आसीत्किल नरश्रेष्ठ महापद्मे पुरोत्तमे ।
गङ्गाया दक्षिणे तीरे कश्चिद्विप्रः समाहितः
āsītkila naraśreṣṭha mahāpadme purottame |
gaṅgāyā dakṣiṇe tīre kaścidvipraḥ samāhitaḥ
इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि त्रिषष्ट्यधिकत्रिशततमोऽध्यायः ॥
9 श्लोक · 363 में से 372
भीष्म नारद की कथा आरम्भ करते हैं। गङ्गा के दक्षिण तट पर महापद्म नामक सुन्दर नगर में भृगु गोत्र का एक सौम्य, जितेन्द्रिय ब्राह्मण रहता था। क्रोधरहित, सत्यवादी, तप और स्वाध्याय में लगा वह न्याय से कमाए धन पर पुत्र-पौत्रों से भरे बड़े कुल में रहता था। फिर भी वह तीन प्रकार के धर्म पर सोचता रहता, वेद का धर्म, शास्त्र का धर्म और सज्जनों का आचरित धर्म, और पूछता कि मुझे क्या करना चाहिए, सच्चा शुभ क्या है, अन्तिम आश्रय क्या है। उसे कोई निश्चय नहीं मिला। इसी चिन्तन में एक शान्तचित्त ब्राह्मण उसके यहाँ अतिथि बनकर आया। उसने विधिपूर्वक उसका सत्कार किया, और विश्राम के बाद बैठे अतिथि से बात आरम्भ की।
भीष्म उवाच
आसीत्किल नरश्रेष्ठ महापद्मे पुरोत्तमे ।
गङ्गाया दक्षिणे तीरे कश्चिद्विप्रः समाहितः
āsītkila naraśreṣṭha mahāpadme purottame |
gaṅgāyā dakṣiṇe tīre kaścidvipraḥ samāhitaḥ
सौम्यः सोमान्वये जातो जितात्मा गोत्रतो भृगुः ।
धर्मनित्यो जितक्रोधो नित्यतप्तो जितेन्द्रियः
saumyaḥ somānvaye jāto jitātmā gotrato bhṛguḥ |
dharmanityo jitakrodho nityatapto jitendriyaḥ
तपःस्वाध्यायनिरतः सत्यः सज्जनसंमतः ।
न्यायप्राप्तेन वित्तेन स्वेन शीलेन चान्वितः
tapaḥsvādhyāyanirataḥ satyaḥ sajjanasaṃmataḥ |
nyāyaprāptena vittena svena śīlena cānvitaḥ
ज्ञाति संबन्धिविपुले पुत्रपौत्रप्रतिष्ठिते ।
कुले महति विख्याते विशिष्टां वृत्तिमास्थितः
jñāti saṃbandhivipule putrapautrapratiṣṭhite |
kule mahati vikhyāte viśiṣṭāṃ vṛttimāsthitaḥ
स पुत्रान्बहुलाँल्लब्ध्वा विपुले कर्मणि स्थितः ।
कुलधर्माश्रितो राजन्धरर्मचर्यास्थितोऽभवत्
sa putrānbahulām̐llabdhvā vipule karmaṇi sthitaḥ |
kuladharmāśrito rājandhararmacaryāsthito'bhavat
ततः स धर्मं वेदोक्तं तथा शास्त्राक्तमेव च ।
शिष्टाचीर्णं च धर्मं च त्रिविधं चिन्त्य चेतसा
tataḥ sa dharmaṃ vedoktaṃ tathā śāstrāktameva ca |
śiṣṭācīrṇaṃ ca dharmaṃ ca trividhaṃ cintya cetasā
किंनु मे स्याच्छुभं कृत्वा किं कृतं किं परायणम् ।
इत्येवं चिन्तयन्नित्यं न च याति विनिश्चयम्
kiṃnu me syācchubhaṃ kṛtvā kiṃ kṛtaṃ kiṃ parāyaṇam |
ityevaṃ cintayannityaṃ na ca yāti viniścayam
तस्यैवं चिन्त्यमानस्य धर्मं परममास्थितः ।
कदाचिदतिथिः प्राप्तो ब्राह्मणः सुसमाहितः
tasyaivaṃ cintyamānasya dharmaṃ paramamāsthitaḥ |
kadācidatithiḥ prāpto brāhmaṇaḥ susamāhitaḥ
स तस्मै सत्क्रियां चक्रे क्रियायुक्तेन हेतुना ।
विश्रान्तं सुसमासीनमिदं वचनमब्रवीत्
sa tasmai satkriyāṃ cakre kriyāyuktena hetunā |
viśrāntaṃ susamāsīnamidaṃ vacanamabravīt
पाठ का स्रोत: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)