अध्याय 57: रक्षा ही राजधर्म का नवनीत

एतत्ते राजधर्माणां नवनीतं युधिष्ठिर ।
बृहस्पतिर्हि भगवान्नान्यं धर्मं प्रशंसति

etatte rājadharmāṇāṃ navanītaṃ yudhiṣṭhira |
bṛhaspatirhi bhagavānnānyaṃ dharmaṃ praśaṃsati

विशालाक्षश्च भगवान्काव्यश्चैव महातपाः ।
सहस्राक्षो महेन्द्रश्च तथा प्राचेतसो मनुः

viśālākṣaśca bhagavānkāvyaścaiva mahātapāḥ |
sahasrākṣo mahendraśca tathā prācetaso manuḥ

भरद्वाजश्च भगवांस्तथा गौरशिरा मुनिः ।
राजशास्त्रप्रणेतारो ब्राह्मणा ब्रह्मवादिनः

bharadvājaśca bhagavāṃstathā gauraśirā muniḥ |
rājaśāstrapraṇetāro brāhmaṇā brahmavādinaḥ

रक्षामेव प्रशंसन्ति धर्मं धर्मभृतां वर ।
राज्ञां राजीवताम्राक्ष साधनं चात्र मे शृणु

rakṣāmeva praśaṃsanti dharmaṃ dharmabhṛtāṃ vara |
rājñāṃ rājīvatāmrākṣa sādhanaṃ cātra me śṛṇu

चारश्च प्रणिधिश्चैव काले दानममत्सरः ।
युक्त्या दानं न चादानमयोगेन युधिष्ठिर

cāraśca praṇidhiścaiva kāle dānamamatsaraḥ |
yuktyā dānaṃ na cādānamayogena yudhiṣṭhira

सतां संग्रहणं शौर्यं दाक्ष्यं सत्यं प्रजाहितम् ।
अनार्जवैरार्जवैश्च शत्रुपक्षाविवर्धनम्

satāṃ saṃgrahaṇaṃ śauryaṃ dākṣyaṃ satyaṃ prajāhitam |
anārjavairārjavaiśca śatrupakṣāvivardhanam

केतनानां च जीर्णानामवेक्षा चैव सीदताम् ।
द्विविधस्य च दण्डस्य प्रयोगः कालचोदितः

ketanānāṃ ca jīrṇānāmavekṣā caiva sīdatām |
dvividhasya ca daṇḍasya prayogaḥ kālacoditaḥ

साधूनामपरित्यागः कुलीनानां च धारणम् ।
निचयश्च निचेयानां सेवा बुद्धिमतामपि

sādhūnāmaparityāgaḥ kulīnānāṃ ca dhāraṇam |
nicayaśca niceyānāṃ sevā buddhimatāmapi

बलानां हर्षणं नित्यं प्रजानामन्ववेक्षणम् ।
कार्येष्वखेदः कोशस्य तथैव च विवर्धनम्

balānāṃ harṣaṇaṃ nityaṃ prajānāmanvavekṣaṇam |
kāryeṣvakhedaḥ kośasya tathaiva ca vivardhanam

पुरगुप्तिरविश्वासः पौरसंघातभेदनम् ।
अरिमध्यस्थमित्राणां यथावच्चान्ववेक्षणम्

puraguptiraviśvāsaḥ paurasaṃghātabhedanam |
arimadhyasthamitrāṇāṃ yathāvaccānvavekṣaṇam

उपजापश्च भृत्यानामात्मनः पुरदर्शनम् ।
अविश्वासः स्वयं चैव परस्याश्वासनं तथा

upajāpaśca bhṛtyānāmātmanaḥ puradarśanam |
aviśvāsaḥ svayaṃ caiva parasyāśvāsanaṃ tathā

नीतिवर्त्मानुसारेण नित्यमुत्थानमेव च ।
रिपूणामनवज्ञानं नित्यं चानार्यवर्जनम्

nītivartmānusāreṇa nityamutthānameva ca |
ripūṇāmanavajñānaṃ nityaṃ cānāryavarjanam

उत्थानं हि नरेन्द्राणां बृहस्पतिरभाषत ।
राजधर्मस्य यन्मूलं श्लोकांश्चात्र निबोध मे

utthānaṃ hi narendrāṇāṃ bṛhaspatirabhāṣata |
rājadharmasya yanmūlaṃ ślokāṃścātra nibodha me

उत्थानेनामृतं लब्धमुत्थानेनासुरा हताः ।
उत्थानेन महेन्द्रेण श्रैष्ठ्यं प्राप्तं दिवीह च

utthānenāmṛtaṃ labdhamutthānenāsurā hatāḥ |
utthānena mahendreṇa śraiṣṭhyaṃ prāptaṃ divīha ca

उत्थानधीरः पुरुषो वाग्धीरानधितिष्ठति ।
उत्थानवीरान्वाग्वीरा रमयन्त उपासते

utthānadhīraḥ puruṣo vāgdhīrānadhitiṣṭhati |
utthānavīrānvāgvīrā ramayanta upāsate

उत्थानहीनो राजा हि बुद्धिमानपि नित्यशः ।
प्रधर्षणीयः शत्रूणां भुजङ्ग इव निर्विषः

utthānahīno rājā hi buddhimānapi nityaśaḥ |
pradharṣaṇīyaḥ śatrūṇāṃ bhujaṅga iva nirviṣaḥ

न च शत्रुरवज्ञेयो दुर्बलोऽपि बलीयसा ।
अल्पोऽपि हि दहत्यग्निर्विषमल्पं हिनस्ति च

na ca śatruravajñeyo durbalo'pi balīyasā |
alpo'pi hi dahatyagnirviṣamalpaṃ hinasti ca

एकाङ्गेनापि संभूतः शत्रुर्दुर्गमुपाश्रितः ।
सर्वं तापयते देशमपि राज्ञः समृद्धिनः

ekāṅgenāpi saṃbhūtaḥ śatrurdurgamupāśritaḥ |
sarvaṃ tāpayate deśamapi rājñaḥ samṛddhinaḥ

राज्ञो रहस्यं यद्वाक्यं जयार्थे लोकसंग्रहः ।
हृदि यच्चास्य जिह्नं स्यात्कारणार्थं च यद्भवेत्

rājño rahasyaṃ yadvākyaṃ jayārthe lokasaṃgrahaḥ |
hṛdi yaccāsya jihnaṃ syātkāraṇārthaṃ ca yadbhavet

यच्चास्य कार्यं वृजिनं मार्दवेनैव धार्यते ।
रञ्जनार्थं च लोकस्य धर्मिष्ठामाचरेत्क्रियाम्

yaccāsya kāryaṃ vṛjinaṃ mārdavenaiva dhāryate |
rañjanārthaṃ ca lokasya dharmiṣṭhāmācaretkriyām

राज्यं हि सुमहत्तत्र दुर्धार्यमकृतात्मभिः ।
न शक्यं मृदुना वोदुमाघातस्थानमुल्वणम्

rājyaṃ hi sumahattatra durdhāryamakṛtātmabhiḥ |
na śakyaṃ mṛdunā vodumāghātasthānamulvaṇam

राज्यं सर्वामिषं नित्यमार्जवेनैव धार्यते ।
तस्मान्मिश्रेण सततं वर्तितव्यं युधिष्ठिर

rājyaṃ sarvāmiṣaṃ nityamārjavenaiva dhāryate |
tasmānmiśreṇa satataṃ vartitavyaṃ yudhiṣṭhira

यद्यप्यस्य विपक्तिः स्याद्रक्षमाणस्य वै प्रजाः ।
सोप्यस्य विपुलो धर्म एवं वृत्ता हि भूमिपाः

yadyapyasya vipaktiḥ syādrakṣamāṇasya vai prajāḥ |
sopyasya vipulo dharma evaṃ vṛttā hi bhūmipāḥ

एष ते राजधर्माणां लेशः समनुवर्णितः ।
भूयस्ते यत्र संदेहस्तद्ब्रूहि कुरुसत्तम

eṣa te rājadharmāṇāṃ leśaḥ samanuvarṇitaḥ |
bhūyaste yatra saṃdehastadbrūhi kurusattama

ततो व्यासश्च भगवान्देवस्थानोऽश्म एव च ।
वासुदेवः कृपश्चैव सात्यकिः सञ्जयस्तथा

tato vyāsaśca bhagavāndevasthāno'śma eva ca |
vāsudevaḥ kṛpaścaiva sātyakiḥ sañjayastathā

साधुसाध्विति संहृष्टा घुष्यमाणैरिवाननैः ।
अस्तुवंश्च नरव्याघ्रं भीष्मं धर्मभृतां वरम्

sādhusādhviti saṃhṛṣṭā ghuṣyamāṇairivānanaiḥ |
astuvaṃśca naravyāghraṃ bhīṣmaṃ dharmabhṛtāṃ varam

ततो दीनमना भीष्ममुवाच कुरुनन्दनः ।
नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्यां पादौ तस्य शनैः स्पृशन्

tato dīnamanā bhīṣmamuvāca kurunandanaḥ |
netrābhyāmaśrupūrṇābhyāṃ pādau tasya śanaiḥ spṛśan

श्व इदानीं स्वसंदेहं प्रवक्ष्यामि पितामह ।
उपैति सविता ह्यस्तं रसमापीय पार्थिवम्

śva idānīṃ svasaṃdehaṃ pravakṣyāmi pitāmaha |
upaiti savitā hyastaṃ rasamāpīya pārthivam

ततो द्विजातीनभिवाद्य केशवः ।
कृपश्च ते चैव युधिष्ठिरादयः ।
प्रदक्षिणीकृत्य महानदीसुतं
ततो रथानारुरुहुर्मुदान्विताः

tato dvijātīnabhivādya keśavaḥ |
kṛpaśca te caiva yudhiṣṭhirādayaḥ |
pradakṣiṇīkṛtya mahānadīsutaṃ
tato rathānāruruhurmudānvitāḥ

दृषद्वतीं चाप्यवगाह्य सुव्रताः ।
कृतोदकार्थाः कृतजप्यमङ्गलाः ।
उपास्य संध्यां विधिवत्परंतपा
स्ततः पुरं ते विविशुर्गजाह्वयम्

dṛṣadvatīṃ cāpyavagāhya suvratāḥ |
kṛtodakārthāḥ kṛtajapyamaṅgalāḥ |
upāsya saṃdhyāṃ vidhivatparaṃtapā
stataḥ puraṃ te viviśurgajāhvayam