yathākālaṃ cailabhājanabhojanam |
sadaivopaharedrājā satkṛyābhyarcya mānya ca

आत्मानं सर्वकार्याणि तापसे राष्ट्रमेव च ।
निवेदयेत्प्रयत्नेन तिष्ठेत्प्रह्वश्च सर्वदा

ātmānaṃ sarvakāryāṇi tāpase rāṣṭrameva ca |
nivedayetprayatnena tiṣṭhetprahvaśca sarvadā

ते कस्यांचिदवस्थायां शरणं शरणार्थिने ।
राज्ञे दद्युर्यथाकामं तापसाः शंसितव्रताः

te kasyāṃcidavasthāyāṃ śaraṇaṃ śaraṇārthine |
rājñe dadyuryathākāmaṃ tāpasāḥ śaṃsitavratāḥ

सर्वार्थत्यागिनं राजा कुले जातं बहुश्रुतम् ।
पूजयेत्तादृशं दृष्ट्वा शयनासनभोजनैः

sarvārthatyāginaṃ rājā kule jātaṃ bahuśrutam |
pūjayettādṛśaṃ dṛṣṭvā śayanāsanabhojanaiḥ

तस्मिन्कुर्वीत विश्वासं राजा कस्यांचिदापदि ।
तापसेषु हि विश्वासमपि कुर्वन्ति दस्यवः

tasminkurvīta viśvāsaṃ rājā kasyāṃcidāpadi |
tāpaseṣu hi viśvāsamapi kurvanti dasyavaḥ

तस्मिन्निधीनादधीत पुनः प्रत्याददीत च ।
न चाप्यभीक्ष्णं सेवेत भृशं वा प्रतिपूजयेत्

tasminnidhīnādadhīta punaḥ pratyādadīta ca |
na cāpyabhīkṣṇaṃ seveta bhṛśaṃ vā pratipūjayet

अन्यः कार्यः स्वराष्ट्रेषु परराष्ट्रेषु चापरः ।
अटवीषु परः कार्यः सामन्तनगरेष्वपि

anyaḥ kāryaḥ svarāṣṭreṣu pararāṣṭreṣu cāparaḥ |
aṭavīṣu paraḥ kāryaḥ sāmantanagareṣvapi

तेषु सत्कारमानाभ्यां संविभागांश्च कारयेत् ।
परराष्ट्राटवीस्थेषु यथा स्वविषये तथा

teṣu satkāramānābhyāṃ saṃvibhāgāṃśca kārayet |
pararāṣṭrāṭavīstheṣu yathā svaviṣaye tathā

ते कस्यांचिदवस्थायां शरणं शरणार्थिने ।
राज्ञे दद्युर्थथाकामं तापसाः संशितव्रताः

te kasyāṃcidavasthāyāṃ śaraṇaṃ śaraṇārthine |
rājñe dadyurthathākāmaṃ tāpasāḥ saṃśitavratāḥ

एष ते लक्षणोद्देशः संक्षेपेण प्रकीर्तितः ।
यादृशे नगरे राजा स्वयमावस्तुमर्हति

eṣa te lakṣaṇoddeśaḥ saṃkṣepeṇa prakīrtitaḥ |
yādṛśe nagare rājā svayamāvastumarhati