अध्याय 36: भीष्म के पास भेजे गए युधिष्ठिर का हस्तिनापुर प्रवेश

श्रोतुमिच्छामि भगवन्विस्तरेण महामुने ।
राजधर्मान्द्विजश्रेष्ठ चातुर्वर्ण्यस्य चाखिलान्

śrotumicchāmi bhagavanvistareṇa mahāmune |
rājadharmāndvijaśreṣṭha cāturvarṇyasya cākhilān

आपत्सु च यथा नीतिः प्रणेतव्या द्विजोत्तम ।
धर्म्यमालम्ब्य पन्थानं विजयेयं कथं महीम्

āpatsu ca yathā nītiḥ praṇetavyā dvijottama |
dharmyamālambya panthānaṃ vijayeyaṃ kathaṃ mahīm

प्रायश्चित्तकथा ह्येषा भक्ष्याभक्ष्यसमन्विता ।
कौतूहलानुप्रवणा हर्षं जनयतीव मे

prāyaścittakathā hyeṣā bhakṣyābhakṣyasamanvitā |
kautūhalānupravaṇā harṣaṃ janayatīva me

धर्मचर्या च राज्यं च नित्यमेव विरुध्यते ।
एवं मुह्यति मे चेतश्चिन्तयानस्य नित्यशः

dharmacaryā ca rājyaṃ ca nityameva virudhyate |
evaṃ muhyati me cetaścintayānasya nityaśaḥ

तमुवाच महाराज व्यासो वेदविदां वरः ।
नारदं समभिप्रेक्ष्य सर्वं जानन्पुरातनम्

tamuvāca mahārāja vyāso vedavidāṃ varaḥ |
nāradaṃ samabhiprekṣya sarvaṃ jānanpurātanam

श्रोतुमिच्छसि चेद्धर्मं निखिलेन नराधिप ।
प्रेहि भीष्मं महाबाहो वृद्धं कुरुपितामहम्

śrotumicchasi ceddharmaṃ nikhilena narādhipa |
prehi bhīṣmaṃ mahābāho vṛddhaṃ kurupitāmaham

स ते धर्मरहस्येषु संशयान्मनसि स्थितान् ।
छेत्ता भागीरथीपुत्रः सर्वज्ञः सर्वधर्मवित्

sa te dharmarahasyeṣu saṃśayānmanasi sthitān |
chettā bhāgīrathīputraḥ sarvajñaḥ sarvadharmavit

जनयामास यं देवी दिव्या त्रिपथगा नदी ।
साक्षाद्ददर्श यो देवान्सर्वानिन्द्रपुरोगमान्

janayāmāsa yaṃ devī divyā tripathagā nadī |
sākṣāddadarśa yo devānsarvānindrapurogamān

बृहस्पतिपुरोगांस्तु देवर्षीनसकृत्प्रभुः ।
तोषयित्वोपचारेण राजनीतिमधीतवान्

bṛhaspatipurogāṃstu devarṣīnasakṛtprabhuḥ |
toṣayitvopacāreṇa rājanītimadhītavān

उशना वेद यच्छास्त्रं देवासुरगुरुर्द्विजः ।
स च धर्मं सवैयाख्यं प्राप्तवान्कुरुसत्तमः

uśanā veda yacchāstraṃ devāsuragururdvijaḥ |
sa ca dharmaṃ savaiyākhyaṃ prāptavānkurusattamaḥ

भार्गवाच्च्यवनाच्चापि वेदानङ्गोपबृंहितान् ।
प्रतिपेदे महाबुद्धिर्वसिष्ठाच्चरितव्रतः

bhārgavāccyavanāccāpi vedānaṅgopabṛṃhitān |
pratipede mahābuddhirvasiṣṭhāccaritavrataḥ

पितामहसुतं ज्येष्ठं कुमारं दीप्ततेजसम् ।
अध्यात्मगतितत्त्वज्ञमुपाशिक्षत यः पुरा

pitāmahasutaṃ jyeṣṭhaṃ kumāraṃ dīptatejasam |
adhyātmagatitattvajñamupāśikṣata yaḥ purā

मार्कण्डेयमुखात्कृत्स्नं यतिधर्ममवाप्तवान् ।
रामादस्त्राणि शक्राच्च प्राप्तवान्पुरुपर्षभः

mārkaṇḍeyamukhātkṛtsnaṃ yatidharmamavāptavān |
rāmādastrāṇi śakrācca prāptavānpuruparṣabhaḥ

मृत्युरात्मेच्छया यस्य जातस्य मनुजेष्वपि ।
तथाऽनपत्यस्य सतः पुण्यलोकादिविश्रुताः

mṛtyurātmecchayā yasya jātasya manujeṣvapi |
tathā'napatyasya sataḥ puṇyalokādiviśrutāḥ

यस्य ब्रह्मर्षयः पुण्या नित्यमासन्स भसादः ।
यस्य नाविदितं किंचिज्ज्ञानं ज्ञेयेषु दृश्यते

yasya brahmarṣayaḥ puṇyā nityamāsansa bhasādaḥ |
yasya nāviditaṃ kiṃcijjñānaṃ jñeyeṣu dṛśyate

स ते वक्ष्यति धर्मज्ञः सूक्ष्मधर्मार्थतत्त्ववित् ।
तमभ्येहि पुरा प्राणान्स विमुञ्चति धर्मवित्

sa te vakṣyati dharmajñaḥ sūkṣmadharmārthatattvavit |
tamabhyehi purā prāṇānsa vimuñcati dharmavit

एवमुक्तस्तु कौन्तेयो दीर्घप्रज्ञो महामतिः ।
उवाच वदतां श्रेष्ठं व्यासं सत्यवतीसुतम्

evamuktastu kaunteyo dīrghaprajño mahāmatiḥ |
uvāca vadatāṃ śreṣṭhaṃ vyāsaṃ satyavatīsutam

वैशसं सुमहत्कृत्वा ज्ञातीनां रोमहर्षणम् ।
आगस्कृत्सर्वलोकस्य पृथिवीनाशकारकः

vaiśasaṃ sumahatkṛtvā jñātīnāṃ romaharṣaṇam |
āgaskṛtsarvalokasya pṛthivīnāśakārakaḥ

घातयित्वा तमेवाजौ छलेनाजिह्नयोधिनम् ।
उपसंप्रष्टुमर्हामि तमहं केन हेतुना

ghātayitvā tamevājau chalenājihnayodhinam |
upasaṃpraṣṭumarhāmi tamahaṃ kena hetunā

ततस्तं नृपतिश्रेष्ठं चातुर्वर्ण्यहितेप्सया ।
पुनरेव महाबाहुर्यदुश्रेष्ठोऽब्रवीद्वचः

tatastaṃ nṛpatiśreṣṭhaṃ cāturvarṇyahitepsayā |
punareva mahābāhuryaduśreṣṭho'bravīdvacaḥ

नेदानीमतिनिर्बन्धं शोके त्वं कर्तुमर्हसि ।
यदाह भगवान्व्यासस्तत्कुरुष्व नृपोत्तम

nedānīmatinirbandhaṃ śoke tvaṃ kartumarhasi |
yadāha bhagavānvyāsastatkuruṣva nṛpottama

ब्राह्मणास्त्वां महाबाहो भ्रातरश्च महौजसः ।
पर्जन्यमिव घर्मान्ते नाथमाना उपासते

brāhmaṇāstvāṃ mahābāho bhrātaraśca mahaujasaḥ |
parjanyamiva gharmānte nāthamānā upāsate

हतशिष्टाश्च राजानः कृत्स्नं चैव समागतम् ।
चातुर्वर्ण्यं महाराज राष्ट्रं ते कुरुजाङ्गलम्

hataśiṣṭāśca rājānaḥ kṛtsnaṃ caiva samāgatam |
cāturvarṇyaṃ mahārāja rāṣṭraṃ te kurujāṅgalam

प्रियार्थमपि चैतेषां ब्राह्मणानां महात्मनाम् ।
नियोगादस्य च गुरोर्व्यासस्यामिततेजसः

priyārthamapi caiteṣāṃ brāhmaṇānāṃ mahātmanām |
niyogādasya ca gurorvyāsasyāmitatejasaḥ

सुहृदामस्मदादीनां द्रौपद्यांश्च परंतप ।
कुरु प्रियममित्रघ्न लोकस्य च हितं कुरु

suhṛdāmasmadādīnāṃ draupadyāṃśca paraṃtapa |
kuru priyamamitraghna lokasya ca hitaṃ kuru

एवमुक्तः स कृष्णेन राजा राजीवलोचनः ।
हितार्थं सर्वलोकस्य समुत्तस्थौ महामनाः

evamuktaḥ sa kṛṣṇena rājā rājīvalocanaḥ |
hitārthaṃ sarvalokasya samuttasthau mahāmanāḥ

सोऽनुनीतो नरव्याघ्र विष्टरश्रवसा स्वयम् ।
द्वैपायनेन च तथा देवस्थानेन जिष्णुना

so'nunīto naravyāghra viṣṭaraśravasā svayam |
dvaipāyanena ca tathā devasthānena jiṣṇunā

एतैश्चान्यैश्च बहुभिरनुनीतो युधिष्ठिरः ।
व्यजहान्मानसं दुःखं संतापं च महायशाः

etaiścānyaiśca bahubhiranunīto yudhiṣṭhiraḥ |
vyajahānmānasaṃ duḥkhaṃ saṃtāpaṃ ca mahāyaśāḥ

श्रुतवाक्यः श्रुतनिधिः श्रुतश्राव्यविशारदः ।
व्यवस्य मनसा शान्तिमगच्छत्पाण्डुनन्दनः

śrutavākyaḥ śrutanidhiḥ śrutaśrāvyaviśāradaḥ |
vyavasya manasā śāntimagacchatpāṇḍunandanaḥ

स तैः परिवृतो राजा नक्षत्रैरिव चन्द्रमाः ।
धृतराष्ट्रं पुरस्कृत्य स्वपुरं प्रविवेश ह

sa taiḥ parivṛto rājā nakṣatrairiva candramāḥ |
dhṛtarāṣṭraṃ puraskṛtya svapuraṃ praviveśa ha

प्रविविक्षुः स धर्मज्ञः कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
अर्चयामास देवांश्च ब्राह्मणांश्च सहस्रशः

pravivikṣuḥ sa dharmajñaḥ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ |
arcayāmāsa devāṃśca brāhmaṇāṃśca sahasraśaḥ

ततो नवं रथं शुभ्रं कम्बलाजिनसंवृतम् ।
युक्तं षोडशभिस्त्वश्चैः पाण्‍डुरैः शुभलक्षणैः

tato navaṃ rathaṃ śubhraṃ kambalājinasaṃvṛtam |
yuktaṃ ṣoḍaśabhistvaścaiḥ pāṇ‍ḍuraiḥ śubhalakṣaṇaiḥ

मन्त्रैरभ्यर्चितं पण्यैः स्तूयमानश्च बन्दिभिः ।
आरुरोह यथा देवः सोमोऽम्रतमयं यथम्

mantrairabhyarcitaṃ paṇyaiḥ stūyamānaśca bandibhiḥ |
āruroha yathā devaḥ somo'mratamayaṃ yatham

जग्राह रश्मीन्कौन्तेयो भीमो भीमपराक्रमः ।
अर्जुनः पाण्डुरं छत्रं धारयामास भानुमत्

jagrāha raśmīnkaunteyo bhīmo bhīmaparākramaḥ |
arjunaḥ pāṇḍuraṃ chatraṃ dhārayāmāsa bhānumat

ध्रियमाणं च तच्छत्रं पाण्डुरं राजमूर्धनि ।
शुशुभे तारकाराजः सिताभ्र इव चाम्बरे

dhriyamāṇaṃ ca tacchatraṃ pāṇḍuraṃ rājamūrdhani |
śuśubhe tārakārājaḥ sitābhra iva cāmbare

चामरव्यजने त्वस्य वीरौ जगृहतुस्तदा ।
चन्द्ररश्मिप्रये शुभ्रे माद्रीपुत्रावलंकृते

cāmaravyajane tvasya vīrau jagṛhatustadā |
candraraśmipraye śubhre mādrīputrāvalaṃkṛte

ते पञ्च रथमास्थाय भ्रातरः समलंकृताः ।
भूतानीव समस्तानि राजन्ददृशिरे तदा

te pañca rathamāsthāya bhrātaraḥ samalaṃkṛtāḥ |
bhūtānīva samastāni rājandadṛśire tadā

आस्थाय तु रथं शुभ्रं युक्तमश्वैर्मनोजवैः ।
अन्वयात्पृष्ठतो राजन्युयुत्सुः पाण्डवाग्रजम्

āsthāya tu rathaṃ śubhraṃ yuktamaśvairmanojavaiḥ |
anvayātpṛṣṭhato rājanyuyutsuḥ pāṇḍavāgrajam

रथं हेममयं शुभ्रं शैव्यसुग्रीवयाजितम् ।
सह सात्यकिना कृष्णः समास्थायान्वयात्कुरून्

rathaṃ hemamayaṃ śubhraṃ śaivyasugrīvayājitam |
saha sātyakinā kṛṣṇaḥ samāsthāyānvayātkurūn

नरयानेन तु ज्येष्ठः पिता पार्थस्य भारत ।
अग्रतो धर्मराजस्य गान्धारीसहितो ययौ

narayānena tu jyeṣṭhaḥ pitā pārthasya bhārata |
agrato dharmarājasya gāndhārīsahito yayau

कुरुस्त्रियश्च ताः सर्वाः कुन्ती कृष्णा च माधवी ।
यानैरुच्चावचैर्जग्मुर्विदुरेण पुरस्कृताः

kurustriyaśca tāḥ sarvāḥ kuntī kṛṣṇā ca mādhavī |
yānairuccāvacairjagmurvidureṇa puraskṛtāḥ

ततो रथाश्च बहुला नागाश्वसमलंकृताः ।
पादाताश्च हयाश्चैव पृष्ठतः समनुव्रजन्

tato rathāśca bahulā nāgāśvasamalaṃkṛtāḥ |
pādātāśca hayāścaiva pṛṣṭhataḥ samanuvrajan

ततो वैतालिकैः सूतैर्मागधैश्च सुभाषितैः ।
स्तूयमानो ययौ राजा नगरं नागसाह्वयम्

tato vaitālikaiḥ sūtairmāgadhaiśca subhāṣitaiḥ |
stūyamāno yayau rājā nagaraṃ nāgasāhvayam

तत्प्रयाणं माहबाहोर्बभूवाप्रतिमं भुवि ।
आकुलाकुलमुत्क्रुष्टं हृष्टपुष्टजनाकुलम्

tatprayāṇaṃ māhabāhorbabhūvāpratimaṃ bhuvi |
ākulākulamutkruṣṭaṃ hṛṣṭapuṣṭajanākulam

अभियाने तु पार्थस्य नरैर्नगरवासिभिः ।
नगरं राजमार्गाश्च यथावत्समलंकृताः

abhiyāne tu pārthasya narairnagaravāsibhiḥ |
nagaraṃ rājamārgāśca yathāvatsamalaṃkṛtāḥ

पाण्डुरेण च माल्येन पताकाभिश्च मेदिनी ।
संस्कृतो राजमार्गोऽभूद्धूपनैश्च प्रधूपितः

pāṇḍureṇa ca mālyena patākābhiśca medinī |
saṃskṛto rājamārgo'bhūddhūpanaiśca pradhūpitaḥ

अथ चूर्णैश्च गन्धानां नानापुष्पप्रियङ्गुभिः ।
माल्यदामभिरासक्तै राजवेश्माभिसंवृतम्

atha cūrṇaiśca gandhānāṃ nānāpuṣpapriyaṅgubhiḥ |
mālyadāmabhirāsaktai rājaveśmābhisaṃvṛtam

कुम्भाश्च नगरद्वारि वारिपूर्णा नवा दृढाः ।
सिताः सुमनसो गौराः स्थापितास्तत्र तत्र ह

kumbhāśca nagaradvāri vāripūrṇā navā dṛḍhāḥ |
sitāḥ sumanaso gaurāḥ sthāpitāstatra tatra ha

तथा स्वलंकृतं द्वारं नगरं पाण्डुनन्दनः ।
स्तूयमानः शुभैर्वाक्यैः प्रविवेश सुहृद्वृतः

tathā svalaṃkṛtaṃ dvāraṃ nagaraṃ pāṇḍunandanaḥ |
stūyamānaḥ śubhairvākyaiḥ praviveśa suhṛdvṛtaḥ