अध्याय 58: राजा की उत्पत्ति: ब्रह्मा की दण्डनीति और पृथु

ततः कल्यं समुत्थाय कृतपूर्वाह्णिकक्रियाः ।
ययुस्ते नगराकारैः रथैः पाण्डवयादवाः

tataḥ kalyaṃ samutthāya kṛtapūrvāhṇikakriyāḥ |
yayuste nagarākāraiḥ rathaiḥ pāṇḍavayādavāḥ

प्रतिपद्य कुरुक्षेत्रं भीष्ममासाद्य चानघम् ।
सुखां च रजनीं पृष्ट्वा गाङ्गेयं रथिनां वरम्

pratipadya kurukṣetraṃ bhīṣmamāsādya cānagham |
sukhāṃ ca rajanīṃ pṛṣṭvā gāṅgeyaṃ rathināṃ varam

व्यासादीनभिवाद्यर्षीन्सर्वैस्तैश्चाभिनन्दिताः ।
निषेदुरभितो भीष्मं परिवार्य समन्ततः

vyāsādīnabhivādyarṣīnsarvaistaiścābhinanditāḥ |
niṣedurabhito bhīṣmaṃ parivārya samantataḥ

ततो राजा महातेजा धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः ।
अब्रवीत्प्राञ्जलिर्भीष्मं प्रतिपूज्य यथाविधि

tato rājā mahātejā dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ |
abravītprāñjalirbhīṣmaṃ pratipūjya yathāvidhi

य एष राजन्राजेति शब्दश्चरति भारत ।
कथमेष समुत्पन्नस्तन्मे ब्रूहि पितामह

ya eṣa rājanrājeti śabdaścarati bhārata |
kathameṣa samutpannastanme brūhi pitāmaha

तुल्यपाणिभुजग्रीवस्तुल्यबुद्धीन्द्रियात्मकः ।
तुल्यदुःखसुखात्मा च तुल्यपृष्ठमुखोदरः

tulyapāṇibhujagrīvastulyabuddhīndriyātmakaḥ |
tulyaduḥkhasukhātmā ca tulyapṛṣṭhamukhodaraḥ

तुल्यशुक्रास्थिमज्जा च तुल्यमांसासृगेव च ।
नेःश्वासोच्छ्वासतुल्यश्च तुल्यप्राणशरीरवान्

tulyaśukrāsthimajjā ca tulyamāṃsāsṛgeva ca |
neḥśvāsocchvāsatulyaśca tulyaprāṇaśarīravān

समानजन्ममरणः समः सर्वैर्गुणैर्नृणाम् ।
विशिष्टबुद्धीञ्शूरांश्च कथमेकोऽधितिष्ठति

samānajanmamaraṇaḥ samaḥ sarvairguṇairnṛṇām |
viśiṣṭabuddhīñśūrāṃśca kathameko'dhitiṣṭhati

कथमेको महीं कृत्स्नां शूरवीरार्यसंकुलम् ।
रक्षत्यपि च लोकस्य प्रसादमभिवाञ्छति

kathameko mahīṃ kṛtsnāṃ śūravīrāryasaṃkulam |
rakṣatyapi ca lokasya prasādamabhivāñchati

एकस्य तु प्रसादेन कृत्स्नो लोकः प्रसीदति ।
व्याकुले चाकुलः सर्वो भवतीति विनिश्चयः

ekasya tu prasādena kṛtsno lokaḥ prasīdati |
vyākule cākulaḥ sarvo bhavatīti viniścayaḥ

एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं त्वत्तो हि भरतर्षभ ।
कृत्स्नं तन्मे यथातत्त्वं प्रब्रूहि वदतां वर

etadicchāmyahaṃ śrotuṃ tvatto hi bharatarṣabha |
kṛtsnaṃ tanme yathātattvaṃ prabrūhi vadatāṃ vara

नैतत्कारणमत्यल्पं भविष्यति विशांपते ।
यदेकस्मिञ्जगत्सर्वं देववद्याति सन्नतिम्

naitatkāraṇamatyalpaṃ bhaviṣyati viśāṃpate |
yadekasmiñjagatsarvaṃ devavadyāti sannatim

नियतस्त्वं नरव्याघ्र शृणु सर्वमशेषतः ।
यथा राज्यं समुत्पन्नमादौ कृतयुगेऽभवत्

niyatastvaṃ naravyāghra śṛṇu sarvamaśeṣataḥ |
yathā rājyaṃ samutpannamādau kṛtayuge'bhavat

नैव राज्यं न राजाऽऽसीन्न च दण्डो न दाण्डिकः ।
धर्मेणैव प्रजाः सर्वा रक्षन्ति स्म परस्परम्

naiva rājyaṃ na rājā''sīnna ca daṇḍo na dāṇḍikaḥ |
dharmeṇaiva prajāḥ sarvā rakṣanti sma parasparam

पाल्यमानास्तथाऽन्योन्यं नरा धर्मेण भारत ।
दैन्यं परमुपाजग्मुस्ततस्तान्मोह आविशत्

pālyamānāstathā'nyonyaṃ narā dharmeṇa bhārata |
dainyaṃ paramupājagmustatastānmoha āviśat

ते मोहवशमापन्ना मनुजा मनुजर्षभ ।
प्रतिपत्तिविमोहाच्च धर्मस्तेषामनीनशत्

te mohavaśamāpannā manujā manujarṣabha |
pratipattivimohācca dharmasteṣāmanīnaśat

नष्टायां प्रतिपत्तौ च मोहवश्या नरास्तदा ।
लोभस्य वशमापन्नाः सर्वे भरतसत्तम

naṣṭāyāṃ pratipattau ca mohavaśyā narāstadā |
lobhasya vaśamāpannāḥ sarve bharatasattama

अप्राप्तस्याभिमर्शं तु कुर्वन्तो मनुजास्ततः ।
कामो नामापरस्तत्र प्रत्यपद्यत वै प्रभो

aprāptasyābhimarśaṃ tu kurvanto manujāstataḥ |
kāmo nāmāparastatra pratyapadyata vai prabho

तांस्तु कामवशं प्राप्तान्रागो नामाभिसंस्पृशत् ।
रक्ताश्च नाभ्यजानन्त कार्याकार्ये युधिष्ठिर

tāṃstu kāmavaśaṃ prāptānrāgo nāmābhisaṃspṛśat |
raktāśca nābhyajānanta kāryākārye yudhiṣṭhira

अगम्यागमनं चैव वाच्यावाच्यं तथैव च ।
भक्ष्याभक्ष्यं चराजेन्द्र दोषादोषं च नात्यजन्

agamyāgamanaṃ caiva vācyāvācyaṃ tathaiva ca |
bhakṣyābhakṣyaṃ carājendra doṣādoṣaṃ ca nātyajan

विप्लुते नरलोकेऽस्मिंस्ततो ब्रह्म ननाश ह ।
नाशाच्च ब्रह्मणो राजन्धर्मो नाशमथागमत्

viplute naraloke'smiṃstato brahma nanāśa ha |
nāśācca brahmaṇo rājandharmo nāśamathāgamat

नष्टे ब्रह्मणि धर्मे च देवास्त्रासमथागमन् ।
ते त्रस्ता नरशार्दूल ब्रह्माणं शरणं ययुः

naṣṭe brahmaṇi dharme ca devāstrāsamathāgaman |
te trastā naraśārdūla brahmāṇaṃ śaraṇaṃ yayuḥ

प्रपद्य भगवन्तं ते देवं लोकपितामहम् ।
ऊचुः प्राञ्जलयः सर्वे दुःखवेगसमाहताः

prapadya bhagavantaṃ te devaṃ lokapitāmaham |
ūcuḥ prāñjalayaḥ sarve duḥkhavegasamāhatāḥ

भगवन्नरलोकस्थं ग्रस्तं ब्रह्म सनातनम् ।
लोभमोहादिभिर्भावैस्ततो नो भयमाविशत्

bhagavannaralokasthaṃ grastaṃ brahma sanātanam |
lobhamohādibhirbhāvaistato no bhayamāviśat

ब्रह्मणश्च प्रणाशेन धर्मो व्यनशदीश्चर ।
ततस्तु समतां याता मर्त्यैस्त्रिभुवनेश्वराः

brahmaṇaśca praṇāśena dharmo vyanaśadīścara |
tatastu samatāṃ yātā martyaistribhuvaneśvarāḥ

अधोर्भिवर्षास्तु वयं भौमास्तूर्ध्वप्रवर्षिणः ।
क्रियाव्युपरमात्तेषां ततोऽगच्छाम संशयम्

adhorbhivarṣāstu vayaṃ bhaumāstūrdhvapravarṣiṇaḥ |
kriyāvyuparamātteṣāṃ tato'gacchāma saṃśayam

अत्र निःश्रेयसं यन्नस्तद्ध्यायस्व पितामह ।
त्वत्प्रसादात्समुत्थोसौ प्रभावो नो भवत्वयम्

atra niḥśreyasaṃ yannastaddhyāyasva pitāmaha |
tvatprasādātsamutthosau prabhāvo no bhavatvayam

तानुवाच सुरान्सर्वान्स्वयंभूर्भगवांस्ततः ।
श्रेयोऽहं चिन्तयिष्यामिव्येतु वो भीः सुरोत्तमाः

tānuvāca surānsarvānsvayaṃbhūrbhagavāṃstataḥ |
śreyo'haṃ cintayiṣyāmivyetu vo bhīḥ surottamāḥ

ततोऽध्यायसहस्राणां शतं चक्रे स्वबुद्धिजम् ।
यत्र धर्मस्तथैवार्थः कामश्चैवानुवर्णितः

tato'dhyāyasahasrāṇāṃ śataṃ cakre svabuddhijam |
yatra dharmastathaivārthaḥ kāmaścaivānuvarṇitaḥ

त्रिवर्ग इति विख्यातो गण एव स्वयंभुवा ।
चतुर्थो मोक्ष इत्येव पृथगर्थः पृथग्गुणः

trivarga iti vikhyāto gaṇa eva svayaṃbhuvā |
caturtho mokṣa ityeva pṛthagarthaḥ pṛthagguṇaḥ

मोक्षस्यास्ति त्रिवर्गोऽन्यः प्रोक्तः सत्वं रजस्तमः ।
स्थानं वृद्धिः क्षयश्चैव त्रिवर्गश्चैव दण्डजः

mokṣasyāsti trivargo'nyaḥ proktaḥ satvaṃ rajastamaḥ |
sthānaṃ vṛddhiḥ kṣayaścaiva trivargaścaiva daṇḍajaḥ

आत्मादेशश्च कालश्चाप्युपायाः कृत्यमेव च ।
सहायाः कारणं चैव षड्वर्गो नीतिजः स्मृतः

ātmādeśaśca kālaścāpyupāyāḥ kṛtyameva ca |
sahāyāḥ kāraṇaṃ caiva ṣaḍvargo nītijaḥ smṛtaḥ

त्रयी चान्वीक्षिकी चैव वार्ता च भरतर्षभ ।
दण्डनीतिश्च विपुला विद्यास्तत्र निदर्शिताः

trayī cānvīkṣikī caiva vārtā ca bharatarṣabha |
daṇḍanītiśca vipulā vidyāstatra nidarśitāḥ

अमात्यलिप्सा प्रणिधी राजपुत्रस्य लक्षणम् ।
चारश्च विविधोपायः प्रणिधिश्च पृथग्विधः

amātyalipsā praṇidhī rājaputrasya lakṣaṇam |
cāraśca vividhopāyaḥ praṇidhiśca pṛthagvidhaḥ

सामभेदः प्रदानं च ततो दण्डश्च पार्थिव ।
उपेक्षा पञ्चमी चात्र कार्त्स्न्येन समुदाहृता

sāmabhedaḥ pradānaṃ ca tato daṇḍaśca pārthiva |
upekṣā pañcamī cātra kārtsnyena samudāhṛtā

मन्त्रश्च वर्णितः कृत्स्नो मन्त्रभेदार्थ एव च ।
विभ्रमश्चैव मन्त्रस्य सिद्ध्यसिद्ध्योश्च यत्फलम्

mantraśca varṇitaḥ kṛtsno mantrabhedārtha eva ca |
vibhramaścaiva mantrasya siddhyasiddhyośca yatphalam

संधिश्च त्रिविधाभिख्यो हीनो मध्यस्तथोत्तमः ।
भयसत्कारवित्ताख्यं कार्त्स्न्येन परिवर्णितम्

saṃdhiśca trividhābhikhyo hīno madhyastathottamaḥ |
bhayasatkāravittākhyaṃ kārtsnyena parivarṇitam

यात्राकालाश्च चत्वारस्त्रिवर्गस्य च विस्तरः ।
विजयो धर्मयुक्तश्च तथार्थविजयश्च ह

yātrākālāśca catvārastrivargasya ca vistaraḥ |
vijayo dharmayuktaśca tathārthavijayaśca ha

आसुरश्चैव विजयः कार्त्स्न्येन परिवर्णितः ।
लक्षणं पञ्चवर्गस्य त्रिविधं चात्र वर्णितम्

āsuraścaiva vijayaḥ kārtsnyena parivarṇitaḥ |
lakṣaṇaṃ pañcavargasya trividhaṃ cātra varṇitam

प्रकाशश्चाप्रकाशश्च दण्‍डोऽथ परिशब्दितः ।
प्रकाशोऽष्टविधस्तत्र गुह्यश्च बहुविस्तरः

prakāśaścāprakāśaśca daṇ‍ḍo'tha pariśabditaḥ |
prakāśo'ṣṭavidhastatra guhyaśca bahuvistaraḥ

रथा नागा हयाश्चैव पादाताश्चैव पाण्डव ।
विष्टिर्नावश्चराश्चैव देशिका इति चाष्टमः ।
अङ्गान्येतानि कौरव्य प्रकाशानि बलस्य तु

rathā nāgā hayāścaiva pādātāścaiva pāṇḍava |
viṣṭirnāvaścarāścaiva deśikā iti cāṣṭamaḥ |
aṅgānyetāni kauravya prakāśāni balasya tu

जङ्गमाजङ्गमाश्चोक्ताश्चूर्णयोगा विषादयः ।
स्पर्शे चाभ्यवहार्ये चाप्युपांशुर्विविधः स्मृतः

jaṅgamājaṅgamāścoktāścūrṇayogā viṣādayaḥ |
sparśe cābhyavahārye cāpyupāṃśurvividhaḥ smṛtaḥ

क्रीडापूर्वे रणे द्यूते विस्रम्भणसमन्वितम् ।
उक्तं कैतव्यमित्येतदुपायो नवमो बुधैः

krīḍāpūrve raṇe dyūte visrambhaṇasamanvitam |
uktaṃ kaitavyamityetadupāyo navamo budhaiḥ

उपेक्षा सर्वकार्येषु कर्मणां करणेषु च ।
अनिष्टानां समुत्थाने त्रिवर्गो नश्यते यया

upekṣā sarvakāryeṣu karmaṇāṃ karaṇeṣu ca |
aniṣṭānāṃ samutthāne trivargo naśyate yayā

इन्द्रजालादिका माया वाजीवनकुशीलवैः ।
सुनिमित्तैदुर्निमित्तैरुत्पातैश्च समन्वितम्

indrajālādikā māyā vājīvanakuśīlavaiḥ |
sunimittaidurnimittairutpātaiśca samanvitam

डम्भो लिङ्गं समाश्रित्य शत्रुवर्गे प्रयुज्यते ।
शाठ्यं निश्चेष्टता प्रोक्ता चित्तदोषप्रदूषिका

ḍambho liṅgaṃ samāśritya śatruvarge prayujyate |
śāṭhyaṃ niśceṣṭatā proktā cittadoṣapradūṣikā

अरिर्मित्र उदासीन इत्येतेऽप्यनुवर्णिताः ।
कृत्स्ना मार्गगुणाश्चैव तथा भूमिगुणाश्च ह ।
आत्मरक्षणमाश्वासः स्पर्शानां चान्ववेक्षणम्

arirmitra udāsīna ityete'pyanuvarṇitāḥ |
kṛtsnā mārgaguṇāścaiva tathā bhūmiguṇāśca ha |
ātmarakṣaṇamāśvāsaḥ sparśānāṃ cānvavekṣaṇam

कल्पना विविधाश्चापि नृनागरथवाजिनाम् ।
व्यूहाश्च विविधाभिख्या विचित्रं युद्धकौशलम्

kalpanā vividhāścāpi nṛnāgarathavājinām |
vyūhāśca vividhābhikhyā vicitraṃ yuddhakauśalam

उत्पाताश्च निपाताश्च सुयुद्धं सुपलायितम् ।
शस्त्राणां पालनं ज्ञानं तथैव भरतर्षभ

utpātāśca nipātāśca suyuddhaṃ supalāyitam |
śastrāṇāṃ pālanaṃ jñānaṃ tathaiva bharatarṣabha

बलव्यसनयुक्तं च तथैव बलहर्षणम् ।
पीडा चापदकालश्च भयकालश्च पाण्डव

balavyasanayuktaṃ ca tathaiva balaharṣaṇam |
pīḍā cāpadakālaśca bhayakālaśca pāṇḍava

तथाख्यातविधानं च योगः संचार एव च ।
चोरैराटविकैश्चोग्रैः परराष्ट्रस्य पीडनम्

tathākhyātavidhānaṃ ca yogaḥ saṃcāra eva ca |
corairāṭavikaiścograiḥ pararāṣṭrasya pīḍanam

अग्निदैर्गरदैश्चेव प्रतिरूपककारकैः ।
श्रेणिमुख्योपजापेन वीरुधश्छेदनेन च

agnidairgaradaiśceva pratirūpakakārakaiḥ |
śreṇimukhyopajāpena vīrudhaśchedanena ca

दूषणेन च नागानामातङ्कजननेन च ।
आराधनेन भक्तस्य पत्युश्चोपग्रहेण च

dūṣaṇena ca nāgānāmātaṅkajananena ca |
ārādhanena bhaktasya patyuścopagraheṇa ca

सप्ताङ्गस्य च राज्यस्य ह्रासवृद्धिसमीक्षणम् ।
दूतसामर्थ्ययोगश्च राष्ट्रस्य च विवर्धनम्

saptāṅgasya ca rājyasya hrāsavṛddhisamīkṣaṇam |
dūtasāmarthyayogaśca rāṣṭrasya ca vivardhanam

अरिमध्यस्थमित्राणां सम्यक्चोक्तं प्रपञ्चनम् ।
अवमर्दः प्रतीघातस्तथैव च बलीयसाम्

arimadhyasthamitrāṇāṃ samyakcoktaṃ prapañcanam |
avamardaḥ pratīghātastathaiva ca balīyasām

व्यवहारः सुसूक्ष्मश्च तथा कण्टकशोधनम् ।
श्रमो व्यायामयोगश्च योगद्रव्यस्य सञ्चयः

vyavahāraḥ susūkṣmaśca tathā kaṇṭakaśodhanam |
śramo vyāyāmayogaśca yogadravyasya sañcayaḥ

अभृतानां च भरणं भृतानां चान्ववेक्षणम् ।
अन्तकाले प्रदानं च व्यसने चाप्रसङ्गिता

abhṛtānāṃ ca bharaṇaṃ bhṛtānāṃ cānvavekṣaṇam |
antakāle pradānaṃ ca vyasane cāprasaṅgitā

तथा राजगुणाश्चैव सेनापतिगुणाश्च ह ।
करणस्य च कर्तुश्च गुणदोषास्तथैव च

tathā rājaguṇāścaiva senāpatiguṇāśca ha |
karaṇasya ca kartuśca guṇadoṣāstathaiva ca

दुष्टेङ्गितं च विविधं वृत्तिश्चैवानुवर्तिनाम् ।
शङ्कितत्वं च सर्वस्य प्रमादस्य च वर्जनम्

duṣṭeṅgitaṃ ca vividhaṃ vṛttiścaivānuvartinām |
śaṅkitatvaṃ ca sarvasya pramādasya ca varjanam

अलब्धलिप्सा लब्धस्य तथैव च विवर्धनम् ।
प्रदानं च विवृद्धस्य पात्रेभ्यो विधिवत्तथा

alabdhalipsā labdhasya tathaiva ca vivardhanam |
pradānaṃ ca vivṛddhasya pātrebhyo vidhivattathā

विसर्गोऽर्थस्य धर्मार्थमर्थार्थं कामहेतुकम् ।
चतुर्थं व्यसनाघाते तथैवात्रानुवर्णितम्

visargo'rthasya dharmārthamarthārthaṃ kāmahetukam |
caturthaṃ vyasanāghāte tathaivātrānuvarṇitam

क्रोधजानि ततोग्राणि कामजानि तथैव च ।
दशोक्तानि कुरुश्रेष्ठ व्यसनान्यत्र चैव ह

krodhajāni tatogrāṇi kāmajāni tathaiva ca |
daśoktāni kuruśreṣṭha vyasanānyatra caiva ha

मृगयाक्षास्तथा पानं स्त्रियश्च भरतर्षभ ।
कामजान्याहुराचार्याः प्रोक्तानीह स्वयंभुवा

mṛgayākṣāstathā pānaṃ striyaśca bharatarṣabha |
kāmajānyāhurācāryāḥ proktānīha svayaṃbhuvā

वाक्पारुष्यं तथोग्रत्व दण्डपारुष्यमेव च ।
आत्मनो निग्रहस्त्यागो ह्यर्थदूषणमेव च

vākpāruṣyaṃ tathogratva daṇḍapāruṣyameva ca |
ātmano nigrahastyāgo hyarthadūṣaṇameva ca

यन्त्राणि विविधान्येव क्रियास्तेषां च वर्णिताः ।
अवमर्दः प्रतीघातः केतनानां च भञ्जनम्

yantrāṇi vividhānyeva kriyāsteṣāṃ ca varṇitāḥ |
avamardaḥ pratīghātaḥ ketanānāṃ ca bhañjanam

चैत्यद्रुमावमर्दश्च रोधः कर्मान्तनाशनम् ।
अपस्करोऽथ वमनं तथोपास्या च वर्णिता

caityadrumāvamardaśca rodhaḥ karmāntanāśanam |
apaskaro'tha vamanaṃ tathopāsyā ca varṇitā

पणवानकशङ्खानां भेरीणां च युधिष्ठिर ।
उपार्जनं च द्रव्याणां परमर्म च तानि षट्

paṇavānakaśaṅkhānāṃ bherīṇāṃ ca yudhiṣṭhira |
upārjanaṃ ca dravyāṇāṃ paramarma ca tāni ṣaṭ

लब्धस्य च प्रशमनं सतां चैवाभिपूजनम् ।
विद्वद्भिरेकीभावश्च जपहोमविधिज्ञता

labdhasya ca praśamanaṃ satāṃ caivābhipūjanam |
vidvadbhirekībhāvaśca japahomavidhijñatā

मङ्गलालम्भनं चैव शरीरस्य प्रतिक्रिया ।
आहारयोजनं चैव नित्यमास्तिक्यमेव च

maṅgalālambhanaṃ caiva śarīrasya pratikriyā |
āhārayojanaṃ caiva nityamāstikyameva ca

एकेन च यथोत्थेयं सत्यत्वं मधुरा गिरः ।
उत्तमानां समाजानां क्रियाः केतनजास्तथा

ekena ca yathottheyaṃ satyatvaṃ madhurā giraḥ |
uttamānāṃ samājānāṃ kriyāḥ ketanajāstathā

प्रत्यक्षाश्च परोक्षाश्च सर्वाधिकरणेष्वथ ।
वृत्तेर्भरतशार्दूल नित्यं चैवान्ववेक्षणम्

pratyakṣāśca parokṣāśca sarvādhikaraṇeṣvatha |
vṛtterbharataśārdūla nityaṃ caivānvavekṣaṇam

अदण्ड्यत्वं च विप्राणां युक्त्या दण्‍डनिपातनम् ।
अनुजीवि स्वजातिभ्यो गुणेभ्यश्च समुद्भवः

adaṇḍyatvaṃ ca viprāṇāṃ yuktyā daṇ‍ḍanipātanam |
anujīvi svajātibhyo guṇebhyaśca samudbhavaḥ

रक्षणं चैव पौराणां राष्ट्रस्य च विवर्धनम् ।
मण्डलस्था च या चिन्ता राजन्द्वादशराजिका

rakṣaṇaṃ caiva paurāṇāṃ rāṣṭrasya ca vivardhanam |
maṇḍalasthā ca yā cintā rājandvādaśarājikā

द्विसप्ततिमतिश्चैव प्रोक्ता या च स्वयंभुवा ।
देशजातिकुलानां च धर्माः समनुवर्णिताः

dvisaptatimatiścaiva proktā yā ca svayaṃbhuvā |
deśajātikulānāṃ ca dharmāḥ samanuvarṇitāḥ

धर्मश्चार्थश्च कामश्च मोक्षश्चात्रानुवर्णिताः ।
उपायाश्चार्थलिप्सा च विविधा भूरिदक्षिणः

dharmaścārthaśca kāmaśca mokṣaścātrānuvarṇitāḥ |
upāyāścārthalipsā ca vividhā bhūridakṣiṇaḥ

मूलकर्मक्रिया चात्र मायायोगश्च वर्णितः ।
दूषणं स्रोतसां चैव वर्णितं च स्थिराम्भसाम्

mūlakarmakriyā cātra māyāyogaśca varṇitaḥ |
dūṣaṇaṃ srotasāṃ caiva varṇitaṃ ca sthirāmbhasām

यैर्यैरुपायैर्लोकस्तु न चलेदार्यवर्त्मनः ।
तत्सर्वं राजशार्दूल नीतिशास्त्रेऽभिवर्णितम्

yairyairupāyairlokastu na caledāryavartmanaḥ |
tatsarvaṃ rājaśārdūla nītiśāstre'bhivarṇitam

एतत्कृत्वा सुभं शास्त्रं ततः स भगवान्प्रभुः ।
देवानुवाच संहृष्टः सर्वाञ्छक्रपुरोगमान्

etatkṛtvā subhaṃ śāstraṃ tataḥ sa bhagavānprabhuḥ |
devānuvāca saṃhṛṣṭaḥ sarvāñchakrapurogamān

उपकाराय लोकस्य त्रिवर्गस्थापनाय च ।
नवनीतं सरस्वत्या बुद्धिरेषा प्रभाषिता

upakārāya lokasya trivargasthāpanāya ca |
navanītaṃ sarasvatyā buddhireṣā prabhāṣitā

दण्डेन सहिता ह्येषा लोकरक्षणकारिका ।
निग्रहानुग्रहरता लोकाननुचरिष्यति

daṇḍena sahitā hyeṣā lokarakṣaṇakārikā |
nigrahānugraharatā lokānanucariṣyati

दण्डेन नीयते चेदं दण्डं नयति वा पुनः ।
दण्डनीतिरितिख्याता त्रीँल्लोकानवपत्स्यते

daṇḍena nīyate cedaṃ daṇḍaṃ nayati vā punaḥ |
daṇḍanītiritikhyātā trīm̐llokānavapatsyate

पाङ्गुण्यगुणसारैषा स्थास्यत्यग्रे महात्मसु ।
धर्मार्थकाममोक्षाश्च सकला ह्यत्र शब्दिताः

pāṅguṇyaguṇasāraiṣā sthāsyatyagre mahātmasu |
dharmārthakāmamokṣāśca sakalā hyatra śabditāḥ

ततस्तां भगवान्नीतिं पूर्वं जग्राह शंकरः ।
बहुरूपो विशालाक्षः शिवः स्थाणुरुमापतिः

tatastāṃ bhagavānnītiṃ pūrvaṃ jagrāha śaṃkaraḥ |
bahurūpo viśālākṣaḥ śivaḥ sthāṇurumāpatiḥ

अनादिनिधनो देवश्चैतन्यादिसमन्वितः ।
ज्ञानानि च वशे यस्य तारकादीन्यशेषतः

anādinidhano devaścaitanyādisamanvitaḥ |
jñānāni ca vaśe yasya tārakādīnyaśeṣataḥ

अणिमादिगुणोपेतमैश्वर्यं न च कृत्रिमम् ।
तुष्ट्यर्थं ब्रह्मणः पुत्रो ललाटादुत्थितः प्रभुः

aṇimādiguṇopetamaiśvaryaṃ na ca kṛtrimam |
tuṣṭyarthaṃ brahmaṇaḥ putro lalāṭādutthitaḥ prabhuḥ

अरुदत्सस्वनं घोरं जगतः प्रभुरव्ययः ।
जायमानः पिता पुत्रे पुत्रः पितरि चैव हि

arudatsasvanaṃ ghoraṃ jagataḥ prabhuravyayaḥ |
jāyamānaḥ pitā putre putraḥ pitari caiva hi

बुद्धिं विश्वसृजे दत्त्वा ब्रह्माण्डं येन निर्मितम् ।
यस्मिन्हिरण्मयो हंसः शकुनिः समपद्यत

buddhiṃ viśvasṛje dattvā brahmāṇḍaṃ yena nirmitam |
yasminhiraṇmayo haṃsaḥ śakuniḥ samapadyata

कर्ता सर्वस्य लोकस्य ब्रह्मा लोकपितामहः ।
स देवः सर्वभूतानां महादेवः सनातनः ।
असंख्यातसहस्राणां रुद्राणां स्थानमव्ययम्

kartā sarvasya lokasya brahmā lokapitāmahaḥ |
sa devaḥ sarvabhūtānāṃ mahādevaḥ sanātanaḥ |
asaṃkhyātasahasrāṇāṃ rudrāṇāṃ sthānamavyayam

युगानामायुषो ह्रासं विज्ञाय भगवाञ्शिवः ।
संचिक्षेप ततः शास्त्रं महास्त्रं ब्रह्मणा कृतम्

yugānāmāyuṣo hrāsaṃ vijñāya bhagavāñśivaḥ |
saṃcikṣepa tataḥ śāstraṃ mahāstraṃ brahmaṇā kṛtam

वैशालाक्षमिति प्रोक्तं तदिन्द्रः प्रत्यपद्यत ।
दशाध्यायसहस्राणि सुब्रह्मण्यो महातपाः

vaiśālākṣamiti proktaṃ tadindraḥ pratyapadyata |
daśādhyāyasahasrāṇi subrahmaṇyo mahātapāḥ

मघवानपि तच्छास्त्रं देवात्प्राप्य महेश्वरात् ।
प्रजानां हितमन्विच्छन्संचिक्षेप पुरंदरः

maghavānapi tacchāstraṃ devātprāpya maheśvarāt |
prajānāṃ hitamanvicchansaṃcikṣepa puraṃdaraḥ

सहस्त्रैः पञ्चभिस्तात यदुक्तं बाहुदन्तकम् ।
अध्यायानां सहस्त्रैस्तु त्रिभिरेव बृहस्पतिः ।
संचिक्षेपेश्वरो बुद्ध्या बार्हस्पत्यं यदुच्यते

sahastraiḥ pañcabhistāta yaduktaṃ bāhudantakam |
adhyāyānāṃ sahastraistu tribhireva bṛhaspatiḥ |
saṃcikṣepeśvaro buddhyā bārhaspatyaṃ yaducyate

अध्यायानां सहस्रेण काव्यः संक्षेपमब्रवीत् ।
तच्छास्त्रममितप्रज्ञो योगाचार्यो महायशाः

adhyāyānāṃ sahasreṇa kāvyaḥ saṃkṣepamabravīt |
tacchāstramamitaprajño yogācāryo mahāyaśāḥ

एवं लोकानुरोधेन शास्त्रमेतन्महर्षिभिः ।
संक्षिप्तमायुर्विज्ञाय लोकानां ह्रासि पाण्डव

evaṃ lokānurodhena śāstrametanmaharṣibhiḥ |
saṃkṣiptamāyurvijñāya lokānāṃ hrāsi pāṇḍava

अथ देवाः समागम्य विष्णुमूचुः प्रजापतिम् ।
एको योऽर्हति मर्त्येभ्यः श्रैष्ठ्य वै तं समादिश

atha devāḥ samāgamya viṣṇumūcuḥ prajāpatim |
eko yo'rhati martyebhyaḥ śraiṣṭhya vai taṃ samādiśa

ततः संचिन्त्य भगवान्देवो नारायणः प्रभुः ।
तैजसं वै विरजसं सोऽसृजन्मानसं सुतम्

tataḥ saṃcintya bhagavāndevo nārāyaṇaḥ prabhuḥ |
taijasaṃ vai virajasaṃ so'sṛjanmānasaṃ sutam

विरजास्तु महाभागः प्रभुत्वं भुवि नैच्छत ।
न्यासायैवाभवद्वुद्धिः प्रणीता तस्य पाण्डव

virajāstu mahābhāgaḥ prabhutvaṃ bhuvi naicchata |
nyāsāyaivābhavadvuddhiḥ praṇītā tasya pāṇḍava

कीर्तिमांस्तस्य पुत्रोऽभूत्सोऽपि मर्त्याधिकोऽभवत् ।
कर्दमस्तस्य तु सुतः सोऽप्यतप्यन्महत्तपः

kīrtimāṃstasya putro'bhūtso'pi martyādhiko'bhavat |
kardamastasya tu sutaḥ so'pyatapyanmahattapaḥ

प्रजापतेः कर्दमस्य त्वनङ्गो नाम वीर्यवान् ।
प्रजा रक्षयिता साधुर्दण्डनीतिविशारदः

prajāpateḥ kardamasya tvanaṅgo nāma vīryavān |
prajā rakṣayitā sādhurdaṇḍanītiviśāradaḥ

अनङ्गपुत्रोऽतिबलो नीतिमानभिगम्य वै ।
प्रतिपेदे महाराज्यमथेन्द्रियवशोऽभवत्

anaṅgaputro'tibalo nītimānabhigamya vai |
pratipede mahārājyamathendriyavaśo'bhavat

प्राप्य नारीं महाभागां रूपिणीं काममोहितः ।
सौभाग्येन च संपन्नां गुणैश्चानुत्तमां सतीम्

prāpya nārīṃ mahābhāgāṃ rūpiṇīṃ kāmamohitaḥ |
saubhāgyena ca saṃpannāṃ guṇaiścānuttamāṃ satīm

मृत्योस्तु दुहिता राजन्सुनीथा नाम नामतः ।
प्रख्याता त्रिषु लोकेषु या सा वेनमजीजनत्

mṛtyostu duhitā rājansunīthā nāma nāmataḥ |
prakhyātā triṣu lokeṣu yā sā venamajījanat

तं प्रजासु विधर्माणं रागद्वेषवशानुगम् ।
मन्त्रपूतैः कुशैर्जघ्नुर्ऋषयो ब्रह्मवादिनः

taṃ prajāsu vidharmāṇaṃ rāgadveṣavaśānugam |
mantrapūtaiḥ kuśairjaghnurṛṣayo brahmavādinaḥ

ममन्थुर्दक्षिणं चोरुमृषयस्तस्य भारत ।
ततोऽस्य विकृतो जज्ञे ह्रस्वकः पुरुषोऽशुचिः

mamanthurdakṣiṇaṃ corumṛṣayastasya bhārata |
tato'sya vikṛto jajñe hrasvakaḥ puruṣo'śuciḥ

दग्धस्थूणाप्रतीकाशो रक्ताक्षः कृष्णमूर्धजः ।
निषीदेत्येवमूचुस्तमृषयो ब्रह्मवादिनः

dagdhasthūṇāpratīkāśo raktākṣaḥ kṛṣṇamūrdhajaḥ |
niṣīdetyevamūcustamṛṣayo brahmavādinaḥ

तस्मान्निषादाः संभूताः क्रूराः शैलवनाश्रयाः ।
ये चान्ये विन्ध्यनिलया म्लेच्छाः शतसहस्रशः

tasmānniṣādāḥ saṃbhūtāḥ krūrāḥ śailavanāśrayāḥ |
ye cānye vindhyanilayā mlecchāḥ śatasahasraśaḥ

भूयोऽस्य दक्षिणं पाणिं ममन्थुस्ते महर्षयः ।
ततः पुरुष उत्पन्नो रुपेणेन्द्र इवापरः

bhūyo'sya dakṣiṇaṃ pāṇiṃ mamanthuste maharṣayaḥ |
tataḥ puruṣa utpanno rupeṇendra ivāparaḥ

कवची बद्धनिस्त्रिंशः सशरः सशरासनः ।
वेदवेदाङ्गविच्चैव धनुर्वेदे च पारगः

kavacī baddhanistriṃśaḥ saśaraḥ saśarāsanaḥ |
vedavedāṅgaviccaiva dhanurvede ca pāragaḥ

तं दण्डनीतिः सकला श्रिता राजन्नरोत्तमम् ।
ततस्तु प्राञ्जलिर्वैन्यो महर्षीस्तानुवाच ह

taṃ daṇḍanītiḥ sakalā śritā rājannarottamam |
tatastu prāñjalirvainyo maharṣīstānuvāca ha

सुसूक्ष्मा मे समुत्पन्ना बुद्धिर्धरर्मार्थदर्शिनी ।
अनया किं मया कार्यं तन्मे तत्त्वेन शंसत

susūkṣmā me samutpannā buddhirdhararmārthadarśinī |
anayā kiṃ mayā kāryaṃ tanme tattvena śaṃsata

यन्मां भवन्तो वक्ष्यन्ति कार्यमर्थसमन्वितम् ।
तदहं वः करिष्यामि नात्र कार्या विचारणा

yanmāṃ bhavanto vakṣyanti kāryamarthasamanvitam |
tadahaṃ vaḥ kariṣyāmi nātra kāryā vicāraṇā

तमूचुस्तत्र देवास्ते ते चैव परमर्षयः ।
नियतो यत्र धर्मो वै तमशङ्कः समाचर

tamūcustatra devāste te caiva paramarṣayaḥ |
niyato yatra dharmo vai tamaśaṅkaḥ samācara

प्रियाप्रिये परित्यज्य समः सर्वेषु जन्तुषु ।
कामं क्रोधं च लोभं च मानं चोत्सृज्य दूरतः

priyāpriye parityajya samaḥ sarveṣu jantuṣu |
kāmaṃ krodhaṃ ca lobhaṃ ca mānaṃ cotsṛjya dūrataḥ

यश्च धर्मात्प्रविचलेल्लोके कश्चन मानवः ।
निग्राह्यस्ते स्वबाहुभ्यां शश्वद्धर्ममवेक्षता

yaśca dharmātpravicalelloke kaścana mānavaḥ |
nigrāhyaste svabāhubhyāṃ śaśvaddharmamavekṣatā

प्रतिज्ञां चाधिरोहस्व मनसा कर्मणा गिरा ।
पालयिष्याम्यहं भौमं ब्रह्म इत्येव चासकृत्

pratijñāṃ cādhirohasva manasā karmaṇā girā |
pālayiṣyāmyahaṃ bhaumaṃ brahma ityeva cāsakṛt

यश्चात्र धर्म इत्युक्तो दण्डनीतिव्यपाश्रयः ।
तमशङ्कः करिष्यामि स्ववशो न कदाचन

yaścātra dharma ityukto daṇḍanītivyapāśrayaḥ |
tamaśaṅkaḥ kariṣyāmi svavaśo na kadācana

अदण्ड्या मे द्विजाश्चेति प्रतिजानीष्व चाभिभो ।
लोकं च संकरात्कृत्स्नं त्राताऽस्मीति परंतप

adaṇḍyā me dvijāśceti pratijānīṣva cābhibho |
lokaṃ ca saṃkarātkṛtsnaṃ trātā'smīti paraṃtapa

वैन्यस्ततस्तानुवाच देवानृषिपुरोगमान् ।
ब्राह्मणा मे सहायाश्चेदेवमस्तु सुरर्षभाः

vainyastatastānuvāca devānṛṣipurogamān |
brāhmaṇā me sahāyāścedevamastu surarṣabhāḥ

एवमस्त्विति वैन्यस्तु तैरुक्तो ब्रह्मवादिभिः ।
पुरोधाश्चाभवत्तस्य शुक्रो ब्रह्ममयो निधिः

evamastviti vainyastu tairukto brahmavādibhiḥ |
purodhāścābhavattasya śukro brahmamayo nidhiḥ

मन्त्रिणो वालखिल्याश्च सारस्वत्यो गणस्तथा ।
महर्षिर्भगवान्गर्गस्तस्य सांवत्सरोऽभवत्

mantriṇo vālakhilyāśca sārasvatyo gaṇastathā |
maharṣirbhagavāngargastasya sāṃvatsaro'bhavat

आत्मनाऽष्टम इत्येव श्रुतिरेषां परा नृषु ।
उत्पन्नौ बन्दिनौ चास्य तत्पूर्वौ सूतमागधौ

ātmanā'ṣṭama ityeva śrutireṣāṃ parā nṛṣu |
utpannau bandinau cāsya tatpūrvau sūtamāgadhau

तयो प्रीतो ददौ राजा पृथुर्वैन्यः प्रतापवान् ।
अनूपदेशं सूताय मगधं मागधाय च

tayo prīto dadau rājā pṛthurvainyaḥ pratāpavān |
anūpadeśaṃ sūtāya magadhaṃ māgadhāya ca

समतां वसुधायाश्च स सम्यगुदपादयत् ।
वैषम्यं हि परं भूमेरिति नः परमा श्रुतिः

samatāṃ vasudhāyāśca sa samyagudapādayat |
vaiṣamyaṃ hi paraṃ bhūmeriti naḥ paramā śrutiḥ

मन्वन्तरेषु सर्वेषु विषमा जायते मही ।
उज्जहार ततो वैन्यः शिलाजालान्समन्ततः

manvantareṣu sarveṣu viṣamā jāyate mahī |
ujjahāra tato vainyaḥ śilājālānsamantataḥ

धनुष्कोट्या महाराज तेन शैला विमर्दिताः ।
स विष्णुना च देवेन शक्रेण विबुधैः सह ।
ऋषिभिश्च प्रजापाल्ये ब्रह्मणा चाभिषेचितः

dhanuṣkoṭyā mahārāja tena śailā vimarditāḥ |
sa viṣṇunā ca devena śakreṇa vibudhaiḥ saha |
ṛṣibhiśca prajāpālye brahmaṇā cābhiṣecitaḥ

तं साक्षात्पृथिवी भेजे रत्नान्यादाय पाण्‍डव ।
सागरः सरितां भर्ता हिमवांश्चाचलोत्तमः

taṃ sākṣātpṛthivī bheje ratnānyādāya pāṇ‍ḍava |
sāgaraḥ saritāṃ bhartā himavāṃścācalottamaḥ

शक्रश्च धनमक्षय्यं प्रादात्तस्मै युधिष्ठिर ।
रुक्मं चापि महामेरुः स्वयं कनकपर्वतः

śakraśca dhanamakṣayyaṃ prādāttasmai yudhiṣṭhira |
rukmaṃ cāpi mahāmeruḥ svayaṃ kanakaparvataḥ

यक्षराक्षसभर्ता च भगवान्नरवाहनः ।
धर्मे चार्थे च कामे च समर्थं प्रददौ धनम्

yakṣarākṣasabhartā ca bhagavānnaravāhanaḥ |
dharme cārthe ca kāme ca samarthaṃ pradadau dhanam

हया रथाश्च नागाश्च कोटिशः पुरुषास्तथा ।
प्रादुर्बभूवुर्वैन्यस्य चिन्तयानस्य पाण्डव

hayā rathāśca nāgāśca koṭiśaḥ puruṣāstathā |
prādurbabhūvurvainyasya cintayānasya pāṇḍava

न जरा न च दुर्भिक्षं नाधयो व्याधयः कुतः ।
सरीसृपेभ्यः स्तेनेभ्यो न चान्येभ्यः कदाचन ।
भयमासीत्ततस्तस्य पृथिवी सस्यमालिनी

na jarā na ca durbhikṣaṃ nādhayo vyādhayaḥ kutaḥ |
sarīsṛpebhyaḥ stenebhyo na cānyebhyaḥ kadācana |
bhayamāsīttatastasya pṛthivī sasyamālinī

आपस्तस्तम्भिरे चास्य समुद्रमभियास्यतः ।
पर्वताश्च ददुर्मार्गं ध्वजभङ्गश्च नाभवत्

āpastastambhire cāsya samudramabhiyāsyataḥ |
parvatāśca dadurmārgaṃ dhvajabhaṅgaśca nābhavat

तेनेयं पृथिवी दुग्धा सस्यानि दश सप्त च ।
यक्षराक्षसनागानामीप्सितं यस्य यस्य यत्

teneyaṃ pṛthivī dugdhā sasyāni daśa sapta ca |
yakṣarākṣasanāgānāmīpsitaṃ yasya yasya yat

तेन धर्मोत्तरश्चायं कृतो लोको महात्मना ।
रञ्जिताश्च प्रजाः सर्वास्तेन राजेति शब्द्यते

tena dharmottaraścāyaṃ kṛto loko mahātmanā |
rañjitāśca prajāḥ sarvāstena rājeti śabdyate

ब्राह्मणानां क्षतत्राणात्ततः क्षत्रिय उच्यते ।
प्रथिता धर्मतश्चेयं पृथिवी साधुभिः स्मृता

brāhmaṇānāṃ kṣatatrāṇāttataḥ kṣatriya ucyate |
prathitā dharmataśceyaṃ pṛthivī sādhubhiḥ smṛtā

स्थापनं चाकरोद्विष्णुः स्वयमेव सनातनः ।
नातिवर्तिष्यते कश्चिद्राजंस्त्वामिति भारत

sthāpanaṃ cākarodviṣṇuḥ svayameva sanātanaḥ |
nātivartiṣyate kaścidrājaṃstvāmiti bhārata

ततः स भगवान्विष्णुराविवेश च पार्थिवम् ।
देववन्नरदेवानां नमतीदं जगत्ततः

tataḥ sa bhagavānviṣṇurāviveśa ca pārthivam |
devavannaradevānāṃ namatīdaṃ jagattataḥ

दण्डनीत्या च सततं रक्षितारं नरेश्वरम् ।
नाधर्षयेत्तथा कश्चिच्चारनिष्पन्ददर्शनात्

daṇḍanītyā ca satataṃ rakṣitāraṃ nareśvaram |
nādharṣayettathā kaściccāraniṣpandadarśanāt

शुभं हि कर्म राजेन्द्र शुभत्वायोपकल्पते ।
आत्मना करणैश्चैव समस्येह महीक्षितः

śubhaṃ hi karma rājendra śubhatvāyopakalpate |
ātmanā karaṇaiścaiva samasyeha mahīkṣitaḥ

को हेतुर्यद्वशे तिष्ठेल्लोको दैवादृते गुणात्

ko heturyadvaśe tiṣṭhelloko daivādṛte guṇāt

विष्णोर्ललाटात्कमलं सौवर्णमभवत्तदा ।
श्रीः संभूता ततस्तस्मिन्देवी धर्मस्य पाण्डव

viṣṇorlalāṭātkamalaṃ sauvarṇamabhavattadā |
śrīḥ saṃbhūtā tatastasmindevī dharmasya pāṇḍava

श्रियः सकाशादर्थश्च जातो धर्मस्य पाण्डव ।
अथ धर्मस्तथैवार्थः श्रीश्च राज्ये प्रतिष्ठिता

śriyaḥ sakāśādarthaśca jāto dharmasya pāṇḍava |
atha dharmastathaivārthaḥ śrīśca rājye pratiṣṭhitā

सुकृतस्य क्षयाच्चैव स्वर्लोकादेत्य मेदिनीम् ।
पार्थिवो जायते तात दण्डनीतिविशारदः

sukṛtasya kṣayāccaiva svarlokādetya medinīm |
pārthivo jāyate tāta daṇḍanītiviśāradaḥ

माहात्म्येन च संयुक्तो वैष्णवेन नरो भुवि ।
बुद्ध्या भवति संयुक्तो माहात्म्यं चाधिगच्छति

māhātmyena ca saṃyukto vaiṣṇavena naro bhuvi |
buddhyā bhavati saṃyukto māhātmyaṃ cādhigacchati

स्थापितं च ततो देवैर्न कश्चिदतिवर्तते ।
तिष्ठत्येकस्य च वशे तं चैवानुविधीयते

sthāpitaṃ ca tato devairna kaścidativartate |
tiṣṭhatyekasya ca vaśe taṃ caivānuvidhīyate

शुभं हि कर्म राजेन्द्र शुभत्वायोपकल्पते ।
तुल्यस्यैकस्य येनायं लोको वचसि तिष्ठति

śubhaṃ hi karma rājendra śubhatvāyopakalpate |
tulyasyaikasya yenāyaṃ loko vacasi tiṣṭhati

योऽस्य वै मुखमद्राक्षीत्सोऽस्य सर्वो वशानुगः ।
सुभगं चार्थवन्तं च रूपवन्तं च पश्यति

yo'sya vai mukhamadrākṣītso'sya sarvo vaśānugaḥ |
subhagaṃ cārthavantaṃ ca rūpavantaṃ ca paśyati

महत्त्वात्तस्य दण्डस्य नीतिर्विस्पष्टलक्षणा ।
नयश्चारश्च विपुलो येन सर्वमिदं ततम्

mahattvāttasya daṇḍasya nītirvispaṣṭalakṣaṇā |
nayaścāraśca vipulo yena sarvamidaṃ tatam

आगमश्च पुराणानां महर्षीणां च संभवः ।
तीर्थवंशश्च वंशश्च क्षत्रियाणां युधिष्ठिर

āgamaśca purāṇānāṃ maharṣīṇāṃ ca saṃbhavaḥ |
tīrthavaṃśaśca vaṃśaśca kṣatriyāṇāṃ yudhiṣṭhira

सकलं चातुराश्रम्यं चातुर्होत्रं तथैव च ।
चातुर्वर्ण्यं तथैवात्र चातुर्विद्यं च कीर्तिम्

sakalaṃ cāturāśramyaṃ cāturhotraṃ tathaiva ca |
cāturvarṇyaṃ tathaivātra cāturvidyaṃ ca kīrtim

इतिहासोपवेदाश्च न्यायः कृत्स्नश्च वर्णितः ।
तपो ज्ञानमर्हिसा च सत्यं दानममत्सरः

itihāsopavedāśca nyāyaḥ kṛtsnaśca varṇitaḥ |
tapo jñānamarhisā ca satyaṃ dānamamatsaraḥ

वृद्धोपसेवा दानं च शौचमुत्थानमेव च ।
सर्वभूतानुकम्पा च सर्वमत्रोपवर्णितम्

vṛddhopasevā dānaṃ ca śaucamutthānameva ca |
sarvabhūtānukampā ca sarvamatropavarṇitam

भुवि वाचोगतं यच्च तच्च सर्वं समर्पितम् ।
तस्मिन्पैतामहे शास्त्रे पाण्डवेय न संशयः

bhuvi vācogataṃ yacca tacca sarvaṃ samarpitam |
tasminpaitāmahe śāstre pāṇḍaveya na saṃśayaḥ

ततो जगति राजेन्द्र सततं शब्दितं बुधैः ।
देवाश्च नरदेवाश्च तुल्या इति विशांपते

tato jagati rājendra satataṃ śabditaṃ budhaiḥ |
devāśca naradevāśca tulyā iti viśāṃpate

एतत्ते सर्वमाख्यातं महत्त्वं प्रति राजसु ।
कार्त्स्न्येन भरतश्रेष्ठ किमन्यदिह वर्तते

etatte sarvamākhyātaṃ mahattvaṃ prati rājasu |
kārtsnyena bharataśreṣṭha kimanyadiha vartate