अध्याय 83: सभासदों का चयन और मन्त्रणा के अधिकारी

सभासदः सहायाश्च सुहृदश्च विशांपते ।
परिच्छदास्तथाऽमात्याः कीदृशाः स्युः पितामह

sabhāsadaḥ sahāyāśca suhṛdaśca viśāṃpate |
paricchadāstathā'mātyāḥ kīdṛśāḥ syuḥ pitāmaha

ह्रीनिषेवास्तथा दान्ताः सत्यार्जवसमन्विताः ।
शक्ताः कथयितुं सम्यक्ते तव स्युः सभासदः

hrīniṣevāstathā dāntāḥ satyārjavasamanvitāḥ |
śaktāḥ kathayituṃ samyakte tava syuḥ sabhāsadaḥ

अमात्याश्चातिशूराश्च ब्रह्मण्याश्च बहुश्रुताः ।
सुसंतृष्टाश्च कौन्तेय महोत्साहाश्च कर्मसु

amātyāścātiśūrāśca brahmaṇyāśca bahuśrutāḥ |
susaṃtṛṣṭāśca kaunteya mahotsāhāśca karmasu

एतान्सहायाँल्लिप्सेथाः सर्वास्वापत्सु भारत

etānsahāyām̐llipsethāḥ sarvāsvāpatsu bhārata

कुलीनः पूजितो नित्यं न हि शक्तिं निगूहति ।
प्रसन्नमप्रसन्नं वा पीडितं हतमेव वा ।
आवर्तयति भूयिष्ठं तदेव ह्यनुपालितम्

kulīnaḥ pūjito nityaṃ na hi śaktiṃ nigūhati |
prasannamaprasannaṃ vā pīḍitaṃ hatameva vā |
āvartayati bhūyiṣṭhaṃ tadeva hyanupālitam

कुलीना देशजाः प्राज्ञा रूपवन्तो बहुश्रुताः ।
प्रगल्भाश्चानुरक्ताश्च ते तव स्युः परिच्छदाः

kulīnā deśajāḥ prājñā rūpavanto bahuśrutāḥ |
pragalbhāścānuraktāśca te tava syuḥ paricchadāḥ

दौष्कुलेयाश्च लुब्धाश्च नृशंसा निरपत्रपाः ।
ते त्वां तात निषेवेयुर्यावदार्द्रकपाणयः

dauṣkuleyāśca lubdhāśca nṛśaṃsā nirapatrapāḥ |
te tvāṃ tāta niṣeveyuryāvadārdrakapāṇayaḥ

कुलीनाञ्शीलसंपन्नानिङ्गितज्ञाननिष्ठुरान् ।
देशकालविधानज्ञान्भर्तृकार्यहितैपिणः ।
नित्यमर्थेषु सर्वेषु राजा कुर्वीत मन्त्रिणः

kulīnāñśīlasaṃpannāniṅgitajñānaniṣṭhurān |
deśakālavidhānajñānbhartṛkāryahitaipiṇaḥ |
nityamartheṣu sarveṣu rājā kurvīta mantriṇaḥ

अर्थमानार्घसत्कारैर्भोगैरुच्चावचैः प्रियैः ।
यानर्थभाजो मन्येथास्तेते स्युः सुखभागिनः

arthamānārghasatkārairbhogairuccāvacaiḥ priyaiḥ |
yānarthabhājo manyethāstete syuḥ sukhabhāginaḥ

अभिन्नवृत्ता विद्वांसः सद्वॄत्ताश्चरितव्रताः ।
नत्वां नित्यार्थिनो जह्युरक्षुद्राः सत्यवादिनः

abhinnavṛttā vidvāṃsaḥ sadvṝttāścaritavratāḥ |
natvāṃ nityārthino jahyurakṣudrāḥ satyavādinaḥ

अनार्या ये न जानन्ति समयं मन्दचेतसः ।
तेभ्यः परिजुगुप्सेथा ये चापि समयच्युताः

anāryā ye na jānanti samayaṃ mandacetasaḥ |
tebhyaḥ parijugupsethā ye cāpi samayacyutāḥ

नैकमिच्छेद्गणं हित्वा स्याच्चेदन्यतरग्रहः ।
यस्त्वेको बहुभिः श्रेयान्कामं तेन गणं त्यजेत्

naikamicchedgaṇaṃ hitvā syāccedanyataragrahaḥ |
yastveko bahubhiḥ śreyānkāmaṃ tena gaṇaṃ tyajet

श्रेयसो लक्षणं चैतद्विक्रमो यस्य दृश्यते ।
कीर्तिप्रधानो यश्च स्यात्समये यश्च तिष्ठति

śreyaso lakṣaṇaṃ caitadvikramo yasya dṛśyate |
kīrtipradhāno yaśca syātsamaye yaśca tiṣṭhati

समर्थान्पूजयेद्यश्च नास्पर्ध्यैः स्पर्धते च यः ।
न च कामाद्भयात्क्रोधाल्लोभाद्वा धर्ममुत्सृजेत्

samarthānpūjayedyaśca nāspardhyaiḥ spardhate ca yaḥ |
na ca kāmādbhayātkrodhāllobhādvā dharmamutsṛjet

अमानी अत्यवाक्शक्तो जितात्मा मानसंयुतः ।
स ते मन्त्रसहायः स्यात्सर्वावस्थापरीक्षितः

amānī atyavākśakto jitātmā mānasaṃyutaḥ |
sa te mantrasahāyaḥ syātsarvāvasthāparīkṣitaḥ

कुलीनः कुलसंपन्नस्तितिक्षुर्दश आत्मवान् ।
शूरः कृतज्ञः सत्यश्च श्रेयसः पार्थ लक्षणम्

kulīnaḥ kulasaṃpannastitikṣurdaśa ātmavān |
śūraḥ kṛtajñaḥ satyaśca śreyasaḥ pārtha lakṣaṇam

तस्यैवं वर्तमानस्य पुरुषस्य विजानतः ।
अमित्राः संप्रसीदन्ति तथा मित्रीभवन्त्यपि

tasyaivaṃ vartamānasya puruṣasya vijānataḥ |
amitrāḥ saṃprasīdanti tathā mitrībhavantyapi

अत ऊर्ध्वममात्यानां परीक्षेत गुणागुणम् ।
संयतात्मा कृतप्रज्ञो भूतिकामश्च भूमिपः

ata ūrdhvamamātyānāṃ parīkṣeta guṇāguṇam |
saṃyatātmā kṛtaprajño bhūtikāmaśca bhūmipaḥ

संबन्धिपुरुषैराप्तैरभिजातैः स्वदेशजैः ।
अहार्यैरव्यभीचारैः सर्वशः सुपरीक्षितैः

saṃbandhipuruṣairāptairabhijātaiḥ svadeśajaiḥ |
ahāryairavyabhīcāraiḥ sarvaśaḥ suparīkṣitaiḥ

यौनाः श्रौतास्तथा मौलास्तथैवाप्यनहंकृताः ।
कर्तव्या भूतिकामेन पुरुषेण बुभूपता

yaunāḥ śrautāstathā maulāstathaivāpyanahaṃkṛtāḥ |
kartavyā bhūtikāmena puruṣeṇa bubhūpatā

एषां वैनयिकी बुद्धिः प्रकृतिश्चैव शोभना ।
तेजो धैर्यं क्षमा शौचमनुरागः स्थितिर्धृतिः

eṣāṃ vainayikī buddhiḥ prakṛtiścaiva śobhanā |
tejo dhairyaṃ kṣamā śaucamanurāgaḥ sthitirdhṛtiḥ

परीक्ष्य च गुणान्नित्यं प्रौढभावान्धुरंधरान् ।
पञ्चोपधाव्यतीतांश्च कुर्याद्राजाऽर्थकारिणः

parīkṣya ca guṇānnityaṃ prauḍhabhāvāndhuraṃdharān |
pañcopadhāvyatītāṃśca kuryādrājā'rthakāriṇaḥ

पर्याप्तवचनान्वीरान्प्रतिपत्तिविशारदान् ।
कुलीनान्सत्वसंपन्नानिङ्गितज्ञाननिष्ठुरान्

paryāptavacanānvīrānpratipattiviśāradān |
kulīnānsatvasaṃpannāniṅgitajñānaniṣṭhurān

देशकालविधानज्ञान्भर्तृकार्यहितैषिणः ।
नित्यमर्थेषु सर्वेषु राजन्कुर्वीत मन्त्रिणः

deśakālavidhānajñānbhartṛkāryahitaiṣiṇaḥ |
nityamartheṣu sarveṣu rājankurvīta mantriṇaḥ

हीनतेजोभिसंसृष्टो नैव जातु व्यवस्यति ।
अवश्यं जनयत्येव सर्वकर्मसु संशयम्

hīnatejobhisaṃsṛṣṭo naiva jātu vyavasyati |
avaśyaṃ janayatyeva sarvakarmasu saṃśayam

एवमल्पश्रुतो मन्त्री कल्याणाभिजनोऽप्युत ।
धर्मार्थकामसंयुक्तो नालं मन्त्रं परीक्षितुम्

evamalpaśruto mantrī kalyāṇābhijano'pyuta |
dharmārthakāmasaṃyukto nālaṃ mantraṃ parīkṣitum

तथैवानभिजातोऽपि काममस्तु बहुश्रुतः ।
अनायक इवाचक्षुर्मुह्यत्यूह्येषु कर्मसु

tathaivānabhijāto'pi kāmamastu bahuśrutaḥ |
anāyaka ivācakṣurmuhyatyūhyeṣu karmasu

यो वाऽप्यस्थिरसंकल्पो बुद्धिमानागतागमः ।
उपायज्ञोऽपि नालं स कर्म प्रापयितुं चिरम्

yo vā'pyasthirasaṃkalpo buddhimānāgatāgamaḥ |
upāyajño'pi nālaṃ sa karma prāpayituṃ ciram

केवलात्पुनरादानात्कर्मणो नोपपद्यते ।
परामर्शो विशेषणामश्रुतस्येह दुर्मतेः

kevalātpunarādānātkarmaṇo nopapadyate |
parāmarśo viśeṣaṇāmaśrutasyeha durmateḥ

मन्त्रिण्यननुरक्ते तु विश्वासो नोपपद्यते ।
तस्मादननुरक्ताय नैव मन्त्रं प्रकाशयेत्

mantriṇyananurakte tu viśvāso nopapadyate |
tasmādananuraktāya naiva mantraṃ prakāśayet

व्यथयेद्धि स राजानं मन्त्रिभिः सहितोऽनृजुः ।
मारुतोपहितच्छिद्रैः प्रविश्याग्निरिव द्रुमम्

vyathayeddhi sa rājānaṃ mantribhiḥ sahito'nṛjuḥ |
mārutopahitacchidraiḥ praviśyāgniriva drumam

संक्रुद्धश्चैकदा स्वामी स्थानाच्चैवापकर्षति ।
वाचा क्षिपति संरब्धः पुनः पश्चात्प्रसीदति

saṃkruddhaścaikadā svāmī sthānāccaivāpakarṣati |
vācā kṣipati saṃrabdhaḥ punaḥ paścātprasīdati

तानितान्यनुरक्तेन शक्यानि हि तितिक्षितुम् ।
मन्त्रिणां च भवेत्क्रोधो विस्फूर्जितमिवाशनेः

tānitānyanuraktena śakyāni hi titikṣitum |
mantriṇāṃ ca bhavetkrodho visphūrjitamivāśaneḥ

यस्तु संहरते तानि भर्तुः प्रियचिकीर्षया ।
समानसुखदुःखं तं पृच्छेदर्थेषु मानवम्

yastu saṃharate tāni bhartuḥ priyacikīrṣayā |
samānasukhaduḥkhaṃ taṃ pṛcchedartheṣu mānavam

अनृजुस्त्वनुरक्तोऽपि संपन्नश्चेतरैर्गुणैः ।
राज्ञः प्रज्ञानयुक्तोऽपि न मन्त्रं श्रोतुमर्हति

anṛjustvanurakto'pi saṃpannaścetarairguṇaiḥ |
rājñaḥ prajñānayukto'pi na mantraṃ śrotumarhati

योऽमित्रैः सह संबद्धो न परान्बहुमन्यते ।
असुहृत्तादृशो ज्ञेयो न मन्त्रं श्रोतुमर्हति

yo'mitraiḥ saha saṃbaddho na parānbahumanyate |
asuhṛttādṛśo jñeyo na mantraṃ śrotumarhati

अविद्वानशुचिः स्तब्धः शत्रुसेवी विकत्थनः ।
असुहृत्क्रोधनो लुब्धो न मन्त्रं श्रोतुमर्हति

avidvānaśuciḥ stabdhaḥ śatrusevī vikatthanaḥ |
asuhṛtkrodhano lubdho na mantraṃ śrotumarhati

आगन्तुश्चानुरक्तोऽपि काममस्तु बहुश्रुतः ।
सत्कृतः संविभक्तो वा न मन्त्रं श्रोतुमर्हति

āgantuścānurakto'pi kāmamastu bahuśrutaḥ |
satkṛtaḥ saṃvibhakto vā na mantraṃ śrotumarhati

विधर्मतो विप्रकृतः पिता यस्याभवत्पुरा ।
सत्कृतः स्थापितः सोऽपि न मन्त्रं श्रोतुमर्हति

vidharmato viprakṛtaḥ pitā yasyābhavatpurā |
satkṛtaḥ sthāpitaḥ so'pi na mantraṃ śrotumarhati

यः स्वल्पेनापि कार्येण सुहृदाक्षारितो भवेत् ।
पुनरन्यैर्गुणैर्युक्तो न मन्त्रं श्रोतुमर्हति

yaḥ svalpenāpi kāryeṇa suhṛdākṣārito bhavet |
punaranyairguṇairyukto na mantraṃ śrotumarhati

कृतप्रज्ञश्च मेधावी बुधो जानपदः शुचिः ।
सर्वकर्मसु यः शुद्धः स मन्त्रं श्रोतुमर्हति

kṛtaprajñaśca medhāvī budho jānapadaḥ śuciḥ |
sarvakarmasu yaḥ śuddhaḥ sa mantraṃ śrotumarhati

ज्ञानविज्ञानसंपन्नः प्रकृतिज्ञः परात्मनोः ।
सुहृदात्मसमो राज्ञः स मन्त्रं श्रोतुमर्हति

jñānavijñānasaṃpannaḥ prakṛtijñaḥ parātmanoḥ |
suhṛdātmasamo rājñaḥ sa mantraṃ śrotumarhati

सत्यवाक्शीलसंपन्नो गन्भीरः सत्रपो मृदुः ।
पितृपैतामहो यः स्यात्स मन्त्रं श्रोतुमर्हति

satyavākśīlasaṃpanno ganbhīraḥ satrapo mṛduḥ |
pitṛpaitāmaho yaḥ syātsa mantraṃ śrotumarhati

संतुष्टः संमतः सद्भिः शौटीरो द्वेष्यपापकः ।
मन्त्रवित्कालविच्छूरः स मन्त्रं श्रोतुमर्हति

saṃtuṣṭaḥ saṃmataḥ sadbhiḥ śauṭīro dveṣyapāpakaḥ |
mantravitkālavicchūraḥ sa mantraṃ śrotumarhati

सर्वलोकमिमं शक्तः सान्त्वेन कुरुते वशम् ।
तस्मै मन्त्रः प्रयोक्तव्यो दण्डमाधित्सता नृप

sarvalokamimaṃ śaktaḥ sāntvena kurute vaśam |
tasmai mantraḥ prayoktavyo daṇḍamādhitsatā nṛpa

पौरजानपदा यस्मिन्विश्वासं धर्मतो गताः ।
योद्धा नयविपश्चिच्च स मन्त्रं श्रोतुमर्हति

paurajānapadā yasminviśvāsaṃ dharmato gatāḥ |
yoddhā nayavipaścicca sa mantraṃ śrotumarhati

तस्मात्सर्वैर्गुणैरेतैरुपपन्नाः सुपूजिताः ।
मन्त्रिणः प्रकृतिज्ञाः स्युख्यवरा महदीप्सवः

tasmātsarvairguṇairetairupapannāḥ supūjitāḥ |
mantriṇaḥ prakṛtijñāḥ syukhyavarā mahadīpsavaḥ

स्वासु प्रकृतिषु च्छिद्रं लक्षयेरन्परस्य च ।
मन्त्रिणां मन्त्रमूलं हि राज्ञो राष्ट्रं विवर्धते

svāsu prakṛtiṣu cchidraṃ lakṣayeranparasya ca |
mantriṇāṃ mantramūlaṃ hi rājño rāṣṭraṃ vivardhate

नास्य च्छिद्रं परः पश्येच्छिद्रेषु परमन्वियात् ।
गूहेत्कूर्म इवाङगानि रक्षेद्विवरमात्मनः

nāsya cchidraṃ paraḥ paśyecchidreṣu paramanviyāt |
gūhetkūrma ivāṅagāni rakṣedvivaramātmanaḥ

मन्त्रग्राहा हि राजस्य मन्त्रिणो ये मनीषिणः ।
मन्त्रसंहननो राजा मन्त्राङ्गानीतरे जन्गः

mantragrāhā hi rājasya mantriṇo ye manīṣiṇaḥ |
mantrasaṃhanano rājā mantrāṅgānītare jangaḥ

राज्यं प्रणिधिमूलं हि मन्त्रसारं प्रचक्षते ।
स्वामिनं त्वनुवर्न्तते वृत्त्यर्थमिह मन्त्रिणः

rājyaṃ praṇidhimūlaṃ hi mantrasāraṃ pracakṣate |
svāminaṃ tvanuvarntate vṛttyarthamiha mantriṇaḥ

संविनीयमदक्रोधौ मानमीर्ष्यां च निर्वृताः ।
नित्यं पञ्चोपधातीतैर्मन्त्रयेत्सह मन्त्रिभिः

saṃvinīyamadakrodhau mānamīrṣyāṃ ca nirvṛtāḥ |
nityaṃ pañcopadhātītairmantrayetsaha mantribhiḥ

तेषां त्रयाणां त्रिविधं विमर्शं
विबुध्य चित्तं विनिवेश्य तत्र ।
स्वनिश्चयं तं परनिश्चयं च
निदर्शयेदुत्तरमन्त्रकाले

teṣāṃ trayāṇāṃ trividhaṃ vimarśaṃ
vibudhya cittaṃ viniveśya tatra |
svaniścayaṃ taṃ paraniścayaṃ ca
nidarśayeduttaramantrakāle

धर्मार्थकामज्ञमुपेत्य पृच्छे
द्युक्तो गुरुं ब्राह्मणमुत्तरार्थम् ।
निष्ठा कृता तेन यदा सहः स्या
त्तं मन्त्रमार्गं प्रणयेदसक्तः

dharmārthakāmajñamupetya pṛcche
dyukto guruṃ brāhmaṇamuttarārtham |
niṣṭhā kṛtā tena yadā sahaḥ syā
ttaṃ mantramārgaṃ praṇayedasaktaḥ

एवं सदा मन्त्रयितत्र्यमाहु
र्ये मन्त्रतत्त्वार्थविनिश्चयज्ञाः ।
तस्मात्तमेवं प्रणयेत्सदैव
मन्त्रं प्रजासंग्रहणे समर्थम्

evaṃ sadā mantrayitatryamāhu
rye mantratattvārthaviniścayajñāḥ |
tasmāttamevaṃ praṇayetsadaiva
mantraṃ prajāsaṃgrahaṇe samartham

न वामनाः कुब्जकृशा न खञ्जा
नान्धा जडाः स्त्री च नपुंसकाश्च ।
न चात्र तिर्यक्च पुरो न पश्चा
न्नोर्ध्वं न चाधः प्रपरेत्कथंचित्

na vāmanāḥ kubjakṛśā na khañjā
nāndhā jaḍāḥ strī ca napuṃsakāśca |
na cātra tiryakca puro na paścā
nnordhvaṃ na cādhaḥ praparetkathaṃcit

आरुह्य वा वेश्म तथैव शून्यं
स्थलं प्रकाशं कुशकाशहीनम् ।
वागङ्गदोषान्परिहृत्य सर्वा
न्संमन्त्रयेत्कार्यमहीनकालम्

āruhya vā veśma tathaiva śūnyaṃ
sthalaṃ prakāśaṃ kuśakāśahīnam |
vāgaṅgadoṣānparihṛtya sarvā
nsaṃmantrayetkāryamahīnakālam