शान्ति पर्व

अध्याय 368: नाग के परिजन उपवासी ब्राह्मण से विनती करते हैं

इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि अष्टषष्ट्यधिकत्रिशततमोऽध्यायः ॥

13 श्लोक · 368 में से 372

इस अध्याय में क्या होता है

नाग के परिजन उपवासी ब्राह्मण से विनती करते हैं

ब्राह्मण गोमती के तट पर निराहार जप में लगा बैठा है, और नाग के परिजन दुःखी हो जाते हैं। उसके भाई, पुत्र और पत्नी मिलकर उस एकान्त तट पर जाते हैं, और विनती करते हैं। वे कहते हैं कि आज आपको यहाँ छठा दिन है, आपने न भोजन की बात की न कुछ खाया। आप हमारे घर आए हैं, आतिथ्य करना हमारा धर्म है। हमारे वन में अतिथि भूखा रहे तो बाल-वृद्ध सब पीड़ित होते हैं, क्योंकि धर्म में दोष आता है। ब्राह्मण उत्तर देता है कि आपके ही वचन से मैंने नाग के आने तक दो कम दस रात का उपवास ठाना है। आठवीं रात बीतने पर भी वे न आएँ तो मैं भोजन करूँगा। नाग निराश होकर घर लौट जाते हैं।

भीष्म उवाच

368.1

अथ तेन नरश्रेष्ठ ब्राह्मणेन तपस्विना ।
निराहारेण वसता दुःखितास्ते भुजङ्गमाः

atha tena naraśreṣṭha brāhmaṇena tapasvinā |
nirāhāreṇa vasatā duḥkhitāste bhujaṅgamāḥ

368.2

सर्वे संभूय सहिता ह्यस्य नावस्य बान्धवाः ।
भ्रातरस्तनया भार्या ययुस्तं ब्राह्मणं प्रति

sarve saṃbhūya sahitā hyasya nāvasya bāndhavāḥ |
bhrātarastanayā bhāryā yayustaṃ brāhmaṇaṃ prati

368.3

तेऽपश्यन्पुलिने तं वै विविक्ते नियतव्रतम् ।
समासीनं निराहारं द्विजं जप्यपरायणम्

te'paśyanpuline taṃ vai vivikte niyatavratam |
samāsīnaṃ nirāhāraṃ dvijaṃ japyaparāyaṇam

368.4

ते सर्वे समभिक्रम्य विप्रमभ्यर्च्य चासकृत् ।
ऊचुर्वाक्यमसंदिग्धमातिथेयस्य बान्धवाः

te sarve samabhikramya vipramabhyarcya cāsakṛt |
ūcurvākyamasaṃdigdhamātitheyasya bāndhavāḥ

368.5

षष्ठो हि दिवसस्तेऽद्य प्राप्तस्येह तपोधन ।
न चाभिभाषसे किंचिदाहारं धर्मवत्सल

ṣaṣṭho hi divasaste'dya prāptasyeha tapodhana |
na cābhibhāṣase kiṃcidāhāraṃ dharmavatsala

368.6

आमानभिगतश्चासि वयं च त्वामुपस्थिताः ।
कार्यं चातिथ्यमस्माभिरीप्सितं तव ऋद्धिमत्

āmānabhigataścāsi vayaṃ ca tvāmupasthitāḥ |
kāryaṃ cātithyamasmābhirīpsitaṃ tava ṛddhimat

368.7

मूलं फलं वा पर्णं वा पयो वा द्विजसत्तम ।
आहारहेतोरन्नं वा भोक्तुमर्हसि ब्राह्मण

mūlaṃ phalaṃ vā parṇaṃ vā payo vā dvijasattama |
āhārahetorannaṃ vā bhoktumarhasi brāhmaṇa

368.8

त्यक्ताहारेण भवता वने निवसता त्वया ।
बालवृद्धमिदं सर्वं पीड्यते धर्मसंकरात्

tyaktāhāreṇa bhavatā vane nivasatā tvayā |
bālavṛddhamidaṃ sarvaṃ pīḍyate dharmasaṃkarāt

368.9

न हि नो भ्रूणहा कश्चित्पन्नगेष्विह विद्यते ।
पूर्वाशी वा कुले ह्यस्मिन्देवतातिथिबन्धुषु

na hi no bhrūṇahā kaścitpannageṣviha vidyate |
pūrvāśī vā kule hyasmindevatātithibandhuṣu

ब्राह्मण उवाच

368.10

उपदेशेन युष्माकमाहारोऽयं कृतो मया ।
द्विरूनं दशरात्रं वै नागस्यागमनं प्रति

upadeśena yuṣmākamāhāro'yaṃ kṛto mayā |
dvirūnaṃ daśarātraṃ vai nāgasyāgamanaṃ prati

368.11

यद्यष्टरात्रेऽतिक्रान्ते नागमिष्यति पन्नगः ।
तदाहारं करिष्यामि तन्निमित्तमिद व्रतम्

yadyaṣṭarātre'tikrānte nāgamiṣyati pannagaḥ |
tadāhāraṃ kariṣyāmi tannimittamida vratam

368.12

कर्तव्यो न च संतापो गम्यतां च यथागतम् ।
तन्निमित्तमिदं सर्वं नैतद्भेत्तुगिहार्हथ

kartavyo na ca saṃtāpo gamyatāṃ ca yathāgatam |
tannimittamidaṃ sarvaṃ naitadbhettugihārhatha

368.13

ते तेन समनुज्ञाता ब्राह्मणेन भुजङ्गमाः ।
स्वमेव भवनं जग्मुरकृतार्था नरर्षभ

te tena samanujñātā brāhmaṇena bhujaṅgamāḥ |
svameva bhavanaṃ jagmurakṛtārthā nararṣabha

पाठ का स्रोत: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)