अध्याय 81: नारद का श्रीकृष्ण को बन्धु-कलह पर परामर्श

एवमग्राह्यके तस्मिञ्ज्ञातिसंबन्धिमण्डले ।
मित्रेष्वमित्रेष्वपि च कथं भावो विभाव्यते

evamagrāhyake tasmiñjñātisaṃbandhimaṇḍale |
mitreṣvamitreṣvapi ca kathaṃ bhāvo vibhāvyate

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
संवादं वासुदेवस्य महर्षेर्नारदस्य च

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
saṃvādaṃ vāsudevasya maharṣernāradasya ca

नासुहृत्परर्म मन्त्रं नारदार्हति वेदितुम् ।
अपण्डितो वाऽपि सुहृत्पण्डितो वाप्यनात्मवान्

nāsuhṛtpararma mantraṃ nāradārhati veditum |
apaṇḍito vā'pi suhṛtpaṇḍito vāpyanātmavān

स ते सौहृदमास्थाय किंचिद्वक्ष्यामि नारद ।
कृत्स्नां बुद्धिं च ते प्रेक्ष्य संपृच्छे त्रिदिवङ्गम

sa te sauhṛdamāsthāya kiṃcidvakṣyāmi nārada |
kṛtsnāṃ buddhiṃ ca te prekṣya saṃpṛcche tridivaṅgama

दास्यमैश्वर्यवादेन ज्ञातीनां वै करोम्यहम् ।
अर्धंभोक्ताऽस्मि भोगानां वाग्दुरुक्तानि च क्षमे

dāsyamaiśvaryavādena jñātīnāṃ vai karomyaham |
ardhaṃbhoktā'smi bhogānāṃ vāgduruktāni ca kṣame

अरणीमग्निकामो वा मथ्नाति दहृयं मम ।
वाचा दुरुक्तं देवर्षे तन्मां दहति नित्यदा

araṇīmagnikāmo vā mathnāti dahṛyaṃ mama |
vācā duruktaṃ devarṣe tanmāṃ dahati nityadā

बलं सङ्कर्षणे नित्यं सौकुमार्यं पुनर्गदे ।
रूपेण मत्तः प्रद्युम्नः सोऽसहायोऽस्मि नारद

balaṃ saṅkarṣaṇe nityaṃ saukumāryaṃ punargade |
rūpeṇa mattaḥ pradyumnaḥ so'sahāyo'smi nārada

अन्ये हि सुमहाभागा बलवन्तो दुरासदाः ।
नित्योत्थानेन संपन्ना नारदान्धकवृष्णयः

anye hi sumahābhāgā balavanto durāsadāḥ |
nityotthānena saṃpannā nāradāndhakavṛṣṇayaḥ

यस्य न स्युर्न वै स स्याद्यस्य स्युः कृत्स्नमेव तत् ।
द्वयोरेनं प्रचरतोर्वृणोम्येकरतं न च

yasya na syurna vai sa syādyasya syuḥ kṛtsnameva tat |
dvayorenaṃ pracaratorvṛṇomyekarataṃ na ca

स्यातां यस्याहुकाक्रूरौ किं नु दुःखतरं ततः ।
यस्य चापि न तौ स्यातां किं नु दुःखतरं ततः

syātāṃ yasyāhukākrūrau kiṃ nu duḥkhataraṃ tataḥ |
yasya cāpi na tau syātāṃ kiṃ nu duḥkhataraṃ tataḥ

सोऽहं कित्नवमातेव द्वयोरपि महामुने ।
नैकस्य जयमाशंसे द्वितीयस्य पराजयम्

so'haṃ kitnavamāteva dvayorapi mahāmune |
naikasya jayamāśaṃse dvitīyasya parājayam

ममैवं क्लिश्यमानस्य नारदोभयदर्शनात् ।
वक्तुमर्हसि यच्छ्रेयो ज्ञातीनामात्मनस्तथा

mamaivaṃ kliśyamānasya nāradobhayadarśanāt |
vaktumarhasi yacchreyo jñātīnāmātmanastathā

आपदो द्विविधाः कृष्ण बाह्याश्चाम्यन्तराश्च ह ।
प्रादुर्भवन्ति वार्ष्णेय स्वकृता यदि वाऽन्यतः

āpado dvividhāḥ kṛṣṇa bāhyāścāmyantarāśca ha |
prādurbhavanti vārṣṇeya svakṛtā yadi vā'nyataḥ

सेयमाभ्यन्तरा तुभ्यमापत्कृच्छ्रा स्वकर्मजा ।
अक्रूरभोजप्रभवा सर्वे ह्येते तदन्वयः

seyamābhyantarā tubhyamāpatkṛcchrā svakarmajā |
akrūrabhojaprabhavā sarve hyete tadanvayaḥ

अर्थहेतोर्हि कामाद्वा वीरबीभत्सयाऽपि वा ।
आत्मना प्राप्तमैश्वर्यमन्यत्र प्रतिपादितम्

arthahetorhi kāmādvā vīrabībhatsayā'pi vā |
ātmanā prāptamaiśvaryamanyatra pratipāditam

कृतमूलमिदानीं तद्राजशब्दसहायवत् ।
न शक्यं पुनरादातुं वान्तमन्नमिव स्वयम्

kṛtamūlamidānīṃ tadrājaśabdasahāyavat |
na śakyaṃ punarādātuṃ vāntamannamiva svayam

बभ्रूग्रसेनतो राज्यं नाप्नुं शक्यं कथंचन ।
ज्ञातिभेदभयात्कृष्ण त्वया चापि विशेषतः

babhrūgrasenato rājyaṃ nāpnuṃ śakyaṃ kathaṃcana |
jñātibhedabhayātkṛṣṇa tvayā cāpi viśeṣataḥ

तच्च सिध्येत्प्रयत्नेन कृत्वा कर्म सुदुष्करम् ।
महाक्षयं व्ययो वा स्याद्विनाशो वा पुनर्भवेत्

tacca sidhyetprayatnena kṛtvā karma suduṣkaram |
mahākṣayaṃ vyayo vā syādvināśo vā punarbhavet

अनायसेन शस्त्रेण मृदुना हृदयच्छिदा ।
जिह्वामुद्धर सर्वेषां परिमृदज्यानुमृज्य च

anāyasena śastreṇa mṛdunā hṛdayacchidā |
jihvāmuddhara sarveṣāṃ parimṛdajyānumṛjya ca

अनायसं मुने शस्त्रं मृदु विद्यामहं कथम् ।
येनैषामुद्धरे जिह्वां परिमृज्यानुमृज्य च

anāyasaṃ mune śastraṃ mṛdu vidyāmahaṃ katham |
yenaiṣāmuddhare jihvāṃ parimṛjyānumṛjya ca

शक्त्याऽन्नदानं सततं तितिक्षाऽऽर्जवमार्दवम् ।
यथार्हप्रतिपूजा च शस्त्रमेतदनायसम्

śaktyā'nnadānaṃ satataṃ titikṣā''rjavamārdavam |
yathārhapratipūjā ca śastrametadanāyasam

ज्ञातीनां वक्तुकामानां कटुकानि लधूनि च ।
गिरा त्वं हृदयं वाचं शमयस्य मनांसि च

jñātīnāṃ vaktukāmānāṃ kaṭukāni ladhūni ca |
girā tvaṃ hṛdayaṃ vācaṃ śamayasya manāṃsi ca

नामहापुरुषः कश्चिन्नानात्मा नासहायवान् ।
महतीं धुरमादाय समुद्यम्योरसा वहेत्

nāmahāpuruṣaḥ kaścinnānātmā nāsahāyavān |
mahatīṃ dhuramādāya samudyamyorasā vahet

सर्व एव गुरुं भारमनङ्वान्वहते समे ।
दुर्गे प्रतीतः सुगवो भारं वहति दुर्वहम्

sarva eva guruṃ bhāramanaṅvānvahate same |
durge pratītaḥ sugavo bhāraṃ vahati durvaham

भेदाद्विनाशः सङ्घानां सङ्घमुख्योऽसि केशव ।
यथा त्वां प्राप्य नोत्सीदेदयं सङ्घस्तथा कुरु

bhedādvināśaḥ saṅghānāṃ saṅghamukhyo'si keśava |
yathā tvāṃ prāpya notsīdedayaṃ saṅghastathā kuru

नान्यत्र बुद्धिक्षान्तिभ्यां नान्यत्रेन्द्रियनिग्रहात् ।
नान्यत्र धनसन्त्यागाद्गुणः प्राज्ञेऽवतिष्ठते

nānyatra buddhikṣāntibhyāṃ nānyatrendriyanigrahāt |
nānyatra dhanasantyāgādguṇaḥ prājñe'vatiṣṭhate

धन्यं यशस्यमायुष्वं स्वपक्षोद्भावनं सदा ।
ज्ञातीनामविनाशः स्याद्यथा कृष्ण तथा कुरु

dhanyaṃ yaśasyamāyuṣvaṃ svapakṣodbhāvanaṃ sadā |
jñātīnāmavināśaḥ syādyathā kṛṣṇa tathā kuru

आयत्यां च तदात्वे च न तेऽस्त्यविदितं प्रभो ।
षाङ्गुण्यस्य विधानेन यात्रा यानविधौ तथा

āyatyāṃ ca tadātve ca na te'styaviditaṃ prabho |
ṣāṅguṇyasya vidhānena yātrā yānavidhau tathā

यादवाः कुकुरा भोजाः सर्वे चान्धकवृष्णयः ।
त्वय्यायत्ता महाबाहो लोका लोकेश्वराश्च ये

yādavāḥ kukurā bhojāḥ sarve cāndhakavṛṣṇayaḥ |
tvayyāyattā mahābāho lokā lokeśvarāśca ye

उपासन्ते हि त्वद्बुद्धिमृषयश्चापि माधव ।
त्वं गुरुः सर्वभूतानां जानीषे त्वं परां गतिम्

upāsante hi tvadbuddhimṛṣayaścāpi mādhava |
tvaṃ guruḥ sarvabhūtānāṃ jānīṣe tvaṃ parāṃ gatim

त्वामासाद्य यदुश्रेष्ठमेधन्ते वादवाः सुखम्

tvāmāsādya yaduśreṣṭhamedhante vādavāḥ sukham