अध्याय 360: रुद्र ब्रह्मा से एक पुरुष पूछते हैं

बहवः पुरुषा ब्रह्मन्नुताहो एक एव तु ।
को ह्यत्र पुरुषः श्रेष्ठः को वा योनिरिहोच्यते

bahavaḥ puruṣā brahmannutāho eka eva tu |
ko hyatra puruṣaḥ śreṣṭhaḥ ko vā yonirihocyate

बहवः पुरुषा लोके साङ्ग्ययोगविचारणे ।
नैतदिच्छन्ति पुरुषमेकं कुरुकुलोद्वह

bahavaḥ puruṣā loke sāṅgyayogavicāraṇe |
naitadicchanti puruṣamekaṃ kurukulodvaha

बहनां पुरुषाणां च यथैका योनिरुच्यते ।
तथा तं पुरुषं विश्वं व्याख्यास्यामि गुणाधिकम्

bahanāṃ puruṣāṇāṃ ca yathaikā yonirucyate |
tathā taṃ puruṣaṃ viśvaṃ vyākhyāsyāmi guṇādhikam

नमस्कृत्वा च गुरवे व्यासाय विदितात्मने ।
तपोयुक्ताय दान्ताय वन्द्याय परमपये

namaskṛtvā ca gurave vyāsāya viditātmane |
tapoyuktāya dāntāya vandyāya paramapaye

इदं पुरुषसूक्तं हि सर्ववेदेषु पार्थिव ।
ऋतं सत्यं च विख्यातमृपिसिंहेन चिन्तितम्

idaṃ puruṣasūktaṃ hi sarvavedeṣu pārthiva |
ṛtaṃ satyaṃ ca vikhyātamṛpisiṃhena cintitam

उत्सर्गेणापवादेन ऋषिभिः कपिलादिभिः ।
अध्यान्मचिन्तामाश्रित्य शास्त्राण्युक्तानि भारत

utsargeṇāpavādena ṛṣibhiḥ kapilādibhiḥ |
adhyānmacintāmāśritya śāstrāṇyuktāni bhārata

समासतेस्तु यद्व्यासः पुरुषैकत्वमुक्तवान् ।
तत्तेऽहं संप्रवक्ष्यामि प्रसादादमितौजसः

samāsatestu yadvyāsaḥ puruṣaikatvamuktavān |
tatte'haṃ saṃpravakṣyāmi prasādādamitaujasaḥ

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
ब्रह्मणा सह संवादं त्र्यम्बकस्य विशांपते

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
brahmaṇā saha saṃvādaṃ tryambakasya viśāṃpate

क्षीरोदस्य समुद्रस्य मध्ये हाटकसप्रभः ।
वैजयन्त इति ख्यातः पर्वतप्रवरो नृप

kṣīrodasya samudrasya madhye hāṭakasaprabhaḥ |
vaijayanta iti khyātaḥ parvatapravaro nṛpa

तत्राध्यात्मगतिं देव एकाकी प्रविचिन्तयन् ।
वैराजसदनान्नित्यं वैजयन्तं निपेवते

tatrādhyātmagatiṃ deva ekākī pravicintayan |
vairājasadanānnityaṃ vaijayantaṃ nipevate

अथ तत्राऽऽसतस्तस्य चतुर्वक्रस्य धीमतः ।
ललाटप्रभवः पुत्रः शिव आगाद्यदृच्छया ।
आकाशेन महायोगी पुरा त्रिनयनः प्रभुः

atha tatrā''satastasya caturvakrasya dhīmataḥ |
lalāṭaprabhavaḥ putraḥ śiva āgādyadṛcchayā |
ākāśena mahāyogī purā trinayanaḥ prabhuḥ

ततः खान्निपपाताशु धरणीधरमूर्धनि ।
अग्रतश्चाभवत्प्रीतो ववन्दे चापि पादयोः

tataḥ khānnipapātāśu dharaṇīdharamūrdhani |
agrataścābhavatprīto vavande cāpi pādayoḥ

तं पादयोनिंपतितं दृष्ट्वा सव्येन पाणिना ।
अत्थापयामास तदा प्रभुरेकः प्रजापतिः ।
उवाच चैनं भगवांश्चिरस्यागतमात्मजम्

taṃ pādayoniṃpatitaṃ dṛṣṭvā savyena pāṇinā |
atthāpayāmāsa tadā prabhurekaḥ prajāpatiḥ |
uvāca cainaṃ bhagavāṃścirasyāgatamātmajam

स्वागतं ते महाबाहो दिष्ट्या प्राप्तोसि मेऽन्तिकम् ।
कच्चित्ते कुशलं पुत्र स्वाध्यायतपसोः सदा ।
नित्यमुग्रतपास्त्वं हि ततः पृच्छामि ते पुनः

svāgataṃ te mahābāho diṣṭyā prāptosi me'ntikam |
kaccitte kuśalaṃ putra svādhyāyatapasoḥ sadā |
nityamugratapāstvaṃ hi tataḥ pṛcchāmi te punaḥ

त्वत्प्रसादेन भगवन्स्वाध्यायतपसोर्मम ।
कृशलं चाव्ययं चैव सर्वस्य जगतस्त्वथ

tvatprasādena bhagavansvādhyāyatapasormama |
kṛśalaṃ cāvyayaṃ caiva sarvasya jagatastvatha

चिरदृष्टोमि भगवन्वैराजसदने मया ।
ततोऽहं पर्वतं प्राप्तस्त्विमं त्वत्पादसेवितम्

ciradṛṣṭomi bhagavanvairājasadane mayā |
tato'haṃ parvataṃ prāptastvimaṃ tvatpādasevitam

कौतूहलं चापि हि मे एकान्तगमनेन ते ।
नैतत्कारणमल्पं हि भविष्यति पितामह

kautūhalaṃ cāpi hi me ekāntagamanena te |
naitatkāraṇamalpaṃ hi bhaviṣyati pitāmaha

किंनु तत्सदनं श्रेष्ठं क्षुत्पिपासाविवर्जितम् ।
सुरासुरैरध्युपितमृषिभिश्चामितप्रभैः

kiṃnu tatsadanaṃ śreṣṭhaṃ kṣutpipāsāvivarjitam |
surāsurairadhyupitamṛṣibhiścāmitaprabhaiḥ

गन्धर्वैरेप्सरोभिश्च सततं संनिषेवितम् ।
उत्सृज्येमं गिरिवरमेकाकी प्राप्तवानसि

gandharvairepsarobhiśca satataṃ saṃniṣevitam |
utsṛjyemaṃ girivaramekākī prāptavānasi

वैजयन्तो गिरिवरः सततं सेव्यते मया ।
अत्रैकाग्रेण मनसा पुरुषश्चिन्त्यते विराट्

vaijayanto girivaraḥ satataṃ sevyate mayā |
atraikāgreṇa manasā puruṣaścintyate virāṭ

बहवः पुरुषा ब्रह्मंस्त्वया सृष्टाः स्वयंभुव ।
सृज्यन्ते चापरे ब्रह्मन्स चैकः पुरुषो विराट्

bahavaḥ puruṣā brahmaṃstvayā sṛṣṭāḥ svayaṃbhuva |
sṛjyante cāpare brahmansa caikaḥ puruṣo virāṭ

को ह्यसौ चिन्त्यते ब्रह्मंस्त्वयैकः पुरुषोत्तमः ।
एतन्मे संशयं छिन्धि महत्कौतूहलं हि मे

ko hyasau cintyate brahmaṃstvayaikaḥ puruṣottamaḥ |
etanme saṃśayaṃ chindhi mahatkautūhalaṃ hi me

बहवः पुरुषाः पुत्र त्वया ये समुदाहृताः ।
एवमेतदतिक्रान्तं द्रष्टव्यं नैवमित्यपि

bahavaḥ puruṣāḥ putra tvayā ye samudāhṛtāḥ |
evametadatikrāntaṃ draṣṭavyaṃ naivamityapi

आधारं तु प्रवक्ष्यामि एकस्य पुरुषस्य ते ।
बहूनां पुरुषाणां स यथैका योनिरुच्यते

ādhāraṃ tu pravakṣyāmi ekasya puruṣasya te |
bahūnāṃ puruṣāṇāṃ sa yathaikā yonirucyate

तथा तं पुरुषं विश्वं परमं सुमहत्तमम् ।
निर्गुणं निर्गुणा भूत्वा प्रविशन्ति सनातनम्

tathā taṃ puruṣaṃ viśvaṃ paramaṃ sumahattamam |
nirguṇaṃ nirguṇā bhūtvā praviśanti sanātanam