शान्ति पर्व

अध्याय 365: अतिथि उसे नाग पद्मनाभ के पास भेजता है

इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि पञ्चषष्ट्यधिकत्रिशततमोऽध्यायः ॥

11 श्लोक · 365 में से 372

इस अध्याय में क्या होता है

अतिथि उसे नाग पद्मनाभ के पास भेजता है

अतिथि कहता है कि मैं वह बताऊँगा जो मेरे गुरु ने मुझे सिखाया। नैमिष में गोमती के तट पर, जहाँ पहली सृष्टि में धर्मचक्र चला, एक बड़ा नागह्रद है। वहाँ धर्मात्मा नाग पद्मनाभ रहते हैं, जिन्हें पद्म भी कहते हैं। वे वाणी, कर्म और मन से सब प्राणियों को प्रसन्न रखते हैं, और साम, भेद, दान और दण्ड, इन चार उपायों से विपत्ति में पड़े और सुखी दोनों की अपनी दृष्टि से रक्षा करते हैं। अतिथि ब्राह्मण से कहता है कि विधिपूर्वक उनके पास जाकर अपना प्रश्न पूछो; पद्म बिना असत्य के परम धर्म दिखाएँगे। वे सबके आतिथेय, शास्त्रों में निपुण, क्षमाशील, सत्यवादी, ईर्ष्या से रहित हैं और दूसरों को खिलाकर बचा अन्न खाते हैं।

अतिथिरुवाच

365.1

उपदेशं तु ते विप्र करिष्येऽहं यथाक्रमम् ।
गुरुणा मे यथाख्यातमर्थतत्त्वं तु मे शृणु

upadeśaṃ tu te vipra kariṣye'haṃ yathākramam |
guruṇā me yathākhyātamarthatattvaṃ tu me śṛṇu

365.2

यत्र पूर्वाभिसर्गे वै धर्मचक्रं प्रवर्तितम् ।
नैमिषे गोमतीतीरे तत्र नागह्रदो महान्

yatra pūrvābhisarge vai dharmacakraṃ pravartitam |
naimiṣe gomatītīre tatra nāgahrado mahān

365.3

समग्रैस्रिदशैस्तत्र इष्टमासीद्द्विजर्षभ ।
यत्रेन्द्रातिक्रमं चक्रे माधाता राजसत्तमः

samagraisridaśaistatra iṣṭamāsīddvijarṣabha |
yatrendrātikramaṃ cakre mādhātā rājasattamaḥ

365.4

कृताधिवासो धर्मात्मा तत्र चक्षुःश्रवा महान् ।
पद्मनाभो महानागः पद्म इत्येव विश्रुतः

kṛtādhivāso dharmātmā tatra cakṣuḥśravā mahān |
padmanābho mahānāgaḥ padma ityeva viśrutaḥ

365.5

स वाचा कर्मणा चैव मनसा च द्विजर्षभः ।
प्रसादयति भूतानि त्रिविधे वर्त्मनि स्थितः

sa vācā karmaṇā caiva manasā ca dvijarṣabhaḥ |
prasādayati bhūtāni trividhe vartmani sthitaḥ

365.6

साम्ना भेदेन दानेन दणडेनेति चतुर्विधम् ।
पिपमस्थं समस्थं च चक्षुर्ध्यानेन रक्षति

sāmnā bhedena dānena daṇaḍeneti caturvidham |
pipamasthaṃ samasthaṃ ca cakṣurdhyānena rakṣati

365.7

तमतिक्रम्य विधिना प्रष्टुमर्हसि काङ्क्षित्तम् ।
स ते परमकं धर्मं न मिथ्या दर्शयिष्यरति

tamatikramya vidhinā praṣṭumarhasi kāṅkṣittam |
sa te paramakaṃ dharmaṃ na mithyā darśayiṣyarati

365.8

स हि सर्वातिथिर्नाणो बुद्धिशास्त्रविशारदः ।
गुणैरनुपमैर्युक्तः समस्तैराभिकामिकैः

sa hi sarvātithirnāṇo buddhiśāstraviśāradaḥ |
guṇairanupamairyuktaḥ samastairābhikāmikaiḥ

365.9

प्रकृत्या नित्यसलिलो नित्यमध्ययने रतः ।
तपोदमाभ्यां संयुक्तो वृत्तेनानवरेण च

prakṛtyā nityasalilo nityamadhyayane rataḥ |
tapodamābhyāṃ saṃyukto vṛttenānavareṇa ca

365.10

यज्वा दानपतिः क्षान्तो वृत्ते च परमे स्थितः ।
सत्यवागनसूयुश्च शीलवान्नियतेन्द्रियः

yajvā dānapatiḥ kṣānto vṛtte ca parame sthitaḥ |
satyavāganasūyuśca śīlavānniyatendriyaḥ

365.11

शेषान्नभोक्ता वचनानुकूलो
हितार्जवोत्कृष्टकृताकृतज्ञः ।
अवैरकृद्भूतहिते नियुक्तो
गङ्गाह्रदाम्भोभिजनोपपन्नः

śeṣānnabhoktā vacanānukūlo
hitārjavotkṛṣṭakṛtākṛtajñaḥ |
avairakṛdbhūtahite niyukto
gaṅgāhradāmbhobhijanopapannaḥ

पाठ का स्रोत: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)