शान्ति पर्व

अध्याय 362: युधिष्ठिर आश्रमों का श्रेष्ठ धर्म पूछते हैं

इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि द्विषष्ट्यधिकत्रिशततमोऽध्यायः ॥

11 श्लोक · 362 में से 372

इस अध्याय में क्या होता है

युधिष्ठिर आश्रमों का श्रेष्ठ धर्म पूछते हैं

यहाँ से उञ्छवृत्ति की कथा आरम्भ होती है, जो पर्व के अन्त तक चलती है। युधिष्ठिर कहते हैं कि पितामह ने मोक्ष के शुभ धर्म बताए, अब आश्रमवासियों का श्रेष्ठ धर्म बताइए। भीष्म उत्तर देते हैं कि धर्म सर्वत्र विहित है और उसका फल सत्य है; धर्म के अनेक द्वार हैं और उनमें से किसी से किया कर्म व्यर्थ नहीं जाता। इसे समझाने के लिए वे वह कथा सुनाते हैं जो महर्षि नारद ने कभी इन्द्र को सुनाई थी। वायु की तरह सब लोकों में घूमने वाले नारद का एक बार इन्द्र के भवन में सत्कार हुआ। इन्द्र ने पूछा कि भ्रमण में कोई आश्चर्य देखा हो तो बताइए, और नारद ने लम्बी कथा आरम्भ की।

युधिष्ठिर उवाच

362.1

धर्माः पितामहेनोक्ता मोक्षधर्माश्रिताः शुभाः ।
धर्ममाश्रमिणां श्रेष्ठं वक्तुमर्हति मे भवान्

dharmāḥ pitāmahenoktā mokṣadharmāśritāḥ śubhāḥ |
dharmamāśramiṇāṃ śreṣṭhaṃ vaktumarhati me bhavān

भीष्म उवाच

362.2

सर्वत्र विहितो धर्मः सत्यः सत्यफलोदयः ।
बहुद्वारस्य धर्मस्य नेहास्ति विफला क्रिया

sarvatra vihito dharmaḥ satyaḥ satyaphalodayaḥ |
bahudvārasya dharmasya nehāsti viphalā kriyā

362.3

यस्मिन्यस्मिंश्च विषये यो यो याति विनिश्चयम् ।
स तमेवाभिजानाति नान्यं भरतसत्तम

yasminyasmiṃśca viṣaye yo yo yāti viniścayam |
sa tamevābhijānāti nānyaṃ bharatasattama

362.4

इमां च त्वं नरव्याघ्र श्रोतुमर्हसि मे कथाम् ।
पुरा शक्रस्य कथितां नारदेन महर्षिणा

imāṃ ca tvaṃ naravyāghra śrotumarhasi me kathām |
purā śakrasya kathitāṃ nāradena maharṣiṇā

362.5

महर्षिर्नारदो राजन्सिद्धस्त्रैलोक्यसंमतः ।
पर्येति क्रमशो लोकान्वायुरव्याहतो यथा

maharṣirnārado rājansiddhastrailokyasaṃmataḥ |
paryeti kramaśo lokānvāyuravyāhato yathā

362.6

स कदाचिन्महेष्वास देवराजालयं गतः ।
सत्कृतश्च महेन्द्रेण प्रत्यासन्नगतोऽभवत्

sa kadācinmaheṣvāsa devarājālayaṃ gataḥ |
satkṛtaśca mahendreṇa pratyāsannagato'bhavat

362.7

तं कृतक्षणमासीनं पर्यपृच्छच्छत्तीपतिः ।
महर्षे किंचिदाश्चर्यमस्ति दृष्टं त्वयाऽनघ

taṃ kṛtakṣaṇamāsīnaṃ paryapṛcchacchattīpatiḥ |
maharṣe kiṃcidāścaryamasti dṛṣṭaṃ tvayā'nagha

362.8

दृष्टमेव हि विप्रर्षे त्रैलोक्यं सचराचरम् ।
जातकौतूहलो नित्यं सिद्धश्चरसि साक्षिवत्

dṛṣṭameva hi viprarṣe trailokyaṃ sacarācaram |
jātakautūhalo nityaṃ siddhaścarasi sākṣivat

362.9

न ह्यस्त्यविदितं लोके देवर्षे तव किंचन ।
श्रुतं वाऽप्यनुभूतं वा दृष्टं वा कथयस्व मे

na hyastyaviditaṃ loke devarṣe tava kiṃcana |
śrutaṃ vā'pyanubhūtaṃ vā dṛṣṭaṃ vā kathayasva me

362.10

तस्मै राजन्सुरेन्द्राय नारदो वदतांवरः ।
आसीनायोपपन्नाय प्रोक्तवान्विपुलां कथाम्

tasmai rājansurendrāya nārado vadatāṃvaraḥ |
āsīnāyopapannāya proktavānvipulāṃ kathām

362.11

यथा येन च कल्पेन स तस्मै द्विजसत्तमः ।
कथां कथितवान्पृष्टस्तथा त्वमपि मे शृणु

yathā yena ca kalpena sa tasmai dvijasattamaḥ |
kathāṃ kathitavānpṛṣṭastathā tvamapi me śṛṇu

पाठ का स्रोत: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)