अध्याय 35: भक्ष्य, दान और सुपात्र पर मनु का उपदेश

किं भक्ष्यं चाप्यभक्ष्यं च किंच देयं प्रशस्यते ।
किंच पात्रमपात्रं वा तन्मे ब्रूहि पितामह

kiṃ bhakṣyaṃ cāpyabhakṣyaṃ ca kiṃca deyaṃ praśasyate |
kiṃca pātramapātraṃ vā tanme brūhi pitāmaha

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
सिद्धानां चैव संवादं मनोश्चैव प्रजापतेः

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
siddhānāṃ caiva saṃvādaṃ manoścaiva prajāpateḥ

ऋषयस्तु व्रतपराः समागम्य पुरा विभुम् ।
धर्मं पप्रच्छुरासीनमादिकाले प्रजापतिम्

ṛṣayastu vrataparāḥ samāgamya purā vibhum |
dharmaṃ papracchurāsīnamādikāle prajāpatim

कथमन्त्रं कथं दानं गम्यागम्याः कथं स्त्रियः ।
कार्याकार्यं च यत्सर्वं शंस वै त्वं प्रजापते

kathamantraṃ kathaṃ dānaṃ gamyāgamyāḥ kathaṃ striyaḥ |
kāryākāryaṃ ca yatsarvaṃ śaṃsa vai tvaṃ prajāpate

तैरेवमुक्तो भगवान्मनुः स्वायंभुवोऽब्रवीत् ।
शुश्रूषध्वं यथावृत्तं धर्मं व्याससमासतः

tairevamukto bhagavānmanuḥ svāyaṃbhuvo'bravīt |
śuśrūṣadhvaṃ yathāvṛttaṃ dharmaṃ vyāsasamāsataḥ

अनादेशे जपो होम उपवासस्तथैव च ।
आत्मज्ञानं पुण्यनद्यो यत्र प्रायश्च तत्पराः

anādeśe japo homa upavāsastathaiva ca |
ātmajñānaṃ puṇyanadyo yatra prāyaśca tatparāḥ

अनादिष्टं तथैतानि पुण्यानि धरणीभृतः ।
सुवर्णप्राशनमपि रत्नादिस्नानमेव च

anādiṣṭaṃ tathaitāni puṇyāni dharaṇībhṛtaḥ |
suvarṇaprāśanamapi ratnādisnānameva ca

देवस्थानाभिगमनमाज्यप्राशनमेव च ।
एतानि मेध्यं पुरुषं कुर्वन्त्याशु न संशयः

devasthānābhigamanamājyaprāśanameva ca |
etāni medhyaṃ puruṣaṃ kurvantyāśu na saṃśayaḥ

न गर्वेण भवेत्प्राज्ञः कदाचिदपि मानवः ।
दीर्घमायुरथेच्छन्हि त्रिरात्रं चोष्णपो भवेत्

na garveṇa bhavetprājñaḥ kadācidapi mānavaḥ |
dīrghamāyurathecchanhi trirātraṃ coṣṇapo bhavet

अदत्तस्यानुपादानं दानमध्ययनं तपः ।
अहिंसा सत्यमक्रोधं क्षमा धर्मस्य लक्षणम्

adattasyānupādānaṃ dānamadhyayanaṃ tapaḥ |
ahiṃsā satyamakrodhaṃ kṣamā dharmasya lakṣaṇam

स एव धर्मः सोऽधर्मो देशकाले प्रतिष्ठितः ।
आदानमनृतं हिंसा धर्मो ह्यात्यन्तिकः स्मृतः

sa eva dharmaḥ so'dharmo deśakāle pratiṣṭhitaḥ |
ādānamanṛtaṃ hiṃsā dharmo hyātyantikaḥ smṛtaḥ

द्विविधौ चाप्युभावेतौ धर्माधर्मौ विजानताम् ।
अप्रवृत्तिः प्रवृत्तिश्च द्वैविध्यं लोकवेदयोः

dvividhau cāpyubhāvetau dharmādharmau vijānatām |
apravṛttiḥ pravṛttiśca dvaividhyaṃ lokavedayoḥ

अप्रवृत्तेरमर्त्यत्वं मर्त्यत्वं कर्मणः फलम् ।
अशुभस्याशुभं विद्याच्छुभस्य शुभमेव च ।
एतयोश्चोभयोः स्यातां शुभाशुभतया तथा

apravṛtteramartyatvaṃ martyatvaṃ karmaṇaḥ phalam |
aśubhasyāśubhaṃ vidyācchubhasya śubhameva ca |
etayoścobhayoḥ syātāṃ śubhāśubhatayā tathā

दैवं च दैवसंयुक्तं प्राणश्च प्रलयस्तथा ।
अप्रेक्षापूर्वकरणादशुभानां शुभं फलम्

daivaṃ ca daivasaṃyuktaṃ prāṇaśca pralayastathā |
aprekṣāpūrvakaraṇādaśubhānāṃ śubhaṃ phalam

ऊर्ध्वं भवति संदेहादिहादिष्टार्थमेव च ।
अप्रेक्षापूर्वकरणात्प्रायश्चित्तं विधीयते

ūrdhvaṃ bhavati saṃdehādihādiṣṭārthameva ca |
aprekṣāpūrvakaraṇātprāyaścittaṃ vidhīyate

क्रोधमोहकृते चैव दृष्टान्तागमहेतुभिः ।
शरीराणामुपक्लेशो मनसश्च प्रियाप्रिये ।
तदौषधैश्च मन्त्रैश्च प्रायश्चित्तैश्च शाम्यति

krodhamohakṛte caiva dṛṣṭāntāgamahetubhiḥ |
śarīrāṇāmupakleśo manasaśca priyāpriye |
tadauṣadhaiśca mantraiśca prāyaścittaiśca śāmyati

उपवासेनैकरात्रं दण्डोत्सर्गे नराधिपः ।
विशुद्ध्येदात्मशुद्ध्यर्थं त्रिरात्रं तु पुरोहितः

upavāsenaikarātraṃ daṇḍotsarge narādhipaḥ |
viśuddhyedātmaśuddhyarthaṃ trirātraṃ tu purohitaḥ

क्षयं शोकं प्रकुर्वाणो न म्रियेत यदा नरः ।
शस्त्रादिभिरुपाविष्टस्त्रिरात्रं तत्र निर्दिशेत्

kṣayaṃ śokaṃ prakurvāṇo na mriyeta yadā naraḥ |
śastrādibhirupāviṣṭastrirātraṃ tatra nirdiśet

जातिश्रेण्यधिवासानां कुलधर्मांश्च शाश्वतान् ।
वर्जयन्ति च ये धर्मं तेषां धर्मो न विद्यते

jātiśreṇyadhivāsānāṃ kuladharmāṃśca śāśvatān |
varjayanti ca ye dharmaṃ teṣāṃ dharmo na vidyate

दश वा वेदशास्त्रज्ञास्त्रयो वा धर्मपाठकाः ।
यद्ब्रूयुः कार्य उत्पन्ने स धर्मो धर्मसंशये

daśa vā vedaśāstrajñāstrayo vā dharmapāṭhakāḥ |
yadbrūyuḥ kārya utpanne sa dharmo dharmasaṃśaye

अनुष्णा मृत्तिका चैव तथा क्षुद्रपिपीलिकाः ।
श्लेष्मातकस्तथा विप्रैरभक्ष्यं विषमेव च

anuṣṇā mṛttikā caiva tathā kṣudrapipīlikāḥ |
śleṣmātakastathā viprairabhakṣyaṃ viṣameva ca

अभक्ष्या ब्राह्मणैर्मत्स्याः शकलैर्ये विवर्जिताः ।
चतुष्पात्कच्छपादन्यो मण्डूका जलजाश्च ये

abhakṣyā brāhmaṇairmatsyāḥ śakalairye vivarjitāḥ |
catuṣpātkacchapādanyo maṇḍūkā jalajāśca ye

भासा हंसाः सुपर्णाश्च चक्रवाकाः प्लवा बकाः ।
काको मद्रुश्च गृध्रश्च श्येनोलूकस्तथैव च

bhāsā haṃsāḥ suparṇāśca cakravākāḥ plavā bakāḥ |
kāko madruśca gṛdhraśca śyenolūkastathaiva ca

क्रव्यादा दंष्ट्रिणः सर्वे चतुष्पात्पक्षिणश्च ये ।
येषां चोभयतो दन्ताश्चतुर्दंष्ट्राश्च सर्वशः

kravyādā daṃṣṭriṇaḥ sarve catuṣpātpakṣiṇaśca ye |
yeṣāṃ cobhayato dantāścaturdaṃṣṭrāśca sarvaśaḥ

एडकाश्च मृगोष्ट्राणां सूकराणां गवामपि ।
मानुषीणां खरीणां च न पिबेद्ब्राह्मणः पयः

eḍakāśca mṛgoṣṭrāṇāṃ sūkarāṇāṃ gavāmapi |
mānuṣīṇāṃ kharīṇāṃ ca na pibedbrāhmaṇaḥ payaḥ

प्रेतान्नं सूतकान्नं च यच्च किंचिदनिर्दशम् ।
अभोज्यं चाप्यपेयं च धेनोर्दुग्धमनिर्दशम्

pretānnaṃ sūtakānnaṃ ca yacca kiṃcidanirdaśam |
abhojyaṃ cāpyapeyaṃ ca dhenordugdhamanirdaśam

राजान्नं तेज आदत्ते शूद्रान्नं ब्रह्मवर्चसम् ।
आयुः सुवर्णकारान्नमवीरायाश्च योषितः

rājānnaṃ teja ādatte śūdrānnaṃ brahmavarcasam |
āyuḥ suvarṇakārānnamavīrāyāśca yoṣitaḥ

विष्ठा वार्धुषिकस्यान्नं गणिकान्नमथेन्द्रियम् ।
मृष्यन्ति ये चोपपतिं स्त्रीजितान्नं च सर्वशः

viṣṭhā vārdhuṣikasyānnaṃ gaṇikānnamathendriyam |
mṛṣyanti ye copapatiṃ strījitānnaṃ ca sarvaśaḥ

दीक्षितस्य कदर्यस्य क्रतुविक्रयिकस्य च ।
तक्ष्णश्चर्मावकर्तुश्च पुंश्चल्या रजकस्य च

dīkṣitasya kadaryasya kratuvikrayikasya ca |
takṣṇaścarmāvakartuśca puṃścalyā rajakasya ca

चिकित्सकस्य यच्चान्नमभोज्यं रक्षिणस्तथा ।
गणग्रामाभिशस्तानां रङ्गस्त्रीजीविनां तथा

cikitsakasya yaccānnamabhojyaṃ rakṣiṇastathā |
gaṇagrāmābhiśastānāṃ raṅgastrījīvināṃ tathā

परिवित्तीनामपुंसां च बन्दिद्यूतविदां तथा ।
वामहस्ताहृतं चान्नं शुष्कं पर्युषितं च यत्

parivittīnāmapuṃsāṃ ca bandidyūtavidāṃ tathā |
vāmahastāhṛtaṃ cānnaṃ śuṣkaṃ paryuṣitaṃ ca yat

सुरानुगतमुच्छिष्टमभोज्यं शेषितं च यत् ।
पिष्टमांसेक्षुशाकानामाविकाजापयस्तथा ।
सक्तु धाना करम्भाश्च नोपभोग्याश्चिरस्थिताः

surānugatamucchiṣṭamabhojyaṃ śeṣitaṃ ca yat |
piṣṭamāṃsekṣuśākānāmāvikājāpayastathā |
saktu dhānā karambhāśca nopabhogyāścirasthitāḥ

पायसं कृसरं मांसमपूपाश्च वृथा कृताः ।
अपेयाश्चाप्यभक्ष्याश्च ब्राह्मणैर्गृहमेधिभिः

pāyasaṃ kṛsaraṃ māṃsamapūpāśca vṛthā kṛtāḥ |
apeyāścāpyabhakṣyāśca brāhmaṇairgṛhamedhibhiḥ

देवानृषीन्मनुष्यांश्च पितॄन्गृह्याश्च देवताः ।
पूजयित्वा ततः पश्चाद्गृहस्थो भोक्तुमर्हति

devānṛṣīnmanuṣyāṃśca pitṝngṛhyāśca devatāḥ |
pūjayitvā tataḥ paścādgṛhastho bhoktumarhati

यथा प्रव्रजितो भिक्षुस्तथैव स्वे गृहे वसेत् ।
एवंवृत्तः प्रियैर्दारैः संबसन्धर्ममाप्नुयात्

yathā pravrajito bhikṣustathaiva sve gṛhe vaset |
evaṃvṛttaḥ priyairdāraiḥ saṃbasandharmamāpnuyāt

न दद्याद्यशसे दानं न भयान्नोपकारिणे ।
न नृत्यगीतशीलेषु हासकेषु च धार्मिकः

na dadyādyaśase dānaṃ na bhayānnopakāriṇe |
na nṛtyagītaśīleṣu hāsakeṣu ca dhārmikaḥ

न मत्ते चैव नोन्मत्ते न स्तेने न च कुत्सके ।
न वाग्घीने विवर्णे वा नाङ्गहीने न वामने

na matte caiva nonmatte na stene na ca kutsake |
na vāgghīne vivarṇe vā nāṅgahīne na vāmane

न दुर्जने दौष्कुले वा व्रतैर्यो वा न संस्कृतः ।
न श्रोत्रियमृते दानं ब्राह्मणे ब्रह्मवर्जिते

na durjane dauṣkule vā vratairyo vā na saṃskṛtaḥ |
na śrotriyamṛte dānaṃ brāhmaṇe brahmavarjite

असम्यच्कैव यद्दत्तमसम्यक् च प्रतिग्रहः ।
उभयं स्यादनर्थाय दातुरादातुरेव च

asamyackaiva yaddattamasamyak ca pratigrahaḥ |
ubhayaṃ syādanarthāya dāturādātureva ca

यथा खदिरमालम्ब्य शिलां वाप्यर्णवं तरन् ।
मञ्जेत मञ्जतस्तद्वद्दाता यश्च प्रतिग्रही

yathā khadiramālambya śilāṃ vāpyarṇavaṃ taran |
mañjeta mañjatastadvaddātā yaśca pratigrahī

काष्ठैरार्द्रैर्यथा वह्निरुपस्तीर्णो न दीप्यते ।
तपःस्वाध्यायचारित्रैरेवं हीनः प्रतिग्रही

kāṣṭhairārdrairyathā vahnirupastīrṇo na dīpyate |
tapaḥsvādhyāyacāritrairevaṃ hīnaḥ pratigrahī

कपाले यद्वदापः स्युः श्वदृतौ च यथा पयः ।
आश्रयस्थानदोषेण वृत्तहीने तथा श्रुतम्

kapāle yadvadāpaḥ syuḥ śvadṛtau ca yathā payaḥ |
āśrayasthānadoṣeṇa vṛttahīne tathā śrutam

निर्मन्त्रो निर्वृतो यः स्यादशास्त्रज्ञोऽनसूयकः ।
अनुक्रोशात्प्रदातव्यं हीनेष्वव्रतिकेषु च

nirmantro nirvṛto yaḥ syādaśāstrajño'nasūyakaḥ |
anukrośātpradātavyaṃ hīneṣvavratikeṣu ca

न वै देयमनुक्रोशाद्दीनायापगुणाय तु ।
आप्ताचरित इत्येव धर्म इत्येव वा पुनः

na vai deyamanukrośāddīnāyāpaguṇāya tu |
āptācarita ityeva dharma ityeva vā punaḥ

निष्कारणं स्मृतं दत्तं ब्राह्मणे ब्रह्मवर्जिते ।
न फलेत्पात्रदोषेण न चात्रास्ति विचारणा

niṣkāraṇaṃ smṛtaṃ dattaṃ brāhmaṇe brahmavarjite |
na phaletpātradoṣeṇa na cātrāsti vicāraṇā

यथा दारुमयो हस्ती यथा चर्ममयो मृगः ।
ब्राह्मणश्चानधीयानस्त्रयस्ते नामधारकाः

yathā dārumayo hastī yathā carmamayo mṛgaḥ |
brāhmaṇaścānadhīyānastrayaste nāmadhārakāḥ

यथा षण्ढोऽफलः स्त्रीषु यथा गौर्गवि चाफला ।
शकुनिर्वाप्यपक्षः स्यान्निर्मन्त्रो ब्राह्मणस्तथा

yathā ṣaṇḍho'phalaḥ strīṣu yathā gaurgavi cāphalā |
śakunirvāpyapakṣaḥ syānnirmantro brāhmaṇastathā

ग्रामस्थानं यथा शून्यं यथा कूपश्च निर्जलः ।
यथा हुतमनग्नौ च तथैव स्यान्निराकृतौ

grāmasthānaṃ yathā śūnyaṃ yathā kūpaśca nirjalaḥ |
yathā hutamanagnau ca tathaiva syānnirākṛtau

देवतानां पितॄणां च हव्यकव्यविनाशकः ।
सर्वथाऽर्थहरो मूर्खो न लोकान्प्राप्तुमर्हति

devatānāṃ pitṝṇāṃ ca havyakavyavināśakaḥ |
sarvathā'rthaharo mūrkho na lokānprāptumarhati

एतत्ते कथितं सर्वं यथावृत्तं युधिष्ठिर ।
समासेन महद्ध्येतच्छ्रोतव्यं नरतर्षभ

etatte kathitaṃ sarvaṃ yathāvṛttaṃ yudhiṣṭhira |
samāsena mahaddhyetacchrotavyaṃ naratarṣabha