अध्याय 56: श्रेष्ठ राजा के लक्षण

नित्योद्युक्तेन वै राज्ञा भवितव्यं युधिष्ठिर ।
प्रशस्यते न राजा हि नारीवोद्यमवर्जितः

nityodyuktena vai rājñā bhavitavyaṃ yudhiṣṭhira |
praśasyate na rājā hi nārīvodyamavarjitaḥ

भगवानुशना चाह श्लोकमत्र विशांपते ।
तदिहैकमना राजन्गदतस्तं निबोध मे

bhagavānuśanā cāha ślokamatra viśāṃpate |
tadihaikamanā rājangadatastaṃ nibodha me

द्वाविमौ ग्रसते भूमिः सर्पो बिलशयानिव ।
राजानं चाविरोद्धारं ब्राह्मणं चाप्रवासिनम्

dvāvimau grasate bhūmiḥ sarpo bilaśayāniva |
rājānaṃ cāviroddhāraṃ brāhmaṇaṃ cāpravāsinam

तदेतन्नरशार्दूल हृदि त्वं कर्तुमर्हसि ।
सन्धेयानभिसन्धत्स्व विरोध्यांश्च विरोधय

tadetannaraśārdūla hṛdi tvaṃ kartumarhasi |
sandheyānabhisandhatsva virodhyāṃśca virodhaya

सप्ताङ्गस्य च राज्यस्य विपरीतं य आचरेत् ।
गुरुर्वा यदि वा मित्रं प्रतिहन्तव्य एव सः

saptāṅgasya ca rājyasya viparītaṃ ya ācaret |
gururvā yadi vā mitraṃ pratihantavya eva saḥ

मरुत्तेन हि राज्ञा वै गीतः श्लोकः पुरातनः ।
राज्याधिकारे राजेन्द्र बृहस्पतिमतः पुरा

maruttena hi rājñā vai gītaḥ ślokaḥ purātanaḥ |
rājyādhikāre rājendra bṛhaspatimataḥ purā

गुरोरप्यवलिप्तस्य कार्याकार्यमजानतः ।
उत्पथं प्रतिपन्नस्य परित्यागो विधीयते

gurorapyavaliptasya kāryākāryamajānataḥ |
utpathaṃ pratipannasya parityāgo vidhīyate

बाहोः पुत्रेण राज्ञा च सगरेण च धीमता ।
असमञ्जः सुतो ज्येष्ठस्त्यक्तः पौरहितैषिणा

bāhoḥ putreṇa rājñā ca sagareṇa ca dhīmatā |
asamañjaḥ suto jyeṣṭhastyaktaḥ paurahitaiṣiṇā

असमञ्जः सरय्वां स पौराणां बालकान्नृप ।
न्यमज्जयदतः पित्रा निर्भर्त्स्य स विवासितः

asamañjaḥ sarayvāṃ sa paurāṇāṃ bālakānnṛpa |
nyamajjayadataḥ pitrā nirbhartsya sa vivāsitaḥ

ऋषिणोद्दालकेनापि श्वेतकेतुर्महातपाः ।
मिथ्या विप्रानुपचरन्सन्त्यक्तो दयितः सुतः

ṛṣiṇoddālakenāpi śvetaketurmahātapāḥ |
mithyā viprānupacaransantyakto dayitaḥ sutaḥ

लोकरञ्जनमेवात्र राज्ञां धर्मः सनातनः ।
सत्यस्य रक्षणं चैव व्यवहारस्य चार्जवम्

lokarañjanamevātra rājñāṃ dharmaḥ sanātanaḥ |
satyasya rakṣaṇaṃ caiva vyavahārasya cārjavam

न हिंस्यात्परवित्तानि देयं काले च दापयेत् ।
विक्रान्तः सत्यवाक्क्षान्तो नृपो न चलते पथः

na hiṃsyātparavittāni deyaṃ kāle ca dāpayet |
vikrāntaḥ satyavākkṣānto nṛpo na calate pathaḥ

गुप्तमन्त्रो जितक्रोधः शास्त्रार्थकृतनिश्चयः ।
धर्मे चार्थे च कामे च मोक्षे च सततं रतः

guptamantro jitakrodhaḥ śāstrārthakṛtaniścayaḥ |
dharme cārthe ca kāme ca mokṣe ca satataṃ rataḥ

त्रय्या संवृतमन्त्रश्च राजा भवितुर्महति ।
वृजिनं च नरेन्द्राणां नान्यच्चारक्षणात्परम्

trayyā saṃvṛtamantraśca rājā bhaviturmahati |
vṛjinaṃ ca narendrāṇāṃ nānyaccārakṣaṇātparam

चातुर्वर्ण्यस्य धर्माश्च रक्षितव्या महीक्षिता ।
धर्मसंकररक्षा च राज्ञां धर्मः सनातनः

cāturvarṇyasya dharmāśca rakṣitavyā mahīkṣitā |
dharmasaṃkararakṣā ca rājñāṃ dharmaḥ sanātanaḥ

न विश्वसेच्च नृपतिर्न चात्यर्थं च विश्वसेत् ।
षाङ्गुण्यगुणदोषांश्च नित्यं बुद्ध्याऽवलोकयेत्

na viśvasecca nṛpatirna cātyarthaṃ ca viśvaset |
ṣāṅguṇyaguṇadoṣāṃśca nityaṃ buddhyā'valokayet

अच्छिद्रदर्शी नृपतिर्नित्यमेव प्रशस्यते ।
त्रिवर्गे विदितार्थश्च युक्ताचारपथश्च यः

acchidradarśī nṛpatirnityameva praśasyate |
trivarge viditārthaśca yuktācārapathaśca yaḥ

कोशस्योपार्जनरतिर्यमवैश्रवणोपमः ।
वेत्ता च दशवर्गस्य स्थानवृद्धिक्षयात्मनः

kośasyopārjanaratiryamavaiśravaṇopamaḥ |
vettā ca daśavargasya sthānavṛddhikṣayātmanaḥ

अभृतानां भवेद्भर्ता भृतानामन्ववेक्षकः ।
नृपतिः सुभुखश्च स्यात्स्मितपूर्वाभिभाषिता

abhṛtānāṃ bhavedbhartā bhṛtānāmanvavekṣakaḥ |
nṛpatiḥ subhukhaśca syātsmitapūrvābhibhāṣitā

उपासिता ---- जिततन्द्रिरलोलुपः ।
सतां वृत्ते स्थितमतिः सतां ह्याचारदर्शनः

upāsitā ---- jitatandriralolupaḥ |
satāṃ vṛtte sthitamatiḥ satāṃ hyācāradarśanaḥ

न चाददीत वित्तानि सतां हस्तात्कदाचन ।
असभ्द्यश्च समादाय सभ्द्यस्तु प्रतिपादयेत्

na cādadīta vittāni satāṃ hastātkadācana |
asabhdyaśca samādāya sabhdyastu pratipādayet

स्वयं प्रहर्ता दाता च वश्यात्मा वश्यसाधनः ।
काले दाता च भोक्ता च शुद्धाचारस्तथैव च

svayaṃ prahartā dātā ca vaśyātmā vaśyasādhanaḥ |
kāle dātā ca bhoktā ca śuddhācārastathaiva ca

शूरान्भक्तानसंहार्यान्कुले जातानरोगिणः ।
शिष्टाञ्शिष्टाभिसंबन्धान्मानिनोऽनवमानिनः

śūrānbhaktānasaṃhāryānkule jātānarogiṇaḥ |
śiṣṭāñśiṣṭābhisaṃbandhānmānino'navamāninaḥ

विद्याविदो लोकविदः परलोकान्ववेक्षकान् ।
धर्मे च निरतान्साधूनचलानचलानिव ।

vidyāvido lokavidaḥ paralokānvavekṣakān |
dharme ca niratānsādhūnacalānacalāniva |

सहायान्सततं कुर्याद्राजा भूतिपरिष्कृतान् ।
तैश्च तुल्यो भवेद्भोगैश्छत्रमात्राज्ञयाऽधिकः

sahāyānsatataṃ kuryādrājā bhūtipariṣkṛtān |
taiśca tulyo bhavedbhogaiśchatramātrājñayā'dhikaḥ

प्रत्यक्षा च परोक्षा च वृत्तिश्चास्य भवेत्समा ।
एवं कुर्वन्नरेन्द्रो हि न खेदमिह विन्दति

pratyakṣā ca parokṣā ca vṛttiścāsya bhavetsamā |
evaṃ kurvannarendro hi na khedamiha vindati

सर्वाभिशङ्की नृपतिर्यश्च सर्वहरो भवेत् ।
स क्षिप्रमनृर्जुर्लुब्धः स्वजनेनैव बाध्यते

sarvābhiśaṅkī nṛpatiryaśca sarvaharo bhavet |
sa kṣipramanṛrjurlubdhaḥ svajanenaiva bādhyate

शुचिस्तु पृथिवीपालो लोकस्यानुग्रहे रतः ।
न पतत्यरिभिर्ग्रस्तः पतितश्चाधितिष्ठति

śucistu pṛthivīpālo lokasyānugrahe rataḥ |
na patatyaribhirgrastaḥ patitaścādhitiṣṭhati

अक्रोधनो ह्यव्यसनी मृदुदण्डो जितेन्द्रियः ।
राजा भवति भूतानां विश्वास्यो हिमवानिव

akrodhano hyavyasanī mṛdudaṇḍo jitendriyaḥ |
rājā bhavati bhūtānāṃ viśvāsyo himavāniva

प्राज्ञो न्यायगुणोपेतः पररन्ध्रेषु लालसः ।
सुदर्शः सर्ववर्णानां नयापनयवित्तथा

prājño nyāyaguṇopetaḥ pararandhreṣu lālasaḥ |
sudarśaḥ sarvavarṇānāṃ nayāpanayavittathā

क्षिप्रकारी जितक्रोधः सुप्रसादो महामनाः ।
अरोगप्रकृतिर्युक्तः क्रियावानविकत्थनः

kṣiprakārī jitakrodhaḥ suprasādo mahāmanāḥ |
arogaprakṛtiryuktaḥ kriyāvānavikatthanaḥ

आरब्धान्येव कार्याणि न पर्यवसितान्यपि ।
यस्य राज्ञः प्रदृश्यन्ते स राजा राजसत्तमः

ārabdhānyeva kāryāṇi na paryavasitānyapi |
yasya rājñaḥ pradṛśyante sa rājā rājasattamaḥ

पुत्रा इव पितुर्गेहे विषये यस्य मानवाः ।
निर्भया विचरिष्यन्ति स राजा राजसत्तमः

putrā iva piturgehe viṣaye yasya mānavāḥ |
nirbhayā vicariṣyanti sa rājā rājasattamaḥ

अगूढविभवा यस्य पौरा राष्ट्रनिवासिनः ।
नयापनयवेत्तारः स राजा राजसत्तमः

agūḍhavibhavā yasya paurā rāṣṭranivāsinaḥ |
nayāpanayavettāraḥ sa rājā rājasattamaḥ

स्वधर्मनिरता यस्य जना विषयवासिनः ।
असङ्घातरता दान्ताः पाल्यमाना यथाविधि

svadharmaniratā yasya janā viṣayavāsinaḥ |
asaṅghātaratā dāntāḥ pālyamānā yathāvidhi

वश्या यत्ता विनीताश्च न च सङ्घर्षशीलिनः ।
विषये दानरुचयो नरा यस्य स पार्थिवः

vaśyā yattā vinītāśca na ca saṅgharṣaśīlinaḥ |
viṣaye dānarucayo narā yasya sa pārthivaḥ

न यस्य कूटं कपटं न माया न च मत्सरः ।
विषये भूमिपालस्य तस्य धर्मः सनातनः

na yasya kūṭaṃ kapaṭaṃ na māyā na ca matsaraḥ |
viṣaye bhūmipālasya tasya dharmaḥ sanātanaḥ

यः सत्करोति ज्ञानानि श्रेयान्परहिते रतः ।
सतां वर्त्मानुगस्त्यागी स राजा स्वर्गमर्हति

yaḥ satkaroti jñānāni śreyānparahite rataḥ |
satāṃ vartmānugastyāgī sa rājā svargamarhati

यस्य चाराश्च मन्त्राश्च नित्यं चैव कृताकृताः ।
न ज्ञायन्ते हि रिपुभिः स राजा राज्यमर्हति

yasya cārāśca mantrāśca nityaṃ caiva kṛtākṛtāḥ |
na jñāyante hi ripubhiḥ sa rājā rājyamarhati

श्लोकद्वयं पुरा गीतं भार्गवेण महात्मना ।
आख्याते राजचरिते नृपतिं प्रति भारत

ślokadvayaṃ purā gītaṃ bhārgaveṇa mahātmanā |
ākhyāte rājacarite nṛpatiṃ prati bhārata

राजानं प्रथमं विन्देत्ततो भार्यां ततो धनम् ।
राजन्यसति लोकेऽस्मिन्कुतो भार्या कुतो धनं

rājānaṃ prathamaṃ vindettato bhāryāṃ tato dhanam |
rājanyasati loke'sminkuto bhāryā kuto dhanaṃ

तद्राज्ये राज्यकामानां नान्यो धर्मः सनातनः ।
ऋते रक्षां तु विस्पष्टां रक्षा लोकस्य धारिणी

tadrājye rājyakāmānāṃ nānyo dharmaḥ sanātanaḥ |
ṛte rakṣāṃ tu vispaṣṭāṃ rakṣā lokasya dhāriṇī

प्राचेतसेन मनुना श्लोकौ चेमावुदाहृतौ ।
राजधर्मेषु राजेन्द्र ताविहैकमनाः शृणु

prācetasena manunā ślokau cemāvudāhṛtau |
rājadharmeṣu rājendra tāvihaikamanāḥ śṛṇu

षडेतान्पुरुषो जह्याद्भिन्नां नावमिवार्णवे ।
अप्रवक्तारमाचार्यमनधीयानमृत्विजम्

ṣaḍetānpuruṣo jahyādbhinnāṃ nāvamivārṇave |
apravaktāramācāryamanadhīyānamṛtvijam

अरक्षितारं राजानं भार्यां चाप्रियवादिनीम् ।
ग्रामकामं च गोपालं वनकामं च नापितम्

arakṣitāraṃ rājānaṃ bhāryāṃ cāpriyavādinīm |
grāmakāmaṃ ca gopālaṃ vanakāmaṃ ca nāpitam