अध्याय 76: ब्राह्मणों के भेद और कर-योग्य जन

स्वकर्मण्यपरे युक्तास्तथैवान्ये विकर्मणि ।
तेषां विशेषमाचक्ष्व ब्राह्मणानां पितामह

svakarmaṇyapare yuktāstathaivānye vikarmaṇi |
teṣāṃ viśeṣamācakṣva brāhmaṇānāṃ pitāmaha

विद्यालक्षणसंपन्नाः सर्वत्राम्नायदर्शिनः ।
एते ब्रह्मसमा राजन्ब्राह्मणाः परिकीर्तिताः

vidyālakṣaṇasaṃpannāḥ sarvatrāmnāyadarśinaḥ |
ete brahmasamā rājanbrāhmaṇāḥ parikīrtitāḥ

ऋत्विगाचार्यसंपन्नाः स्वेषु कर्मस्ववस्थिताः ।
एते देवसमा राजन्ब्राह्मणानां भवन्त्युत

ṛtvigācāryasaṃpannāḥ sveṣu karmasvavasthitāḥ |
ete devasamā rājanbrāhmaṇānāṃ bhavantyuta

गोऽजाविमहिषाणां च बडवानां च पोषकाः ।
वृत्त्यर्थं प्रतिपद्यन्ते तान्वैश्यान्संप्रचक्षते

go'jāvimahiṣāṇāṃ ca baḍavānāṃ ca poṣakāḥ |
vṛttyarthaṃ pratipadyante tānvaiśyānsaṃpracakṣate

ऐश्वर्यकामा ये चापि सामिपा वाऽपि भारत ।
निग्रहानुग्रहरतांस्तान्द्विजान्क्षत्रियान्विदुः

aiśvaryakāmā ye cāpi sāmipā vā'pi bhārata |
nigrahānugraharatāṃstāndvijānkṣatriyānviduḥ

अश्वारोहा गजारोहा रथिनोऽथ पदातयः ।
एते वैश्यसमा राजन्ब्राह्मणानां भवन्त्युत

aśvārohā gajārohā rathino'tha padātayaḥ |
ete vaiśyasamā rājanbrāhmaṇānāṃ bhavantyuta

जन्मकर्मविहीना ये कदर्या ब्रह्मबन्धवः ।
एते शूद्रसमा राजन्ब्राह्मणानां भवन्त्युत

janmakarmavihīnā ye kadaryā brahmabandhavaḥ |
ete śūdrasamā rājanbrāhmaṇānāṃ bhavantyuta

अश्रोत्रियाः सर्वे एते सर्वे चानाहिताग्नयः ।
तान्सर्वान्धार्मिको राजा बलिं विष्टिं च कारयेत्

aśrotriyāḥ sarve ete sarve cānāhitāgnayaḥ |
tānsarvāndhārmiko rājā baliṃ viṣṭiṃ ca kārayet

आह्वायका देवलका नाक्षत्रा ग्रामयाजकाः ।
एते ब्राह्मणचाण्डाला महापथिकपञ्चमाः

āhvāyakā devalakā nākṣatrā grāmayājakāḥ |
ete brāhmaṇacāṇḍālā mahāpathikapañcamāḥ

[ऋत्विक्पुरोहितो मन्त्री दूतो वार्तानुकर्षकः ।
एते क्षत्रसमा राजन्ब्राह्मणानां भवन्त्युत ॥]

[ṛtvikpurohito mantrī dūto vārtānukarṣakaḥ |
ete kṣatrasamā rājanbrāhmaṇānāṃ bhavantyuta ||]

म्लेच्छदेशाश्च ये केचित्पापैरध्युषिता नरैः ।
गत्वा तु ब्राह्मणस्तांश्च चण्डालः प्रेत्य चेह च

mlecchadeśāśca ye kecitpāpairadhyuṣitā naraiḥ |
gatvā tu brāhmaṇastāṃśca caṇḍālaḥ pretya ceha ca

व्रात्यान्म्लेच्छांश्च शूद्रांश्च याजयित्वा द्विजाधमः ।
अकीर्तिमिह संप्राप्य नरकं प्रतिपद्यते

vrātyānmlecchāṃśca śūdrāṃśca yājayitvā dvijādhamaḥ |
akīrtimiha saṃprāpya narakaṃ pratipadyate

महावृन्दसमुद्राभ्यां पर्यायेणैकविंशतिम् ।
ब्राह्मणो ऋग्यजुः साम्नां मूढः कृत्वा तु विप्लवम्

mahāvṛndasamudrābhyāṃ paryāyeṇaikaviṃśatim |
brāhmaṇo ṛgyajuḥ sāmnāṃ mūḍhaḥ kṛtvā tu viplavam

कल्पमेकं कृमिस्थोऽथ नानाविष्ठासु जायते ।
व्रात्ये म्लेच्छे तथा शूद्रे तस्करे पत्तितेऽशुचौ

kalpamekaṃ kṛmistho'tha nānāviṣṭhāsu jāyate |
vrātye mlecche tathā śūdre taskare pattite'śucau

कुदेशे च सुरापे च ब्रह्मघ्ने वृषलीपतौ ।
अनधीतेषु सर्वत्र भुञ्जाने यत्र तत्र वा

kudeśe ca surāpe ca brahmaghne vṛṣalīpatau |
anadhīteṣu sarvatra bhuñjāne yatra tatra vā

वालस्त्रीवृद्धहन्तुश्च मातापित्रोर्गुरोस्तथा ।
मित्रद्रुहि कृतघ्ने च गोघ्ने चैव कथंचन

vālastrīvṛddhahantuśca mātāpitrorgurostathā |
mitradruhi kṛtaghne ca goghne caiva kathaṃcana

पुत्रघातिनि शत्रौ च न मन्त्राद्याजयेद्द्विजः ।
स तेषां विप्लवः प्रोक्तो मन्त्रविद्भिः सनातनैः

putraghātini śatrau ca na mantrādyājayeddvijaḥ |
sa teṣāṃ viplavaḥ prokto mantravidbhiḥ sanātanaiḥ

यदि विप्रो विदेशस्थस्तीर्थयात्रां गतोऽपि वा ।
यदि भीतः प्रपन्नो वा कुदेशं शौचवर्जितम्

yadi vipro videśasthastīrthayātrāṃ gato'pi vā |
yadi bhītaḥ prapanno vā kudeśaṃ śaucavarjitam

सुसयतः शुचिर्भुत्वा मन्त्रानुच्चारयेद्द्विजः ।
आर्तश्चोच्चारयेन्मन्त्रमार्तत्राणपरोऽथवा ।
हीनेष्वपि प्रयुञ्जानो नासौ विप्लावकः स्मृतः

susayataḥ śucirbhutvā mantrānuccārayeddvijaḥ |
ārtaścoccārayenmantramārtatrāṇaparo'thavā |
hīneṣvapi prayuñjāno nāsau viplāvakaḥ smṛtaḥ

क्रूरकर्मा विकर्मा वा कर्मभिर्वञ्चितोऽथवा ।
तत्त्ववित्तरते पापं शीलवान्सयतेन्द्रियः

krūrakarmā vikarmā vā karmabhirvañcito'thavā |
tattvavittarate pāpaṃ śīlavānsayatendriyaḥ

एतेभ्यो बलिमादद्याद्धीनकोशो महीपतिः ।
ऋते ब्रह्मसमेभ्यश्च देवकल्पेभ्य एव च

etebhyo balimādadyāddhīnakośo mahīpatiḥ |
ṛte brahmasamebhyaśca devakalpebhya eva ca

अब्राह्मणानां वित्तस्य स्वामी राजेति नः श्रुतिः ।
ब्राह्मणानां च येकेचिद्विकर्मस्था इति श्रुतिः ।
प्रागुक्तांश्चाप्यनुक्तांश्च सर्वास्तान्दापयेत्करान्

abrāhmaṇānāṃ vittasya svāmī rājeti naḥ śrutiḥ |
brāhmaṇānāṃ ca yekecidvikarmasthā iti śrutiḥ |
prāguktāṃścāpyanuktāṃśca sarvāstāndāpayetkarān

विकर्मस्थाश्च नोपेक्ष्या विप्रा राज्ञा कथंचन ।
नियम्याः संविभज्याश्च धर्मानुग्रहकाम्यया

vikarmasthāśca nopekṣyā viprā rājñā kathaṃcana |
niyamyāḥ saṃvibhajyāśca dharmānugrahakāmyayā

यस्य स्म विषये राज्ञः स्तेनो भवति वै द्विजः ।
राज्ञ एवापराधं तं मन्यन्ते तद्विदो जनाः

yasya sma viṣaye rājñaḥ steno bhavati vai dvijaḥ |
rājña evāparādhaṃ taṃ manyante tadvido janāḥ

अवृत्त्या यो भवेत्स्तेनो वेदवित्स्नातकस्तथा ।
राजन्स राज्ञा भर्तव्य इति वेदविदो विदुः

avṛttyā yo bhavetsteno vedavitsnātakastathā |
rājansa rājñā bhartavya iti vedavido viduḥ

स चेन्नापि निवर्तेत कृतवृत्तिः परन्तप ।
ततो निर्वासनीयः स्यात्तस्माद्देशात्सबान्धवः

sa cennāpi nivarteta kṛtavṛttiḥ parantapa |
tato nirvāsanīyaḥ syāttasmāddeśātsabāndhavaḥ

यज्ञः श्रुतमपैशुन्यमर्हिसाऽतिथिपूजनम् ।
दमः सत्यं तपो दानमेतद्ब्राह्मणलक्षणम्

yajñaḥ śrutamapaiśunyamarhisā'tithipūjanam |
damaḥ satyaṃ tapo dānametadbrāhmaṇalakṣaṇam