अध्याय 34: महापापों के प्रायश्चित्त: व्यास का उपदेश

तपसा कर्मणा चैव प्रदानेन च भारत ।
पुनाति पापं पुरुषः पूतश्चेन्न प्रवर्तते

tapasā karmaṇā caiva pradānena ca bhārata |
punāti pāpaṃ puruṣaḥ pūtaścenna pravartate

एककालं तु भुञ्जानश्चरन्भैक्षं स्वकर्मकृत् ।
कपालपाणिः खट्वाङ्गी ब्रह्मचारी सदोत्थितः

ekakālaṃ tu bhuñjānaścaranbhaikṣaṃ svakarmakṛt |
kapālapāṇiḥ khaṭvāṅgī brahmacārī sadotthitaḥ

अनसूयुरधः शायी कर्म लोके प्रकाशयन् ।
पूर्णैर्द्वादशभिर्वर्षैर्ब्रह्महा विप्रमुच्यते

anasūyuradhaḥ śāyī karma loke prakāśayan |
pūrṇairdvādaśabhirvarṣairbrahmahā vipramucyate

लक्ष्यः शस्त्रभृतां वा स्याद्विदुषामिच्छयाऽऽत्मनः ।
प्रास्येदात्मानमग्नौ वा समिद्धे त्रिरवाक्‌शिराः

lakṣyaḥ śastrabhṛtāṃ vā syādviduṣāmicchayā''tmanaḥ |
prāsyedātmānamagnau vā samiddhe triravāk‌śirāḥ

जपन्वाऽन्यतमं वेदं योजनानां शतं व्रजेत् ।
सर्वस्वं वा वेदविदे ब्राह्मणायोपपादयेत्

japanvā'nyatamaṃ vedaṃ yojanānāṃ śataṃ vrajet |
sarvasvaṃ vā vedavide brāhmaṇāyopapādayet

धनं वा जीवनायालं गृहं वा सपरिच्छदम् ।
मुच्यते ब्रह्महत्याया गोप्ता गोब्राह्मणस्य च

dhanaṃ vā jīvanāyālaṃ gṛhaṃ vā saparicchadam |
mucyate brahmahatyāyā goptā gobrāhmaṇasya ca

षङ्गिर्वर्षैः कृच्छ्रभोजी ब्रह्महा पूयते नरः ।
मासेमासे समश्नंस्तु त्रिभिर्वर्षैः प्रमुच्यते

ṣaṅgirvarṣaiḥ kṛcchrabhojī brahmahā pūyate naraḥ |
māsemāse samaśnaṃstu tribhirvarṣaiḥ pramucyate

संवत्सरेण मासाशी पूयते नात्र संशयः ।
तथैवोपवसन्राजन्स्वल्पेनापि प्रपूयते

saṃvatsareṇa māsāśī pūyate nātra saṃśayaḥ |
tathaivopavasanrājansvalpenāpi prapūyate

क्रतुना चाश्वमेधेन पूयते नात्र संशयः ।
ये चाप्यवभृथस्नाताः केचिदेवंविधा नराः ।
ते सर्वे धूतपाप्मानो भवन्तीति परा श्रुतिः

kratunā cāśvamedhena pūyate nātra saṃśayaḥ |
ye cāpyavabhṛthasnātāḥ kecidevaṃvidhā narāḥ |
te sarve dhūtapāpmāno bhavantīti parā śrutiḥ

ब्राह्मणार्थे हतो युद्धे मुच्यते ब्रह्महत्यया

brāhmaṇārthe hato yuddhe mucyate brahmahatyayā

गवां शतसहस्रं तु पात्रेभ्यः प्रतिपादयेत् ।
ब्रह्महा विप्रमुच्येत सर्वपापेभ्य एव च

gavāṃ śatasahasraṃ tu pātrebhyaḥ pratipādayet |
brahmahā vipramucyeta sarvapāpebhya eva ca

कपिलानां सहस्राणि यो दद्यात्पञ्चविंशतिम् ।
दोग्ध्रीणां स च पापेभ्यः सर्वेभ्यो विप्रमुच्यते

kapilānāṃ sahasrāṇi yo dadyātpañcaviṃśatim |
dogdhrīṇāṃ sa ca pāpebhyaḥ sarvebhyo vipramucyate

गोसहस्रं सवत्सानां दोग्ध्रीणां प्राणसंशये ।
साधुभ्यो वै दरिद्रेभ्यो दत्त्वा मुच्येत किल्विषात्

gosahasraṃ savatsānāṃ dogdhrīṇāṃ prāṇasaṃśaye |
sādhubhyo vai daridrebhyo dattvā mucyeta kilviṣāt

शतं वै यस्तु काम्भोजान्ब्राह्मणेभ्यः प्रयच्छति ।
नियतेभ्यो महीपाल स च पापात्प्रमुच्यते

śataṃ vai yastu kāmbhojānbrāhmaṇebhyaḥ prayacchati |
niyatebhyo mahīpāla sa ca pāpātpramucyate

मनोरथं तु यो दद्यादेकस्मा अपि भारत ।
न कीर्तयेत दत्त्वा यः स च पापात्प्रमुच्यते

manorathaṃ tu yo dadyādekasmā api bhārata |
na kīrtayeta dattvā yaḥ sa ca pāpātpramucyate

सुरापानं सकृत्कृत्वा योऽग्निवर्णां सुरां पिबेत् ।
स पावयत्यथात्मानमिह लोके परत्र च

surāpānaṃ sakṛtkṛtvā yo'gnivarṇāṃ surāṃ pibet |
sa pāvayatyathātmānamiha loke paratra ca

मरुप्रपातं प्रपतञ्ज्वलनं वा समाविशन् ।
महाप्रस्थानमातिष्ठन्मुच्यते सर्वकिल्बिषैः

maruprapātaṃ prapatañjvalanaṃ vā samāviśan |
mahāprasthānamātiṣṭhanmucyate sarvakilbiṣaiḥ

बृहस्पतिसवेनेष्ट्वा सुरापो ब्राह्मणः पुनः ।
समितिं ब्राह्मणो गच्छेदिति वै ब्रह्मणः श्रुतिः

bṛhaspatisaveneṣṭvā surāpo brāhmaṇaḥ punaḥ |
samitiṃ brāhmaṇo gacchediti vai brahmaṇaḥ śrutiḥ

भूमिप्रदानं कुर्याद्यः सुरां पीत्वा विमत्सरः ।
पुनर्न च पिबेद्राजन्संस्कृतः स च शुध्यति

bhūmipradānaṃ kuryādyaḥ surāṃ pītvā vimatsaraḥ |
punarna ca pibedrājansaṃskṛtaḥ sa ca śudhyati

गुरुतल्पी शिलां तप्तामायसीमभिसंविशेत् ।
अवकृत्यात्मनः शेफं प्रव्रजेदूर्ध्वदर्शनः

gurutalpī śilāṃ taptāmāyasīmabhisaṃviśet |
avakṛtyātmanaḥ śephaṃ pravrajedūrdhvadarśanaḥ

शरीरस्य विमोक्षेण मुच्यते कर्मणोऽशुभात् ।
कर्मभ्यो विप्रमुच्यन्ते यताः संवत्सरं स्त्रियः

śarīrasya vimokṣeṇa mucyate karmaṇo'śubhāt |
karmabhyo vipramucyante yatāḥ saṃvatsaraṃ striyaḥ

महाव्रतं चरेद्यस्तु दद्यात्सर्वस्वमेव तु ।
गुर्वर्थे वा हतो युद्धे स मुच्येत्कर्मणोऽशुभात्

mahāvrataṃ caredyastu dadyātsarvasvameva tu |
gurvarthe vā hato yuddhe sa mucyetkarmaṇo'śubhāt

अनृतेनोपवर्ती चेत्प्रतिरोद्धा गुरोस्तथा ।
उपाहृत्य प्रियं तस्मै तस्मात्पापात्प्रमुच्यते

anṛtenopavartī cetpratiroddhā gurostathā |
upāhṛtya priyaṃ tasmai tasmātpāpātpramucyate

अवकीर्णनिमित्तं तु ब्रह्महत्याव्रतं चरेत् ।
गोचर्मवासाः षण्मासांस्तथा मुच्येत किल्बिषात्

avakīrṇanimittaṃ tu brahmahatyāvrataṃ caret |
gocarmavāsāḥ ṣaṇmāsāṃstathā mucyeta kilbiṣāt

परदारोपसेवी तु परस्यापहरन्वसु ।
संवत्सरं व्रती भूत्वा तथा मुच्येत किल्बिषात्

paradāropasevī tu parasyāpaharanvasu |
saṃvatsaraṃ vratī bhūtvā tathā mucyeta kilbiṣāt

धनं तु यस्यापहरेत्तस्मै दद्यात्समं वसु ।
विविधेनाभ्युपायेन तदा मुच्येत किल्बिषात्

dhanaṃ tu yasyāpaharettasmai dadyātsamaṃ vasu |
vividhenābhyupāyena tadā mucyeta kilbiṣāt

कृच्छ्राद्द्वादशरात्रेण संयतात्मा व्रते स्थितः ।
परिवेत्ता भवेत्पूतः परिवित्तिस्तथैव च

kṛcchrāddvādaśarātreṇa saṃyatātmā vrate sthitaḥ |
parivettā bhavetpūtaḥ parivittistathaiva ca

निवेश्यं तु पुनस्तेन भवेत्तारयता पितॄन् ।
न तु स्त्रिया भवेद्दोषो न तु सा तेन लिप्यते

niveśyaṃ tu punastena bhavettārayatā pitṝn |
na tu striyā bhaveddoṣo na tu sā tena lipyate

भोजनं ह्यन्तराशुद्धं चातुर्मास्ये विधीयते ।
स्त्रियस्तेन प्रशुध्यन्ति इति धर्मविदो विदुः

bhojanaṃ hyantarāśuddhaṃ cāturmāsye vidhīyate |
striyastena praśudhyanti iti dharmavido viduḥ

स्त्रियस्त्वाशङ्किताः पापे नोपगम्या विजानता ।
रजसा ता विशुध्यन्ते भस्मना भाजनं यथा

striyastvāśaṅkitāḥ pāpe nopagamyā vijānatā |
rajasā tā viśudhyante bhasmanā bhājanaṃ yathā

पादजोच्छिष्टकांस्यं यद्गवा घ्रातमथापि वा ।
गण्डूषोच्छिष्टमपि वा विशुध्येद्दशभिस्तु तत्

pādajocchiṣṭakāṃsyaṃ yadgavā ghrātamathāpi vā |
gaṇḍūṣocchiṣṭamapi vā viśudhyeddaśabhistu tat

चतुष्पात्सकलो धर्मो ब्राह्मणस्य विधीयते ।
पादोन इष्टो राजन्ये तथा धर्मो विधीयते

catuṣpātsakalo dharmo brāhmaṇasya vidhīyate |
pādona iṣṭo rājanye tathā dharmo vidhīyate

तथा वैश्ये च शूद्रे च पादः पादो विधीयते ।
विद्यादेवंविधनैषां गुरुलाघवनिश्चयम्

tathā vaiśye ca śūdre ca pādaḥ pādo vidhīyate |
vidyādevaṃvidhanaiṣāṃ gurulāghavaniścayam

तिर्यग्योनिवधं कृत्वा द्रुमांश्छित्वोत्तरान्बहून् ।
त्रिरात्रं वायुभक्षः स्यात्कर्म च प्रथयन्नरः

tiryagyonivadhaṃ kṛtvā drumāṃśchitvottarānbahūn |
trirātraṃ vāyubhakṣaḥ syātkarma ca prathayannaraḥ

अगम्यागमने राजन्प्रायश्चित्तं विधीयते ।
आर्द्रवस्त्रेण षण्मासान्विभाव्यं भस्मशायिना

agamyāgamane rājanprāyaścittaṃ vidhīyate |
ārdravastreṇa ṣaṇmāsānvibhāvyaṃ bhasmaśāyinā

एवमेव तु सर्वेषामकार्याणां विधिर्भवेत् ।
ब्रह्मणोक्तेन विधिना दृष्टान्तागमहेतुभिः

evameva tu sarveṣāmakāryāṇāṃ vidhirbhavet |
brahmaṇoktena vidhinā dṛṣṭāntāgamahetubhiḥ

सावित्रीमप्यधीयानः शुचौ देशे मिताशनः ।
अहिंसो मन्दकं जल्पान्मुच्यते सर्वकिल्बिषात्

sāvitrīmapyadhīyānaḥ śucau deśe mitāśanaḥ |
ahiṃso mandakaṃ jalpānmucyate sarvakilbiṣāt

अहः सु सततं तिष्ठेदभ्याकाशं निशाः स्वपन् ।
त्रिरह्नि त्रिर्निशायां च सवासा जलमाविशेत्

ahaḥ su satataṃ tiṣṭhedabhyākāśaṃ niśāḥ svapan |
trirahni trirniśāyāṃ ca savāsā jalamāviśet

स्त्रीशूद्रपतितांश्चापि नाभिभाषेद्ब्रतान्वितः ।
पापान्यज्ञानतः कृत्वा मुच्येदेवंव्रतो द्विजः

strīśūdrapatitāṃścāpi nābhibhāṣedbratānvitaḥ |
pāpānyajñānataḥ kṛtvā mucyedevaṃvrato dvijaḥ

शुभाशुभफलं प्रेत्य लभते भूतसाक्षिकम् ।
अतिरिच्येत्तयोर्यस्तु तत्कर्ता लभते फलम्

śubhāśubhaphalaṃ pretya labhate bhūtasākṣikam |
atiricyettayoryastu tatkartā labhate phalam

तस्माद्दानेन तपसा कर्मणा च फलं शुभम् ।
वर्धयेदशुभं कृत्वा यथा स्यादतिरेकवान्

tasmāddānena tapasā karmaṇā ca phalaṃ śubham |
vardhayedaśubhaṃ kṛtvā yathā syādatirekavān

कुर्याच्छुभानि कर्माणि निमित्ते पापकर्मणाम् ।
दद्यान्नित्यं च वित्तानि तथा मुच्येत किल्बिषात्

kuryācchubhāni karmāṇi nimitte pāpakarmaṇām |
dadyānnityaṃ ca vittāni tathā mucyeta kilbiṣāt

अनुरूपं हि पापस्य प्रायश्चित्तमुदाहृतम् ।
महापातकवर्जं तु प्रायश्चित्तं विधीयते

anurūpaṃ hi pāpasya prāyaścittamudāhṛtam |
mahāpātakavarjaṃ tu prāyaścittaṃ vidhīyate

भक्ष्याभक्ष्येषु चान्येषु वाच्यावाच्ये तथैव च ।
अज्ञानज्ञानयो राजन्विहितान्यनुजानतः

bhakṣyābhakṣyeṣu cānyeṣu vācyāvācye tathaiva ca |
ajñānajñānayo rājanvihitānyanujānataḥ

जानता तु कृतं पापं गुरु सर्वं भवत्युत ।
अज्ञानात्स्खलिते दोषे प्रायश्चित्तं विधीयते

jānatā tu kṛtaṃ pāpaṃ guru sarvaṃ bhavatyuta |
ajñānātskhalite doṣe prāyaścittaṃ vidhīyate

शक्यते विधिना पापं यथोक्तेन व्यपोहितुम् ।
आस्तिके श्रद्दधाने च विधिरेष विधीयते

śakyate vidhinā pāpaṃ yathoktena vyapohitum |
āstike śraddadhāne ca vidhireṣa vidhīyate

नास्तिकाश्रद्दधानेषु पुरुषेषु कदाचन ।
दम्भद्वेषप्रधानेषु विधिरेष न शिष्यते

nāstikāśraddadhāneṣu puruṣeṣu kadācana |
dambhadveṣapradhāneṣu vidhireṣa na śiṣyate

शिष्टाचारश्च दिष्टश्च धर्मो धर्मभूतां वर ।
सेवितव्यो नरव्याघ्र प्रेत्येह च हितेप्सुना

śiṣṭācāraśca diṣṭaśca dharmo dharmabhūtāṃ vara |
sevitavyo naravyāghra pretyeha ca hitepsunā

स राजन्मोक्ष्यते पापात्तेन पूर्णेन हेतुना ।
त्राणार्थं वा वधे तेषामथवा नृपकर्मणा

sa rājanmokṣyate pāpāttena pūrṇena hetunā |
trāṇārthaṃ vā vadhe teṣāmathavā nṛpakarmaṇā

अथवा ते घृणा काचित्प्रायश्चित्तं चरिष्यसि ।
मा चैवानार्यजुष्टेन मृत्युना निधनं गमः

athavā te ghṛṇā kācitprāyaścittaṃ cariṣyasi |
mā caivānāryajuṣṭena mṛtyunā nidhanaṃ gamaḥ

एवमुक्तो भगवता धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
चिन्तयित्वा मुहूर्तेन प्रत्युवाच तपोधनम्

evamukto bhagavatā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ |
cintayitvā muhūrtena pratyuvāca tapodhanam