अध्याय 82: कालकवृक्षीय मुनि और उनका कौआ

एषा प्रथमतो वृत्तिर्द्वितीयां शृणु भारत ।
यः कश्चिद्वेदयेदर्थं राज्ञा रक्ष्यः स मानवः

eṣā prathamato vṛttirdvitīyāṃ śṛṇu bhārata |
yaḥ kaścidvedayedarthaṃ rājñā rakṣyaḥ sa mānavaḥ

ह्रियमाणममात्येन भृत्यो वा यदि वा भृतः ।
यो राजकोशं नश्यन्तमाचक्षीत युधिष्ठिर

hriyamāṇamamātyena bhṛtyo vā yadi vā bhṛtaḥ |
yo rājakośaṃ naśyantamācakṣīta yudhiṣṭhira

श्रोतव्यमस्य च रहो रक्ष्यश्चामात्यतो भवेत् ।
अमात्या ह्यपहर्तारो भूयिष्ठं घ्नन्ति भारत

śrotavyamasya ca raho rakṣyaścāmātyato bhavet |
amātyā hyapahartāro bhūyiṣṭhaṃ ghnanti bhārata

राजकोशस्य गोप्तारं राजकोशविलोपकाः ।
समेत्य सर्वे बाधन्ते स विनश्यत्यरक्षितः

rājakośasya goptāraṃ rājakośavilopakāḥ |
sametya sarve bādhante sa vinaśyatyarakṣitaḥ

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
मुनिः कालकवृक्षीयः कौसल्यं यदुवाच ह

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
muniḥ kālakavṛkṣīyaḥ kausalyaṃ yaduvāca ha

कोसलानामाधिपत्यं संप्राप्तं क्षेमदर्शिनम् ।
मुनिः कालकवृक्षीय आजगोमेति नः श्रुतम्

kosalānāmādhipatyaṃ saṃprāptaṃ kṣemadarśinam |
muniḥ kālakavṛkṣīya ājagometi naḥ śrutam

स काकं पञ्जरे बद्ध्वा विषयं क्षेमदर्शिनः ।
सर्वं पर्यचरद्युक्तः प्रवृत्त्यर्थी पुनः पुनः

sa kākaṃ pañjare baddhvā viṣayaṃ kṣemadarśinaḥ |
sarvaṃ paryacaradyuktaḥ pravṛttyarthī punaḥ punaḥ

अधीये वायसीं विद्यां शंसन्ति मम वायसाः ।
अनागतमतीतं च यच्च संप्रति वर्तते

adhīye vāyasīṃ vidyāṃ śaṃsanti mama vāyasāḥ |
anāgatamatītaṃ ca yacca saṃprati vartate

इति राष्ट्रे परिपतन्बहुभिः पुरुषैः सह ।
सर्वेषां राजयुक्तानां दुष्कृतं परिदृष्टवान्

iti rāṣṭre paripatanbahubhiḥ puruṣaiḥ saha |
sarveṣāṃ rājayuktānāṃ duṣkṛtaṃ paridṛṣṭavān

स बुद्ध्वा तस्य राष्ट्रस्य व्यवसायं हि सर्वशः ।
राजयुक्तापचारांश्च सर्वान्बुद्ध्वा ततस्ततः

sa buddhvā tasya rāṣṭrasya vyavasāyaṃ hi sarvaśaḥ |
rājayuktāpacārāṃśca sarvānbuddhvā tatastataḥ

ततः स काकमादाय राजानं द्रष्टुमागमत् ।
सर्वज्ञोऽस्मीति वचनं ब्रुवाणः संशितव्रतः

tataḥ sa kākamādāya rājānaṃ draṣṭumāgamat |
sarvajño'smīti vacanaṃ bruvāṇaḥ saṃśitavrataḥ

स स्म कौसल्यमागम्य राजामात्यमलंकृतम् ।
प्राह काकस्य वचनादमुत्रेदं त्वया कृतम्

sa sma kausalyamāgamya rājāmātyamalaṃkṛtam |
prāha kākasya vacanādamutredaṃ tvayā kṛtam

असौ चासौ च जानीते राजकेशस्त्वया हृतः ।
एवमाख्याति काकोऽयं तच्छीघ्रमनुगम्यताम्

asau cāsau ca jānīte rājakeśastvayā hṛtaḥ |
evamākhyāti kāko'yaṃ tacchīghramanugamyatām

तथाऽन्यानपि स प्राह राजकोशहरांस्तदा ।
न चास्य वचनं किंचिदनृतं श्रूयते क्वचित्

tathā'nyānapi sa prāha rājakośaharāṃstadā |
na cāsya vacanaṃ kiṃcidanṛtaṃ śrūyate kvacit

तेन विप्रकृताः सर्वे राजयुक्ताः कुरूद्वह ।
तमतिक्रम्य सुप्तं तु निशि काकमपोथयन्

tena viprakṛtāḥ sarve rājayuktāḥ kurūdvaha |
tamatikramya suptaṃ tu niśi kākamapothayan

वायसं तु विनिर्भिन्नं दृष्ट्वा वाणेन पञ्जरे ।
पूर्वाह्णे ब्राह्मणो वाक्यं क्षेमदर्शिनमब्रवीत्

vāyasaṃ tu vinirbhinnaṃ dṛṣṭvā vāṇena pañjare |
pūrvāhṇe brāhmaṇo vākyaṃ kṣemadarśinamabravīt

राजंस्त्वामभयं याचे प्रभुं प्राणधनेश्वरम् ।
अनुज्ञातस्त्वया ब्रूयां वचनं भवतो हितम्

rājaṃstvāmabhayaṃ yāce prabhuṃ prāṇadhaneśvaram |
anujñātastvayā brūyāṃ vacanaṃ bhavato hitam

मित्रार्थमभिसंतप्तो भक्त्या सर्वात्मनाऽऽगतः ।
ह्रियन्ते हि महार्थाश्च पुरुषे विक्रमत्यपि

mitrārthamabhisaṃtapto bhaktyā sarvātmanā''gataḥ |
hriyante hi mahārthāśca puruṣe vikramatyapi

संबुबोधयिषुर्मित्रं सदश्वमिव सारथिः ।
अतिमन्युप्रसक्तो हि प्रसह्य हितकारणात्

saṃbubodhayiṣurmitraṃ sadaśvamiva sārathiḥ |
atimanyuprasakto hi prasahya hitakāraṇāt

तथाविधस्य सुहृदा क्षन्तव्यं संविजानता ।
ऐश्वर्यमिच्छता नित्यं पुरुषेण बुभूषता

tathāvidhasya suhṛdā kṣantavyaṃ saṃvijānatā |
aiśvaryamicchatā nityaṃ puruṣeṇa bubhūṣatā

तं राजा प्रत्युवाचेदं यत्किंचिन्मां भवान्वदेत् ।
कस्मादहं न क्षमेयमाकाङ्क्षन्नात्मनो हितम्

taṃ rājā pratyuvācedaṃ yatkiṃcinmāṃ bhavānvadet |
kasmādahaṃ na kṣameyamākāṅkṣannātmano hitam

ब्राह्मण प्रतिजाने ते प्रब्रूहि यदिहेच्छसि ।
करिष्यामि हि ते वाक्यं यन्मां विप्र प्रवक्ष्यसि

brāhmaṇa pratijāne te prabrūhi yadihecchasi |
kariṣyāmi hi te vākyaṃ yanmāṃ vipra pravakṣyasi

विद्वान्नयानपायांश्च भयाख्यातॄन्भयानि च ।
भक्त्या वृत्तिं समाख्यातुं भवतोऽन्तिकमागतः

vidvānnayānapāyāṃśca bhayākhyātṝnbhayāni ca |
bhaktyā vṛttiṃ samākhyātuṃ bhavato'ntikamāgataḥ

प्रागेवोक्तं तु दोषोऽयमाचार्यैर्नृपसेवनम् ।
अगतेः कुगतिर्ह्येषा या राज्ञा सहजीविका

prāgevoktaṃ tu doṣo'yamācāryairnṛpasevanam |
agateḥ kugatirhyeṣā yā rājñā sahajīvikā

आशीविषैश्च तस्याहुः संगमं यस्य राजभिः ।
बहुमित्रांश्च राजानो बह्वभित्रास्तथैव च

āśīviṣaiśca tasyāhuḥ saṃgamaṃ yasya rājabhiḥ |
bahumitrāṃśca rājāno bahvabhitrāstathaiva ca

तेभ्यः सर्वेभ्य एवाहुर्भयं राजोपजीविनाम् ।
तथाऽस्य राजतो राजन्मुहुर्तादागतं भयम्

tebhyaḥ sarvebhya evāhurbhayaṃ rājopajīvinām |
tathā'sya rājato rājanmuhurtādāgataṃ bhayam

नैकान्तेनाप्रमादो हि शक्यः कर्तुं महीपतौ ।
न तु प्रमादः कर्तव्यः कथंचिद्भूतिमिच्छता

naikāntenāpramādo hi śakyaḥ kartuṃ mahīpatau |
na tu pramādaḥ kartavyaḥ kathaṃcidbhūtimicchatā

प्रमादात्स्खलते बुद्धिः स्खलतो नास्ति जीवितम् ।
अग्निं दीप्तमिवासीदेद्राजानप्नुपशिक्षितः

pramādātskhalate buddhiḥ skhalato nāsti jīvitam |
agniṃ dīptamivāsīdedrājānapnupaśikṣitaḥ

आशीविषमिव क्रुद्धं प्रभुं प्राणधनेश्वरम् ।
यत्नेनोपचरेन्नित्यं नाहमस्मीति मानवः

āśīviṣamiva kruddhaṃ prabhuṃ prāṇadhaneśvaram |
yatnenopacarennityaṃ nāhamasmīti mānavaḥ

दुर्व्याहृताच्छङ्कमानो दुःस्थिताद्दुरनुष्ठितात् ।
दुरासदाद्दुर्वृजिनादिङ्गिताद्ध्यायितादपि

durvyāhṛtācchaṅkamāno duḥsthitādduranuṣṭhitāt |
durāsadāddurvṛjinādiṅgitāddhyāyitādapi

देवतेव हि सर्वार्थान्कुर्याद्राजा प्रसादितः ।
वैश्वानर इव क्रुद्धः समूलमपि निर्दहेत्

devateva hi sarvārthānkuryādrājā prasāditaḥ |
vaiśvānara iva kruddhaḥ samūlamapi nirdahet

इति राजन्यमः प्राह वर्तते च तथैव तत् ।
अथ भूयांसमेवार्थं करिष्यामि पुनः पुनः

iti rājanyamaḥ prāha vartate ca tathaiva tat |
atha bhūyāṃsamevārthaṃ kariṣyāmi punaḥ punaḥ

ददात्यत्मद्विधोऽऽमात्यो बुद्धिसाहाय्यमापदि ।
वायसस्त्वेष मे राजन्नन्तकायाभिसंहितः

dadātyatmadvidho''mātyo buddhisāhāyyamāpadi |
vāyasastveṣa me rājannantakāyābhisaṃhitaḥ

न च मेऽत्र भवान्गर्ह्यो न च येषां भवान्प्रियः ।
हिताहितांस्तु बुद्ध्येथा मापरोक्षमतिर्भव

na ca me'tra bhavāngarhyo na ca yeṣāṃ bhavānpriyaḥ |
hitāhitāṃstu buddhyethā māparokṣamatirbhava

ये त्वादानपरा एव वसन्ति भवतो गृहे ।
अभूतिकामा भूतानां तादृशैर्मेऽभिसंहितम्

ye tvādānaparā eva vasanti bhavato gṛhe |
abhūtikāmā bhūtānāṃ tādṛśairme'bhisaṃhitam

यो वा भवद्विनाशेन राज्यमिच्छत्यनन्तरम् ।
आन्तरैराभेसंधाय राजन्सिद्ध्यति नान्यथा

yo vā bhavadvināśena rājyamicchatyanantaram |
āntarairābhesaṃdhāya rājansiddhyati nānyathā

तेषामहं भयाद्राजन्गमिष्याम्यन्यमाश्रमम् ।
तैर्हि मे संधितो बाणः काके निपतितः प्रभो

teṣāmahaṃ bhayādrājangamiṣyāmyanyamāśramam |
tairhi me saṃdhito bāṇaḥ kāke nipatitaḥ prabho

छझना मम काकश्च गमितो यमसादनम् ।
दृष्टं ह्येतन्मया राजंस्तपोदीर्घेन चक्षुषा

chajhanā mama kākaśca gamito yamasādanam |
dṛṣṭaṃ hyetanmayā rājaṃstapodīrghena cakṣuṣā

बहुनक्रझषग्राहां तिमिंगिलगणैर्युताम् ।
काकेन वालिशेनेमामतार्षमहमापगाम्

bahunakrajhaṣagrāhāṃ timiṃgilagaṇairyutām |
kākena vāliśenemāmatārṣamahamāpagām

स्थाण्वश्मकण्टकवर्तीं सिंह व्याघ्रसमाकुलाम् ।
दुरासदां दुष्प्रसहां गुहां हैमवतीमिव ।

sthāṇvaśmakaṇṭakavartīṃ siṃha vyāghrasamākulām |
durāsadāṃ duṣprasahāṃ guhāṃ haimavatīmiva |

अग्निना तामसं दुर्गं नौभिराप्यं च गम्यते ।
राजदुर्गावतरणे नोपायं पण्डिता विदुः

agninā tāmasaṃ durgaṃ naubhirāpyaṃ ca gamyate |
rājadurgāvataraṇe nopāyaṃ paṇḍitā viduḥ

गहनं भवतो राज्यमन्धकारं तमोन्वितम् ।
नेह विश्वसितुं शक्यं भवताऽपि कुतो मया

gahanaṃ bhavato rājyamandhakāraṃ tamonvitam |
neha viśvasituṃ śakyaṃ bhavatā'pi kuto mayā

अतो नायं शुभो वासस्तुल्ये सदसती इह ।
वधो ह्येवात्र सुकृते दुष्कृते न च संशयः

ato nāyaṃ śubho vāsastulye sadasatī iha |
vadho hyevātra sukṛte duṣkṛte na ca saṃśayaḥ

न्यायतो दुष्कृते घातः सुकृते न कथनम् ।
नेह युक्तं स्थिरं स्थातुं जवेनैवाव्रजेद्वुधः

nyāyato duṣkṛte ghātaḥ sukṛte na kathanam |
neha yuktaṃ sthiraṃ sthātuṃ javenaivāvrajedvudhaḥ

सीता नाम नदी राजन्प्लवो यस्यां निमज्जति ।
तयोपमामिमां मन्ये वागुरां सर्वधातिनीम्

sītā nāma nadī rājanplavo yasyāṃ nimajjati |
tayopamāmimāṃ manye vāgurāṃ sarvadhātinīm

मधुप्रपातो हि भवान्भोजनं विषसंयुतम् ।
असतामिव ते भावो वर्तते न सतामिव

madhuprapāto hi bhavānbhojanaṃ viṣasaṃyutam |
asatāmiva te bhāvo vartate na satāmiva

आशीविषैः परिवृतः कूपस्त्वमसि पार्थिव

āśīviṣaiḥ parivṛtaḥ kūpastvamasi pārthiva

दुर्गतीर्था बृहत्कूला कावेरी चोरसंयुता ।
नदी मधुरपानीया यथा राजंस्तथा भवान् ।
श्वगृध्रगोमायुयुतो राजहंससमो ह्यसि

durgatīrthā bṛhatkūlā kāverī corasaṃyutā |
nadī madhurapānīyā yathā rājaṃstathā bhavān |
śvagṛdhragomāyuyuto rājahaṃsasamo hyasi

यथाऽऽश्रित्य महावृक्षं कक्षः संवर्धते महान् ।
ततस्तं संवृणोत्येव तमतीत्य च वर्धते

yathā''śritya mahāvṛkṣaṃ kakṣaḥ saṃvardhate mahān |
tatastaṃ saṃvṛṇotyeva tamatītya ca vardhate

तेनैवोग्रेन्धनेनैनं दावो दहति दारुणः ।
तथोपमा ह्यमात्यास्ते राजंस्तान्परिशोधय

tenaivogrendhanenainaṃ dāvo dahati dāruṇaḥ |
tathopamā hyamātyāste rājaṃstānpariśodhaya

त्वया चैव कृता राजन्भवता परिपालिताः ।
भवन्तं पर्यवज्ञाय जिघांसन्ति भवत्प्रियम्

tvayā caiva kṛtā rājanbhavatā paripālitāḥ |
bhavantaṃ paryavajñāya jighāṃsanti bhavatpriyam

उषितं शङ्कमानेन प्रमादं परिरक्षता ।
अन्तः सर्प इवागारे वीरपत्न्या इवालये ।
शीलं जिज्ञासमानेन राज्ञः साहसजीविनः

uṣitaṃ śaṅkamānena pramādaṃ parirakṣatā |
antaḥ sarpa ivāgāre vīrapatnyā ivālaye |
śīlaṃ jijñāsamānena rājñaḥ sāhasajīvinaḥ

कच्चिज्जितेन्द्रियो राजा कच्चिदस्यान्तरा जिताः ।
कच्चिदेषां प्रियो राजा कच्चिद्राज्ञः प्रियाः प्रजाः

kaccijjitendriyo rājā kaccidasyāntarā jitāḥ |
kaccideṣāṃ priyo rājā kaccidrājñaḥ priyāḥ prajāḥ

विजिज्ञासुरिह प्राप्तस्तवाहं राजसत्तम ।
तस्य मे रोचते राजन्क्षुधितस्येव भोजनम्

vijijñāsuriha prāptastavāhaṃ rājasattama |
tasya me rocate rājankṣudhitasyeva bhojanam

अमात्या मे न रोचन्ते वितृष्णस्य यथोदकम् ।
भवतोऽर्थकृदित्येवं मयि ते दोषमादधन् ।
विद्यते कारणं नान्यदिति मे नात्र संशयः

amātyā me na rocante vitṛṣṇasya yathodakam |
bhavato'rthakṛdityevaṃ mayi te doṣamādadhan |
vidyate kāraṇaṃ nānyaditi me nātra saṃśayaḥ

न हि तेषामहं द्रोग्धा तत्तेषां द्रोहवद्गतम् ।
अरेर्हि दुर्हृदाद्भेयं भग्नपृष्ठादिवोरगात्

na hi teṣāmahaṃ drogdhā tatteṣāṃ drohavadgatam |
arerhi durhṛdādbheyaṃ bhagnapṛṣṭhādivoragāt

भूयसा परिहारेण सत्कारेण च भूयसा ।
पूजितो ब्राह्मणश्रेष्ठ भूयो वस गृहे मम

bhūyasā parihāreṇa satkāreṇa ca bhūyasā |
pūjito brāhmaṇaśreṣṭha bhūyo vasa gṛhe mama

ये त्वां ब्राह्मण नेच्छन्ति ते न वत्स्यन्ति मे गृहे ।
भवतैव हि तज्ज्ञेयं यत्तदेषामनन्तरम्

ye tvāṃ brāhmaṇa necchanti te na vatsyanti me gṛhe |
bhavataiva hi tajjñeyaṃ yattadeṣāmanantaram

यथा स्यात्सुधृतो दण्डो यथा च सुकृतं कृतम् ।
तथा समीक्ष्य भगवञ्श्रेयसे विनियुङ्क्ष्व माम्

yathā syātsudhṛto daṇḍo yathā ca sukṛtaṃ kṛtam |
tathā samīkṣya bhagavañśreyase viniyuṅkṣva mām

अदर्शयन्निमं दोषमेकैकं दुर्बलं कुरु ।
ततः कारणमाज्ञाय पुरुषंपुरुषं जहि ।
एकदोषा हि बहवो मृद्गीयुरपि कण्टकान्

adarśayannimaṃ doṣamekaikaṃ durbalaṃ kuru |
tataḥ kāraṇamājñāya puruṣaṃpuruṣaṃ jahi |
ekadoṣā hi bahavo mṛdgīyurapi kaṇṭakān

अर्थे सर्वं जगद्वद्धमर्थेनैव निबध्यते ।
अर्थे दर्पो मनुष्याणां तस्मादर्थं विरोचय

arthe sarvaṃ jagadvaddhamarthenaiva nibadhyate |
arthe darpo manuṣyāṇāṃ tasmādarthaṃ virocaya

एकेनैकस्य दोषेण तद्विरुद्धं प्रचोदय ।
स तस्य दोषानुद्भाव्य तस्यार्थं ग्राहयिष्यति

ekenaikasya doṣeṇa tadviruddhaṃ pracodaya |
sa tasya doṣānudbhāvya tasyārthaṃ grāhayiṣyati

सामपूर्वं च केषांचिद्भेदेन च परस्परम् ।
वैरं कारय भूपाल पश्चाद्दण्डं प्रचोदय

sāmapūrvaṃ ca keṣāṃcidbhedena ca parasparam |
vairaṃ kāraya bhūpāla paścāddaṇḍaṃ pracodaya

बिल्वेन च यथा बिल्वमाकारं छाद्य बुद्धिमान् ।
अशुद्धं सचिवं राजन्नशुद्धेनैव नाशय

bilvena ca yathā bilvamākāraṃ chādya buddhimān |
aśuddhaṃ sacivaṃ rājannaśuddhenaiva nāśaya

मन्त्रभेदभयाद्राजंस्तस्मादेतद्ब्रवीमि ते

mantrabhedabhayādrājaṃstasmādetadbravīmi te

वयं तु ब्राह्मणा नाम मृदुदण्डाः कृपालवः ।
स्वस्ति चेच्छाम भवतः परेषां च यथाऽऽत्मनः

vayaṃ tu brāhmaṇā nāma mṛdudaṇḍāḥ kṛpālavaḥ |
svasti cecchāma bhavataḥ pareṣāṃ ca yathā''tmanaḥ

राजन्नात्मानमाचक्षे संबन्धी भवतो ह्यहम् ।
मुनिः कालकवृक्षीय इत्येवमभिसंज्ञितः ।
पितुः सखा च भवतः संमतः सत्यसंगरः

rājannātmānamācakṣe saṃbandhī bhavato hyaham |
muniḥ kālakavṛkṣīya ityevamabhisaṃjñitaḥ |
pituḥ sakhā ca bhavataḥ saṃmataḥ satyasaṃgaraḥ

व्यापन्ने भवतो राज्ये राजन्पितरि संस्थिते ।
सर्वकामान्परित्यज्य तपस्तप्तं तदा मया

vyāpanne bhavato rājye rājanpitari saṃsthite |
sarvakāmānparityajya tapastaptaṃ tadā mayā

स्नेहात्त्वां तु ब्रवीम्येतन्मा भूयो विभ्रो दिति

snehāttvāṃ tu bravīmyetanmā bhūyo vibhro diti

उभे दृष्ट्वा दुःखसुखे राज्यं प्राप्य यदृच्छया ।
राज्येनामात्यसंस्थेन कथं राजन्प्रमाद्यसि

ubhe dṛṣṭvā duḥkhasukhe rājyaṃ prāpya yadṛcchayā |
rājyenāmātyasaṃsthena kathaṃ rājanpramādyasi

ततो राजकुले नान्दी संजज्ञे भूयसा पुनः ।
पुरोहितकुले चैव संप्राप्ते ब्राह्मणर्षभे

tato rājakule nāndī saṃjajñe bhūyasā punaḥ |
purohitakule caiva saṃprāpte brāhmaṇarṣabhe

एकच्छत्रां महीं कृत्वा कौसल्याय यशस्विने ।
मुनिः कालकवृक्षीय ईजे क्रतुभिरुत्तमैः

ekacchatrāṃ mahīṃ kṛtvā kausalyāya yaśasvine |
muniḥ kālakavṛkṣīya īje kratubhiruttamaiḥ

हितं तद्वचनं श्रुत्वा कौसल्योऽप्यजयन्महीम् ।
तथा च कृतवान्राजा यथोक्तं तेन भारत

hitaṃ tadvacanaṃ śrutvā kausalyo'pyajayanmahīm |
tathā ca kṛtavānrājā yathoktaṃ tena bhārata