अध्याय 77: केकयराज के धर्म से राक्षस का छुटकारा

केषां प्रभवते राजा वित्तस्य भरतर्षभ ।
कया च वृत्त्या वर्तेत तन्मे ब्रूहि पितामह

keṣāṃ prabhavate rājā vittasya bharatarṣabha |
kayā ca vṛttyā varteta tanme brūhi pitāmaha

अब्राह्मणानां वित्तस्य स्वामी राजेति वैदिकम् ।
ब्राह्मणानां च ये केचिद्विकर्मस्था भवन्त्युत

abrāhmaṇānāṃ vittasya svāmī rājeti vaidikam |
brāhmaṇānāṃ ca ye kecidvikarmasthā bhavantyuta

विकर्मस्थाश्च नोपेक्ष्या विप्रा राज्ञा कथंचन ।
इति राज्ञां पुरावृत्तमभिजल्पन्ति साधवः

vikarmasthāśca nopekṣyā viprā rājñā kathaṃcana |
iti rājñāṃ purāvṛttamabhijalpanti sādhavaḥ

यस्य स्म विषये राज्ञः स्तेनो भवति वै द्विजः ।
राज्ञ एवापराधं तं मन्यन्ते किल्विषं नृप

yasya sma viṣaye rājñaḥ steno bhavati vai dvijaḥ |
rājña evāparādhaṃ taṃ manyante kilviṣaṃ nṛpa

अभिशस्तमिवात्मानं मन्यन्ते तेन कर्मणा ।
तस्माद्राजर्षयः सर्वे ब्राह्मणानन्वपालयन्

abhiśastamivātmānaṃ manyante tena karmaṇā |
tasmādrājarṣayaḥ sarve brāhmaṇānanvapālayan

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
गीतं केकयराजेन हियमाणेन रक्षसा

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
gītaṃ kekayarājena hiyamāṇena rakṣasā

केकयानामधिपतिं रक्षो जग्राह दारुणम् ।
स्वाध्यायेनान्वितं राजन्नरण्ये संशितव्रतम्

kekayānāmadhipatiṃ rakṣo jagrāha dāruṇam |
svādhyāyenānvitaṃ rājannaraṇye saṃśitavratam

न मे स्तेनो जनपदे न कदर्यो न मद्यपः ।
नानाहिताग्निर्नायज्वा मा ममान्तरमाविशः

na me steno janapade na kadaryo na madyapaḥ |
nānāhitāgnirnāyajvā mā mamāntaramāviśaḥ

न च मे ब्राह्मणोऽविद्वान्नाव्रती नाप्यसोमपः ।
द्विजातिर्विषये मह्यं मा ममान्तरमाविशः

na ca me brāhmaṇo'vidvānnāvratī nāpyasomapaḥ |
dvijātirviṣaye mahyaṃ mā mamāntaramāviśaḥ

नानाप्तदक्षिणैर्यज्ञैर्यजन्ते विषये मम ।
नाधीते चाव्रती कश्चिन्मा ममान्तरमाविशः

nānāptadakṣiṇairyajñairyajante viṣaye mama |
nādhīte cāvratī kaścinmā mamāntaramāviśaḥ

अध्यापयन्त्यधीयन्ते यजन्ते याजयन्ति च ।
ददति प्रतिगृह्णन्ति षट्‌सु कर्मस्ववस्थिताः

adhyāpayantyadhīyante yajante yājayanti ca |
dadati pratigṛhṇanti ṣaṭ‌su karmasvavasthitāḥ

पूजिताः संविभक्ताश्च मृदवः सत्यवादिनः ।
ब्राह्मणा मे स्वकर्मस्था मा ममान्तरमाविशः

pūjitāḥ saṃvibhaktāśca mṛdavaḥ satyavādinaḥ |
brāhmaṇā me svakarmasthā mā mamāntaramāviśaḥ

न याचन्ते प्रयच्छन्ति सत्यधर्मविशारदाः ।
नाध्यापयन्त्यधीयन्ते यजन्ते याजयन्ति न

na yācante prayacchanti satyadharmaviśāradāḥ |
nādhyāpayantyadhīyante yajante yājayanti na

ब्राह्मणान्परिरक्षन्ति सङ्ग्रामेष्वपलायिनः ।
क्षत्रिया मे स्वकर्मस्था मा ममान्तरमाविशः

brāhmaṇānparirakṣanti saṅgrāmeṣvapalāyinaḥ |
kṣatriyā me svakarmasthā mā mamāntaramāviśaḥ

कृषिगोरक्षवाणिज्यमुपजीवन्त्यमायया ।
अप्रमत्ताः क्रियावन्तः सुवृत्ताः सत्यवादिनः

kṛṣigorakṣavāṇijyamupajīvantyamāyayā |
apramattāḥ kriyāvantaḥ suvṛttāḥ satyavādinaḥ

संविभागं दमं शौचं सौहृदं च व्यपाश्रिताः ।
मम वैश्याः स्वकर्मस्था मा ममान्तरमाविशः

saṃvibhāgaṃ damaṃ śaucaṃ sauhṛdaṃ ca vyapāśritāḥ |
mama vaiśyāḥ svakarmasthā mā mamāntaramāviśaḥ

त्रीन्वर्णानुपतिष्ठन्ते यथावदनसूयकाः ।
मम शूद्राः स्वकर्मस्था मा ममान्तरमाविशः

trīnvarṇānupatiṣṭhante yathāvadanasūyakāḥ |
mama śūdrāḥ svakarmasthā mā mamāntaramāviśaḥ

कृपणानाथवृद्धानां दुर्बलातुरयोषिताम् ।
संविभक्ताऽस्मि सर्वेषां मा ममान्तरमाविशः

kṛpaṇānāthavṛddhānāṃ durbalāturayoṣitām |
saṃvibhaktā'smi sarveṣāṃ mā mamāntaramāviśaḥ

कुलानुरूपधर्माणां प्रस्थितानां यथाविधि ।
अव्युच्छेत्ताऽस्मि सर्वेषां मा ममान्तरमाविशः

kulānurūpadharmāṇāṃ prasthitānāṃ yathāvidhi |
avyucchettā'smi sarveṣāṃ mā mamāntaramāviśaḥ

तपस्विनो मे विषये पूजिताः परिपालिताः ।
संविभक्ताश्च सत्कृत्य मा ममान्तरमाविशः

tapasvino me viṣaye pūjitāḥ paripālitāḥ |
saṃvibhaktāśca satkṛtya mā mamāntaramāviśaḥ

नासंविभज्य भोक्ताऽस्मि न विशामि परस्त्रियम् ।
स्वतन्त्रो जातु न क्रीडे मा ममान्तरमाविशः

nāsaṃvibhajya bhoktā'smi na viśāmi parastriyam |
svatantro jātu na krīḍe mā mamāntaramāviśaḥ

नाब्रह्मचारी भिक्षावान्भिक्षुर्वा ब्रह्मचर्यवान् ।
अनृत्विजा हुतं नास्ति मा ममान्तरमाविशः

nābrahmacārī bhikṣāvānbhikṣurvā brahmacaryavān |
anṛtvijā hutaṃ nāsti mā mamāntaramāviśaḥ

कृतं राज्यं मया सर्वं राज्यस्थेनापि कार्यवत् ।
नाहं व्युत्क्रामितः सत्यान्मा ममान्तरमाविशः

kṛtaṃ rājyaṃ mayā sarvaṃ rājyasthenāpi kāryavat |
nāhaṃ vyutkrāmitaḥ satyānmā mamāntaramāviśaḥ

नावजानाम्यहं वैद्यान्न वृद्धान्न तपस्विनः ।
राष्ट्रे स्वपति जागर्मि मा ममान्तरमाविशः

nāvajānāmyahaṃ vaidyānna vṛddhānna tapasvinaḥ |
rāṣṭre svapati jāgarmi mā mamāntaramāviśaḥ

शुक्लकर्मास्मि सर्वत्र न दुर्गतिभयं मम ।
धर्मचारी गृहस्थश्च मा ममान्तरमाविशः

śuklakarmāsmi sarvatra na durgatibhayaṃ mama |
dharmacārī gṛhasthaśca mā mamāntaramāviśaḥ

वेदाध्ययनसंपन्नस्तपस्वी सत्यधर्मवित् ।
स्वामी सर्वस्य राष्ट्रस्य धीमान्मम पुरोहितः

vedādhyayanasaṃpannastapasvī satyadharmavit |
svāmī sarvasya rāṣṭrasya dhīmānmama purohitaḥ

दानेन दिव्यानभिवाञ्छामि लोकान्
सत्येनाथ ब्राह्मणानां च गुप्त्या ।
शुश्रूषया चापि गुरूनुपैमि
न मे भयं विद्यते राक्षसेभ्यः

dānena divyānabhivāñchāmi lokān
satyenātha brāhmaṇānāṃ ca guptyā |
śuśrūṣayā cāpi gurūnupaimi
na me bhayaṃ vidyate rākṣasebhyaḥ

न मे राष्ट्रे विधवा ब्रह्मबन्धु
र्न ब्राह्मणः कितवो नोत चोरः ।
नायाज्ययाजी न च पापकर्मा
न मे भयं विद्यते राक्षसेभ्यः

na me rāṣṭre vidhavā brahmabandhu
rna brāhmaṇaḥ kitavo nota coraḥ |
nāyājyayājī na ca pāpakarmā
na me bhayaṃ vidyate rākṣasebhyaḥ

न मे शस्त्रैरनिर्भिन्नं गात्रे व्द्यङ्गुलमन्तरम् ।
धर्मार्थं युध्यमानस्य मा ममान्तरमाविशः

na me śastrairanirbhinnaṃ gātre vdyaṅgulamantaram |
dharmārthaṃ yudhyamānasya mā mamāntaramāviśaḥ

गोब्राह्मणेभ्यो यज्ञेभ्यो नित्यं स्वस्त्ययनं मम ।
आशासते जना राष्ट्रे मा ममान्तरमाविशः

gobrāhmaṇebhyo yajñebhyo nityaṃ svastyayanaṃ mama |
āśāsate janā rāṣṭre mā mamāntaramāviśaḥ

नारीणां व्यभिचाराच्च अन्यायाच्च महीक्षिताम् ।
विप्राणां कर्मदोषाच्च प्रजानां जायते भयम्

nārīṇāṃ vyabhicārācca anyāyācca mahīkṣitām |
viprāṇāṃ karmadoṣācca prajānāṃ jāyate bhayam

अवृष्टिर्मारको दोषः सततं क्षुद्भयानि च ।
विग्रहश्च सदा तस्मिन्देशे भवति दारुणः

avṛṣṭirmārako doṣaḥ satataṃ kṣudbhayāni ca |
vigrahaśca sadā tasmindeśe bhavati dāruṇaḥ

यक्षरक्षःपिशाचेभ्यो नासुरेभ्यः कथंचन ।
भयमुत्पद्यते तत्र यत्र विप्राः सुसंयताः

yakṣarakṣaḥpiśācebhyo nāsurebhyaḥ kathaṃcana |
bhayamutpadyate tatra yatra viprāḥ susaṃyatāḥ

गन्धर्वाप्सरसः सिद्धाः पन्नगाश्च सरीसृपाः ।
मानवान्न जिघांसन्ति यत्र नार्यः पतिव्रताः

gandharvāpsarasaḥ siddhāḥ pannagāśca sarīsṛpāḥ |
mānavānna jighāṃsanti yatra nāryaḥ pativratāḥ

ब्राह्मणः क्षत्रिया वैश्या यत्र शूद्राश्च धार्मिकाः ।
नाऽनावृष्टिभयं तत्र न दुर्भिक्षं न विभ्रमः

brāhmaṇaḥ kṣatriyā vaiśyā yatra śūdrāśca dhārmikāḥ |
nā'nāvṛṣṭibhayaṃ tatra na durbhikṣaṃ na vibhramaḥ

धार्मिको यत्र भूपालो न तत्रास्ति पराभवः ।
उत्पाता न च दृश्यन्ते न दिव्या न च मानुषाः

dhārmiko yatra bhūpālo na tatrāsti parābhavaḥ |
utpātā na ca dṛśyante na divyā na ca mānuṣāḥ

यस्मात्सर्वास्ववस्थासु धर्ममेवान्ववेक्षसे ।
तस्मात्प्राप्नुहि कैकेय गृहं स्वस्ति व्रजाम्यहम्

yasmātsarvāsvavasthāsu dharmamevānvavekṣase |
tasmātprāpnuhi kaikeya gṛhaṃ svasti vrajāmyaham

येषां गोब्राह्मणा रक्ष्याः प्रजा रक्ष्याश्च केकय ।
न रक्षोऽभ्यो भयं तेषां कुत एव तु पातकम्

yeṣāṃ gobrāhmaṇā rakṣyāḥ prajā rakṣyāśca kekaya |
na rakṣo'bhyo bhayaṃ teṣāṃ kuta eva tu pātakam

येषां पुरोगमा विप्रा येषां ब्रह्म परं बलम् ।
सुरक्षितास्तथा विप्रास्ते वै स्वर्गजितो नृपाः

yeṣāṃ purogamā viprā yeṣāṃ brahma paraṃ balam |
surakṣitāstathā viprāste vai svargajito nṛpāḥ

तस्माद्द्विजातीन्रक्षेत ते हि रक्षन्ति रक्षिताः ।
आशीरेषां भवेद्राजन्राज्ञां सम्यक्प्रवर्तताम्

tasmāddvijātīnrakṣeta te hi rakṣanti rakṣitāḥ |
āśīreṣāṃ bhavedrājanrājñāṃ samyakpravartatām

तस्माद्राज्ञा विशेषेण विकर्मस्था द्विजातयः ।
नियम्याः संविभज्याश्च प्रजानुग्रहकारणात्

tasmādrājñā viśeṣeṇa vikarmasthā dvijātayaḥ |
niyamyāḥ saṃvibhajyāśca prajānugrahakāraṇāt

एवं यो वर्तते राजा पौरजानपदेष्विह ।
अनुभूयेह भद्राणि प्राप्नोतीन्द्रसलोकताम्

evaṃ yo vartate rājā paurajānapadeṣviha |
anubhūyeha bhadrāṇi prāpnotīndrasalokatām