अध्याय 78: आपत्ति का धर्म: व्यापार और शस्त्र-ग्रहण

व्याख्याता राजधर्मेण वृत्तिरापत्सु भारत ।
कथंचिद्वैश्यधर्मेण जीवेद्वा ब्राह्मणो न वा

vyākhyātā rājadharmeṇa vṛttirāpatsu bhārata |
kathaṃcidvaiśyadharmeṇa jīvedvā brāhmaṇo na vā

अशक्तः क्षत्रधर्मेण वैश्यधर्मेण वर्तयेत् ।
कृषिं गोरक्ष्यमास्थाय व्यसने वृत्तिसंक्षये

aśaktaḥ kṣatradharmeṇa vaiśyadharmeṇa vartayet |
kṛṣiṃ gorakṣyamāsthāya vyasane vṛttisaṃkṣaye

कानि पण्यानि विक्रीणन्स्वर्गलोकान्न हीयते ।
ब्राह्मणो वैश्यधर्मेण वर्तयन्भरतर्षभ

kāni paṇyāni vikrīṇansvargalokānna hīyate |
brāhmaṇo vaiśyadharmeṇa vartayanbharatarṣabha

सुरालवणमित्येतत्तिलान्केसरिणः पशून् ।
वृषभान्मधु मांसं च कृतान्नं च युधिष्ठिर

surālavaṇamityetattilānkesariṇaḥ paśūn |
vṛṣabhānmadhu māṃsaṃ ca kṛtānnaṃ ca yudhiṣṭhira

सर्वास्ववस्थास्वेतानि ब्राह्मणः परिवर्जयेत् ।
एतेषां विक्रयात्तात ब्राह्मणो नरके पतेत्

sarvāsvavasthāsvetāni brāhmaṇaḥ parivarjayet |
eteṣāṃ vikrayāttāta brāhmaṇo narake patet

अजोऽग्निर्वरुणो मेषः सूर्योऽश्वः पृथिवी विराट् ।
धेनुर्यज्ञश्च सोमश्च न विक्रेयाः कथंचन

ajo'gnirvaruṇo meṣaḥ sūryo'śvaḥ pṛthivī virāṭ |
dhenuryajñaśca somaśca na vikreyāḥ kathaṃcana

पक्वेनामस्य निमयं न प्रशंसन्ति साधवः ।
निमयेत्पक्वमामेन भोजनार्थाय भारत

pakvenāmasya nimayaṃ na praśaṃsanti sādhavaḥ |
nimayetpakvamāmena bhojanārthāya bhārata

वयं सिद्धमशिष्यामो भवान्साधयतामिदम् ।
एवं संवीक्ष्य समयं नाधर्मोऽस्ति कथंचन

vayaṃ siddhamaśiṣyāmo bhavānsādhayatāmidam |
evaṃ saṃvīkṣya samayaṃ nādharmo'sti kathaṃcana

अत्र ते वर्तयिष्यामि यथा कर्मः सनातनः ।
व्यवहारप्रवृत्तानां तन्निबोध युधिष्ठिर

atra te vartayiṣyāmi yathā karmaḥ sanātanaḥ |
vyavahārapravṛttānāṃ tannibodha yudhiṣṭhira

भवतेऽहं ददानीदं भवानेतत्प्रयच्छतु ।
उचितो वर्तते धर्मो न बलात्संप्रवर्तते

bhavate'haṃ dadānīdaṃ bhavānetatprayacchatu |
ucito vartate dharmo na balātsaṃpravartate

इत्येवं संप्रवर्तन्ते व्यवहाराः पुरातनः ।
ऋषीणामितरेषां च साधु चैतदसंशयम्

ityevaṃ saṃpravartante vyavahārāḥ purātanaḥ |
ṛṣīṇāmitareṣāṃ ca sādhu caitadasaṃśayam

अथ तात यदा सर्वाः शस्त्रमाददते प्रजाः ।
व्युत्क्रमन्ते स्वधर्मेभ्यः क्षत्रस्य क्षीयते बलम्

atha tāta yadā sarvāḥ śastramādadate prajāḥ |
vyutkramante svadharmebhyaḥ kṣatrasya kṣīyate balam

तदा त्राता तु को नु स्यात्को धर्मः किं परायणम् ।
एतं मे संशयं ब्रूहि विस्तरेण पितामह

tadā trātā tu ko nu syātko dharmaḥ kiṃ parāyaṇam |
etaṃ me saṃśayaṃ brūhi vistareṇa pitāmaha

दानेन तपसा यज्ञैदद्रोहेण दमेन च ।
ब्राह्मणप्रमुखा वर्णाः क्षेममिच्छेयुरात्मनः

dānena tapasā yajñaidadroheṇa damena ca |
brāhmaṇapramukhā varṇāḥ kṣemamiccheyurātmanaḥ

तेषां ये वेदबलिनस्त उत्थाय समन्ततः ।
राज्ञो बलं वर्धयेयुर्महेन्द्रस्येव देवताः

teṣāṃ ye vedabalinasta utthāya samantataḥ |
rājño balaṃ vardhayeyurmahendrasyeva devatāḥ

राज्ञो हि क्षीयमाणस्य ब्रह्मैवाहुः परायणम् ।
तस्माद्ब्राह्मबलेनैव समुत्थेयं विजानता

rājño hi kṣīyamāṇasya brahmaivāhuḥ parāyaṇam |
tasmādbrāhmabalenaiva samuttheyaṃ vijānatā

यदा तु विजयी राजा क्षेमं राष्ट्रेऽभिसन्दधेत् ।
तदा वर्णा यथाधर्मं निविशेयुः स्वकर्मसु

yadā tu vijayī rājā kṣemaṃ rāṣṭre'bhisandadhet |
tadā varṇā yathādharmaṃ niviśeyuḥ svakarmasu

उन्मर्यादे प्रवृत्ते तु दस्युभिः संकरे कृते ।
सर्वे वर्णा न दुष्येयुः शस्त्रवन्तो युधिष्ठिर

unmaryāde pravṛtte tu dasyubhiḥ saṃkare kṛte |
sarve varṇā na duṣyeyuḥ śastravanto yudhiṣṭhira

अथ चेत्सर्वतः क्षत्रं प्रदुष्येद्ब्राह्मणं प्रति ।
कस्तत्र ब्राह्मणांस्त्राता को धर्मः किं परायणम्

atha cetsarvataḥ kṣatraṃ praduṣyedbrāhmaṇaṃ prati |
kastatra brāhmaṇāṃstrātā ko dharmaḥ kiṃ parāyaṇam

तपसा ब्रह्मचर्येण शस्त्रेण च बलेन च ।
अमायया मायया च नियन्तव्यं तदा भवेत्

tapasā brahmacaryeṇa śastreṇa ca balena ca |
amāyayā māyayā ca niyantavyaṃ tadā bhavet

क्षत्रियस्यातिवृत्तस्य ब्राह्मणेषु विशेषतः ।
ब्रह्मैव संनियन्तृ स्यात्क्षत्रं हि ब्रह्मसंभवम्

kṣatriyasyātivṛttasya brāhmaṇeṣu viśeṣataḥ |
brahmaiva saṃniyantṛ syātkṣatraṃ hi brahmasaṃbhavam

अभ्द्योऽग्निर्ब्रह्मतः क्षत्रमश्मनो लोहमुत्थितम् ।
तेषां सर्वत्रगं तेजः स्वस्वयोनिषु शाम्यति

abhdyo'gnirbrahmataḥ kṣatramaśmano lohamutthitam |
teṣāṃ sarvatragaṃ tejaḥ svasvayoniṣu śāmyati

यदा छिनत्त्ययोऽश्मानमग्निश्चापोऽभिहन्ति च ।
क्षत्रं च ब्राह्मणं द्वेष्टि तदा शाम्यन्ति ते त्रयः

yadā chinattyayo'śmānamagniścāpo'bhihanti ca |
kṣatraṃ ca brāhmaṇaṃ dveṣṭi tadā śāmyanti te trayaḥ

तस्माद्ब्रह्मणि शाम्यन्ति क्षत्रियाणां युधिष्ठिर ।
समुदीर्णान्यजेयानि तेजांसि च बलानि च

tasmādbrahmaṇi śāmyanti kṣatriyāṇāṃ yudhiṣṭhira |
samudīrṇānyajeyāni tejāṃsi ca balāni ca

ब्रह्मवीर्ये मृदूभूते क्षत्रवीर्ये च दुर्बले ।
दुष्टेषु सर्ववर्णेषु ब्राह्मणान्प्रति भारत

brahmavīrye mṛdūbhūte kṣatravīrye ca durbale |
duṣṭeṣu sarvavarṇeṣu brāhmaṇānprati bhārata

ये तत्र युद्धं कुर्वन्ति त्यक्त्वा जीवितमात्मनः ।
ब्राह्मणान्परिरक्षन्ति तेषां लोका भवन्ति के

ye tatra yuddhaṃ kurvanti tyaktvā jīvitamātmanaḥ |
brāhmaṇānparirakṣanti teṣāṃ lokā bhavanti ke

ब्राह्मणान्परिरक्षन्तो धर्ममात्मानमेव च ।
मनस्विनो मन्युमन्तः पुण्याँल्लोकान्व्रजन्त्यमी ।
ब्राह्मणार्थं हि सर्वेषां शस्त्रग्रहणभिष्यते

brāhmaṇānparirakṣanto dharmamātmānameva ca |
manasvino manyumantaḥ puṇyām̐llokānvrajantyamī |
brāhmaṇārthaṃ hi sarveṣāṃ śastragrahaṇabhiṣyate

अतिस्विष्टमधीतानां लोकानतितपस्विनाम् ।
अनाशकाग्न्याहितानां शूरा यान्ति परां गतिम्

atisviṣṭamadhītānāṃ lokānatitapasvinām |
anāśakāgnyāhitānāṃ śūrā yānti parāṃ gatim

ब्राह्मणस्त्रिषु वर्णेषु शस्त्रं गृह्णन्न दुष्यति ।
एष एवात्मनस्त्यागो नान्यं धर्मं विदुर्जना

brāhmaṇastriṣu varṇeṣu śastraṃ gṛhṇanna duṣyati |
eṣa evātmanastyāgo nānyaṃ dharmaṃ vidurjanā

तेभ्यो नमश्च भद्रं च ये शरीराणि जुह्वति ।
ब्रह्मद्विपो जिघांसन्तस्तेषां नोऽस्तु सलोकता

tebhyo namaśca bhadraṃ ca ye śarīrāṇi juhvati |
brahmadvipo jighāṃsantasteṣāṃ no'stu salokatā

ब्रह्मलोकजितः स्वर्ग्यान्वीरांस्तान्मनुरव्रवीत् ।
यथाऽश्वमेधावभृथे स्नाताः पूता भवन्त्युत ।
दुष्कृतः सुकृतश्चैव तथा शस्त्रहता रणे

brahmalokajitaḥ svargyānvīrāṃstānmanuravravīt |
yathā'śvamedhāvabhṛthe snātāḥ pūtā bhavantyuta |
duṣkṛtaḥ sukṛtaścaiva tathā śastrahatā raṇe

भवत्यधर्मो धर्मो हि धर्मोऽधर्मो भवत्युत ।
कारणाद्देशकालस्य देशः कालः स तादृशः

bhavatyadharmo dharmo hi dharmo'dharmo bhavatyuta |
kāraṇāddeśakālasya deśaḥ kālaḥ sa tādṛśaḥ

मैत्राः क्रूराणि कुर्वन्तो जयन्ति स्वर्गमुत्तमम् ।
धर्म्याः पापानि कुर्वाणा गच्छन्ति परमां गतिम्

maitrāḥ krūrāṇi kurvanto jayanti svargamuttamam |
dharmyāḥ pāpāni kurvāṇā gacchanti paramāṃ gatim

ब्राह्मणस्त्रिषु कालेषु शस्त्रं गृह्णन्न दुष्यति ।
आत्मत्राणे दस्युदोषे सर्वस्वहरणे तथा

brāhmaṇastriṣu kāleṣu śastraṃ gṛhṇanna duṣyati |
ātmatrāṇe dasyudoṣe sarvasvaharaṇe tathā

अभ्युत्थिते दस्युबले क्षत्रार्थे वर्णसङ्करे ।
संप्रमूढेषु वर्णेषु यदन्योऽभिभवेद्वली

abhyutthite dasyubale kṣatrārthe varṇasaṅkare |
saṃpramūḍheṣu varṇeṣu yadanyo'bhibhavedvalī

ब्राह्मणो यदि वा वैश्यः शूद्रो वा राजसत्तम ।
दस्युभ्यो यः प्रजा रक्षेद्दण्डं धर्मेण धारयेत्

brāhmaṇo yadi vā vaiśyaḥ śūdro vā rājasattama |
dasyubhyo yaḥ prajā rakṣeddaṇḍaṃ dharmeṇa dhārayet

कार्यं कुर्यान्न वा कुर्यात्स वार्यो वा भवेन्न वा ।
न स्म शस्त्रं गृहीतव्यमन्यत्र क्षत्रबन्धुतः

kāryaṃ kuryānna vā kuryātsa vāryo vā bhavenna vā |
na sma śastraṃ gṛhītavyamanyatra kṣatrabandhutaḥ

अपारे यो भवेत्पारमप्लवेः यः प्लवो भवेत् ।
शूद्रो वा यदि वाऽप्यन्यः सर्वथा मानमर्हति

apāre yo bhavetpāramaplaveḥ yaḥ plavo bhavet |
śūdro vā yadi vā'pyanyaḥ sarvathā mānamarhati

यमाश्रित्य नरा राजन्वर्तयेयुर्यथासुखम् ।
अनाथास्तप्यमानाश्च दस्युभिः परिपीडिताः

yamāśritya narā rājanvartayeyuryathāsukham |
anāthāstapyamānāśca dasyubhiḥ paripīḍitāḥ

तमेव पूजयेयुस्ते प्रीत्या स्वमिव बान्धवम् ।
यहद्ध्यभीष्टं कौरव्य कर्ता सन्मानमर्हति

tameva pūjayeyuste prītyā svamiva bāndhavam |
yahaddhyabhīṣṭaṃ kauravya kartā sanmānamarhati

किमनडुहा यो न वहेत्किं धेन्वा वाऽप्यदुग्धया ।
बन्ध्यया भार्यया कोऽर्थः कोऽर्थो राज्ञाऽप्यरक्षता

kimanaḍuhā yo na vahetkiṃ dhenvā vā'pyadugdhayā |
bandhyayā bhāryayā ko'rthaḥ ko'rtho rājñā'pyarakṣatā

यथा दारुमयो हस्ती यथा चर्ममयो मृगः ।
यथा ह्यदक्षः पुरुषः पथि क्षेत्रं यथोपरम्

yathā dārumayo hastī yathā carmamayo mṛgaḥ |
yathā hyadakṣaḥ puruṣaḥ pathi kṣetraṃ yathoparam

यथा विप्रोऽनधीयानो राजा यश्च न रक्षिता ।
मेघो न वर्षते यश्च सर्व एव निरर्थकाः

yathā vipro'nadhīyāno rājā yaśca na rakṣitā |
megho na varṣate yaśca sarva eva nirarthakāḥ

नित्यं यस्तु सतो रक्षेदसतश्च निवर्तयेत् ।
स एव राजा कर्तव्यस्तेन सर्वमिदं धृतम्

nityaṃ yastu sato rakṣedasataśca nivartayet |
sa eva rājā kartavyastena sarvamidaṃ dhṛtam