अध्याय 55: राजधर्म का आरम्भ: उद्यम, सत्य और सन्तुलन

प्रणिपत्य हृषीकेशमभिवाद्य पितामहम् ।
अनुमान्य गुरून्सर्वान्पर्यपृच्छद्युधिष्ठिरः

praṇipatya hṛṣīkeśamabhivādya pitāmaham |
anumānya gurūnsarvānparyapṛcchadyudhiṣṭhiraḥ

राज्ञां वै परमो धर्म इति धर्मविदो विदुः ।
महान्तमेतं भारं च मन्ये तद्ब्रूहि पार्थिव

rājñāṃ vai paramo dharma iti dharmavido viduḥ |
mahāntametaṃ bhāraṃ ca manye tadbrūhi pārthiva

राजधर्मान्विशेषेण कथयस्य पितामह ।
सर्वस्य जीवलोकस्य राजधर्मः परायणम्

rājadharmānviśeṣeṇa kathayasya pitāmaha |
sarvasya jīvalokasya rājadharmaḥ parāyaṇam

त्रिवर्गो हि समासक्तो राजधर्मेषु कौरव ।
मोक्षधर्मश्च विस्पष्टः सकलोऽत्र समाहितः

trivargo hi samāsakto rājadharmeṣu kaurava |
mokṣadharmaśca vispaṣṭaḥ sakalo'tra samāhitaḥ

यथा हि रश्मयोऽश्वस्य द्विरदस्याङ्कुशो यथा ।
नरेन्द्रधर्मो लोकस्य तथा प्रग्रहणं स्मृतम्

yathā hi raśmayo'śvasya dviradasyāṅkuśo yathā |
narendradharmo lokasya tathā pragrahaṇaṃ smṛtam

अत्र वै संप्रमूढे तु धर्मे राजर्षिसेविते ।
लोकस्य संस्था न भवेत्सर्वं च व्याकुलीभवेत्

atra vai saṃpramūḍhe tu dharme rājarṣisevite |
lokasya saṃsthā na bhavetsarvaṃ ca vyākulībhavet

उदयन्हि यथा सूर्यो नाशयत्यशुभं तमः ।
राजधर्मस्तथा लोक्यामाक्षिपत्यशुभां गतिम्

udayanhi yathā sūryo nāśayatyaśubhaṃ tamaḥ |
rājadharmastathā lokyāmākṣipatyaśubhāṃ gatim

तदग्रे राजधर्मान्हि मदर्थे त्वं पितामह ।
प्रब्रूहि भरतश्रेष्ठ त्वं हि धर्मभूतां वरः

tadagre rājadharmānhi madarthe tvaṃ pitāmaha |
prabrūhi bharataśreṣṭha tvaṃ hi dharmabhūtāṃ varaḥ

आगमश्च परस्त्वत्तः सर्वेषां नः परन्तप ।
भवन्तं हि परं बुद्धौ वासुदेवोऽभिमन्यते

āgamaśca parastvattaḥ sarveṣāṃ naḥ parantapa |
bhavantaṃ hi paraṃ buddhau vāsudevo'bhimanyate

नमो धर्माय महते नमः कृष्णाय वेधसे ।
ब्राह्मणेभ्यो नमस्कृत्य धर्मान्वक्ष्यामि शाश्वतान्

namo dharmāya mahate namaḥ kṛṣṇāya vedhase |
brāhmaṇebhyo namaskṛtya dharmānvakṣyāmi śāśvatān

शृणु कार्त्स्न्येन मत्तस्त्वं राजधर्मान्युधिष्ठिर ।
निरुच्यमानान्नियतो यच्चान्यदपि वाञ्छसि

śṛṇu kārtsnyena mattastvaṃ rājadharmānyudhiṣṭhira |
nirucyamānānniyato yaccānyadapi vāñchasi

आदावेव कुरुश्रेष्ठ राज्ञा रञ्जनमिच्छता ।
देवतानां द्विजानां च वर्तितव्यं यथाविधि

ādāveva kuruśreṣṭha rājñā rañjanamicchatā |
devatānāṃ dvijānāṃ ca vartitavyaṃ yathāvidhi

दैवतान्यर्चयित्वा हि ब्राह्मणांश्च कुरूद्वह ।
आनृण्यं याति धर्मस्य लोकेन च समर्च्यते

daivatānyarcayitvā hi brāhmaṇāṃśca kurūdvaha |
ānṛṇyaṃ yāti dharmasya lokena ca samarcyate

उत्थानेन सदा पुत्र प्रयतेथा युधिष्ठिर ।
न ह्युत्थानमृते दैवं राज्ञामर्थं प्रसाधयेत्

utthānena sadā putra prayatethā yudhiṣṭhira |
na hyutthānamṛte daivaṃ rājñāmarthaṃ prasādhayet

साधारणं द्वयं ह्येतद्दैवमुत्थानमेव च ।
पौरुषं हि परं मन्ये दैवं निश्चित्य मुह्यते

sādhāraṇaṃ dvayaṃ hyetaddaivamutthānameva ca |
pauruṣaṃ hi paraṃ manye daivaṃ niścitya muhyate

विपन्ने च समारम्भे सन्तापं मा स्म वै कृथाः ।
घटेतैवं सदाऽऽत्मानं राज्ञामेष परो नयः

vipanne ca samārambhe santāpaṃ mā sma vai kṛthāḥ |
ghaṭetaivaṃ sadā''tmānaṃ rājñāmeṣa paro nayaḥ

न हि सत्यादृते किंचिद्राज्ञां वै सिद्धिकारकम् ।
सत्ये हि राजा निरतः प्रेत्य चेह च नन्दति

na hi satyādṛte kiṃcidrājñāṃ vai siddhikārakam |
satye hi rājā nirataḥ pretya ceha ca nandati

ऋषीणामपि राजेन्द्र सत्यमेव परं धनम् ।
तथा राज्ञां परं सत्यान्नान्यद्विश्वासकारणम्

ṛṣīṇāmapi rājendra satyameva paraṃ dhanam |
tathā rājñāṃ paraṃ satyānnānyadviśvāsakāraṇam

गुणवाञ्शीलवान्दान्तो मृदुदण्डो जितेन्द्रियः ।
सुदर्शः स्थूललक्ष्यश्च न भ्रश्येत सदा श्रियः

guṇavāñśīlavāndānto mṛdudaṇḍo jitendriyaḥ |
sudarśaḥ sthūlalakṣyaśca na bhraśyeta sadā śriyaḥ

आर्जवं सर्वकार्येषु श्रयेथाः कुरुनन्दन ।
पुनर्नयविचारेण त्रयीसंवरणेन च ।
आर्जवेन समायुक्ता मोदन्ते ऋषयो दिवि

ārjavaṃ sarvakāryeṣu śrayethāḥ kurunandana |
punarnayavicāreṇa trayīsaṃvaraṇena ca |
ārjavena samāyuktā modante ṛṣayo divi

मृदुर्हि राजा सततं लङ्घ्यो भवति सर्वशः ।
तीक्ष्णाच्चोद्विजते लोकस्तस्मादुभयमाचरेत्

mṛdurhi rājā satataṃ laṅghyo bhavati sarvaśaḥ |
tīkṣṇāccodvijate lokastasmādubhayamācaret

अदण्ड्याश्चैव ते पुत्र विप्राः स्युर्ददतां वर ।
भूतमेतत्परं लोके ब्राह्मणा नाम पाण्डव

adaṇḍyāścaiva te putra viprāḥ syurdadatāṃ vara |
bhūtametatparaṃ loke brāhmaṇā nāma pāṇḍava

मनुना चात्र राजेन्द्र गीतौ श्लोकौ महात्मना ।
धर्मेषु स्वेषु कौरव्य हृदि तौ कर्तुमर्हसि

manunā cātra rājendra gītau ślokau mahātmanā |
dharmeṣu sveṣu kauravya hṛdi tau kartumarhasi

अभ्द्योऽग्निर्ब्रह्मतः क्षत्रमश्मनो लोहमुत्थितम् ।
तेषां सर्वत्रगं तेजः स्वासु योनिषु शाम्यति

abhdyo'gnirbrahmataḥ kṣatramaśmano lohamutthitam |
teṣāṃ sarvatragaṃ tejaḥ svāsu yoniṣu śāmyati

अयो हन्ति यदाऽश्मानमग्निरापो निहन्ति च ।
ब्रह्म च क्षत्रियो द्वेष्टि तदा सीदन्ति ते त्रयः

ayo hanti yadā'śmānamagnirāpo nihanti ca |
brahma ca kṣatriyo dveṣṭi tadā sīdanti te trayaḥ

एवं कृत्वा महाराज नमस्या एव ते द्विजाः ।
भौमं ब्रह्म द्विजश्रेष्ठा धारयन्ति शमान्विताः

evaṃ kṛtvā mahārāja namasyā eva te dvijāḥ |
bhaumaṃ brahma dvijaśreṣṭhā dhārayanti śamānvitāḥ

एवं चैव नरव्याघ्र लोकयात्राविघातकाः ।
निग्राह्या एव बाहुभ्यां ब्राह्मणास्ते नरेश्वर

evaṃ caiva naravyāghra lokayātrāvighātakāḥ |
nigrāhyā eva bāhubhyāṃ brāhmaṇāste nareśvara

श्लोकौ चोशनसा गीतौ पुरा तात महर्षिणा ।
तौ निवोध महाराज त्वमेकाग्रमना नृप

ślokau cośanasā gītau purā tāta maharṣiṇā |
tau nivodha mahārāja tvamekāgramanā nṛpa

उद्यम्य शस्त्रमायान्तमपि वेदान्तगं रणे ।
निगृह्णीयात्स्वधर्मेण धर्मापेक्षी नराधिपः

udyamya śastramāyāntamapi vedāntagaṃ raṇe |
nigṛhṇīyātsvadharmeṇa dharmāpekṣī narādhipaḥ

विनश्यमानं धर्मं हि योऽभिरक्षेत्स धर्मवित् ।
न तेन धर्महा स स्यान्मन्युस्तन्मन्युमृच्छति

vinaśyamānaṃ dharmaṃ hi yo'bhirakṣetsa dharmavit |
na tena dharmahā sa syānmanyustanmanyumṛcchati

एवं चैव नरश्रेष्ठ रक्ष्या एव द्विजातयः ।
सापराधानपि हि तान्विषयान्ते समुत्सृजेत्

evaṃ caiva naraśreṣṭha rakṣyā eva dvijātayaḥ |
sāparādhānapi hi tānviṣayānte samutsṛjet

अभिशस्तमपि ह्येषां पीडयेन्न विशांपते ।
ब्रह्मघ्ने गुरुतल्पे च भ्रूणहत्ये तथैव च

abhiśastamapi hyeṣāṃ pīḍayenna viśāṃpate |
brahmaghne gurutalpe ca bhrūṇahatye tathaiva ca

राजद्विष्टे च विप्रस्य विषयान्ते विवासनम् ।
विधीयते न शारीरं भयमेषां कदाचन

rājadviṣṭe ca viprasya viṣayānte vivāsanam |
vidhīyate na śārīraṃ bhayameṣāṃ kadācana

दयिताश्च नरास्ते स्युर्भक्तिमन्तो द्विजेषु ये ।
न शोकः परमा तुष्टी राज्ञां भवति संचयात्

dayitāśca narāste syurbhaktimanto dvijeṣu ye |
na śokaḥ paramā tuṣṭī rājñāṃ bhavati saṃcayāt

दुर्गेषु च महाराज षट्‌सु ये शास्त्रनिश्चिताः ।
सर्वदुर्गेषु मन्यन्ते नरदुर्गं सुदुर्गमम्

durgeṣu ca mahārāja ṣaṭ‌su ye śāstraniścitāḥ |
sarvadurgeṣu manyante naradurgaṃ sudurgamam

तस्मान्नित्यं दया कार्या चातुर्वर्ण्ये विपश्चिता ।
धर्मात्मा सत्यवाक्चैव राजा रञ्जयति प्रजाः

tasmānnityaṃ dayā kāryā cāturvarṇye vipaścitā |
dharmātmā satyavākcaiva rājā rañjayati prajāḥ

न च क्षान्तेन ते नित्यं भाव्यं पुरुषसत्तम ।
अधर्मो हि मृद् राजा क्षमावानिव कुञ्जरः

na ca kṣāntena te nityaṃ bhāvyaṃ puruṣasattama |
adharmo hi mṛd rājā kṣamāvāniva kuñjaraḥ

वार्हस्पत्ये च शास्त्रे च श्लोकोऽयं नियतः प्रभो ।
अस्मिन्नर्थे निगदितस्तन्मे निगदतः शृणु

vārhaspatye ca śāstre ca śloko'yaṃ niyataḥ prabho |
asminnarthe nigaditastanme nigadataḥ śṛṇu

क्षममाणं नृपं नित्यं नीचः परिभवेञ्जनः ।
हस्तियन्ता गजस्येव शिर एवारुरुक्षति

kṣamamāṇaṃ nṛpaṃ nityaṃ nīcaḥ paribhaveñjanaḥ |
hastiyantā gajasyeva śira evārurukṣati

तस्मान्नैव मृदुर्नित्यं तीक्ष्णो वाऽपि भवेन्नृपः ।
वसन्तेऽर्क इव श्रीमान्न शीतो न च घर्मदः

tasmānnaiva mṛdurnityaṃ tīkṣṇo vā'pi bhavennṛpaḥ |
vasante'rka iva śrīmānna śīto na ca gharmadaḥ

प्रत्यक्षेणानुमानेन तथौपम्यागमैरपि ।
परीक्ष्यास्ते महाराज स्वे परे चैव नित्यशः

pratyakṣeṇānumānena tathaupamyāgamairapi |
parīkṣyāste mahārāja sve pare caiva nityaśaḥ

व्यसनानि च सर्वाणि त्यजेथा भूरिदक्षिण ।
नचैतानि प्रयुञ्जीथाः सङ्गं तु परिवर्जय

vyasanāni ca sarvāṇi tyajethā bhūridakṣiṇa |
nacaitāni prayuñjīthāḥ saṅgaṃ tu parivarjaya

व्यसनी यस्तु लोकेऽस्मिन्परिभूतो भवत्युत ।
उद्वेजयति लोकं च योऽतिद्वेषी महीपतिः

vyasanī yastu loke'sminparibhūto bhavatyuta |
udvejayati lokaṃ ca yo'tidveṣī mahīpatiḥ

भवितव्यं सदा राज्ञा गर्भिणीसहधर्मिणा ।
कारणं च महाराज शृणु येनेदमुच्यते

bhavitavyaṃ sadā rājñā garbhiṇīsahadharmiṇā |
kāraṇaṃ ca mahārāja śṛṇu yenedamucyate

यथा हि गर्भिणी हित्वा स्वं प्रियं मनसोऽनुगम् ।
गर्भस्य हितमाधत्ते तथा राज्ञाऽप्यसंशयम्

yathā hi garbhiṇī hitvā svaṃ priyaṃ manaso'nugam |
garbhasya hitamādhatte tathā rājñā'pyasaṃśayam

वर्तितव्यं कुरुश्रेष्ठ सदा धर्मानुवर्तिना ।
स्वं प्रियं तु परित्यज्य यद्यल्लोकहितं भवेत्

vartitavyaṃ kuruśreṣṭha sadā dharmānuvartinā |
svaṃ priyaṃ tu parityajya yadyallokahitaṃ bhavet

न सन्त्याज्यं च ते धैर्यं कदाचिदपि पाण्डव ।
धीरस्य स्पष्टदण्डस्य न ह्याज्ञा प्रतिहन्यते

na santyājyaṃ ca te dhairyaṃ kadācidapi pāṇḍava |
dhīrasya spaṣṭadaṇḍasya na hyājñā pratihanyate

परिहासश्च भृत्यैस्ते नात्यर्थं वदतां वर ।
कर्तव्यो राजशार्दूल दोषमत्र हि मे शृणु

parihāsaśca bhṛtyaiste nātyarthaṃ vadatāṃ vara |
kartavyo rājaśārdūla doṣamatra hi me śṛṇu

अवमन्यन्ति भर्तारं सहर्षमुपजीविनः ।
स्वे स्थाने न च तिष्ठन्ति लङ्घ्यन्ति च तद्वचः

avamanyanti bhartāraṃ saharṣamupajīvinaḥ |
sve sthāne na ca tiṣṭhanti laṅghyanti ca tadvacaḥ

प्रेष्यमाणा विकल्पन्ते गुह्यं चाप्यनुयुञ्जते ।
अयाच्यं चैव याचन्ते भोज्यान्याहारयन्ति च

preṣyamāṇā vikalpante guhyaṃ cāpyanuyuñjate |
ayācyaṃ caiva yācante bhojyānyāhārayanti ca

क्रुथ्यन्ति परिदीप्तन्ति भूमिपायाधितिष्ठते ।
उत्कोचैर्वञ्चनाभिश्च कार्याणि घ्नन्ति चास्य ते

kruthyanti paridīptanti bhūmipāyādhitiṣṭhate |
utkocairvañcanābhiśca kāryāṇi ghnanti cāsya te

जर्झरं चास्य विषयं कुर्वन्ति प्रतिरूपकैः ।
स्त्रीरक्षिभिश्च सज्जन्ते तुल्यवेषा भवन्ति च

jarjharaṃ cāsya viṣayaṃ kurvanti pratirūpakaiḥ |
strīrakṣibhiśca sajjante tulyaveṣā bhavanti ca

वान्तं निष्ठीवनं चैव कुर्वते चास्य सन्निधौ ।
निर्लज्जा राजशार्दूल व्याहरन्ति च तद्वचः

vāntaṃ niṣṭhīvanaṃ caiva kurvate cāsya sannidhau |
nirlajjā rājaśārdūla vyāharanti ca tadvacaḥ

हयं वा दन्तिनं वाऽपि रथं वा नृपसंमतम् ।
अधिरोहन्त्यवज्ञाय सहर्षाः पार्थिवे मृदौ

hayaṃ vā dantinaṃ vā'pi rathaṃ vā nṛpasaṃmatam |
adhirohantyavajñāya saharṣāḥ pārthive mṛdau

इदं ते दुष्करं राजन्निदं ते दुर्विचेष्टितम् ।
इत्येवं सुहृदो नाम ब्रुवते परिपद्गताः

idaṃ te duṣkaraṃ rājannidaṃ te durviceṣṭitam |
ityevaṃ suhṛdo nāma bruvate paripadgatāḥ

क्रुद्धे चास्मिन्हसन्त्येव न च हृष्यन्ति पूजिताः ।
सङ्घर्षशीलाश्च तदा भवन्त्यन्योन्यकारणात्

kruddhe cāsminhasantyeva na ca hṛṣyanti pūjitāḥ |
saṅgharṣaśīlāśca tadā bhavantyanyonyakāraṇāt

विस्रंसयन्ति मन्त्रं च विवृण्वन्ति च दुष्कृतम् ।
लीलया चैव कुर्वन्ति सावज्ञास्तस्य शासनम्

visraṃsayanti mantraṃ ca vivṛṇvanti ca duṣkṛtam |
līlayā caiva kurvanti sāvajñāstasya śāsanam

अलङ्काराणि भोज्यं च तथा स्नानानुलेपने ।
हेलयाना नरव्याघ्र स्वस्थास्तस्योपभुञ्जये

alaṅkārāṇi bhojyaṃ ca tathā snānānulepane |
helayānā naravyāghra svasthāstasyopabhuñjaye

निन्दन्ते स्वानधीकारान्सन्त्यजन्ते च भारत ।
न वृत्त्या परितृष्यन्ति राजदेयं हरन्ति च

nindante svānadhīkārānsantyajante ca bhārata |
na vṛttyā paritṛṣyanti rājadeyaṃ haranti ca

क्रीडितुं तेन चेच्छन्ति ससूत्रेणेव पक्षिणा ।
अस्मत्प्रणेयो राजेति लोकांश्चैव वदन्त्युत

krīḍituṃ tena cecchanti sasūtreṇeva pakṣiṇā |
asmatpraṇeyo rājeti lokāṃścaiva vadantyuta

एते चैवापरे चैव दोषाः प्रादुर्भवन्त्युत ।
नृपतौ मार्दवोपेते हर्षुले च युधिष्ठिर

ete caivāpare caiva doṣāḥ prādurbhavantyuta |
nṛpatau mārdavopete harṣule ca yudhiṣṭhira