अध्याय 329: व्यास का शुक को धर्म और मोक्ष का उपदेश

कथं निर्वेदमापन्नः शुको वैयासकिः पुरा ।
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं परं कौतूहलं हि मे

kathaṃ nirvedamāpannaḥ śuko vaiyāsakiḥ purā |
etadicchāmyahaṃ śrotuṃ paraṃ kautūhalaṃ hi me

प्राकृतेनैव वृत्तेन चरन्तमकुतोभयम् ।
अध्याप्य कृत्स्नं स्वाध्यायमन्वशाद्वै पिता सुतम्

prākṛtenaiva vṛttena carantamakutobhayam |
adhyāpya kṛtsnaṃ svādhyāyamanvaśādvai pitā sutam

धर्मं पुत्र निपेवस्व सुतीक्ष्णौ च हिमातपौ ।
क्षुत्पिपासे च वायुं च जय नित्यं जितेन्द्रियः

dharmaṃ putra nipevasva sutīkṣṇau ca himātapau |
kṣutpipāse ca vāyuṃ ca jaya nityaṃ jitendriyaḥ

सत्यमार्जवमक्रोधमनसूयां दमं तपः ।
अहिंसां चानृशंस्यं च विधिवत्परिपालय

satyamārjavamakrodhamanasūyāṃ damaṃ tapaḥ |
ahiṃsāṃ cānṛśaṃsyaṃ ca vidhivatparipālaya

सत्ये तिष्ठ रतो धर्मे हित्वा सर्वमनार्जवम् ।
देवतातिथिशेषेण यात्रां प्राणस्य संलिह

satye tiṣṭha rato dharme hitvā sarvamanārjavam |
devatātithiśeṣeṇa yātrāṃ prāṇasya saṃliha

फेनमात्रोपमे देहे जीवे शकुनिवत्स्थिते ।
अनित्ये प्रियसंवासे कथं स्वपिषि पुत्रक

phenamātropame dehe jīve śakunivatsthite |
anitye priyasaṃvāse kathaṃ svapiṣi putraka

अप्रमत्तेषु जाग्रत्सु नित्ययुक्तेषु शत्रुषु ।
अन्तरं लिप्यमानेषु बालस्त्वं नावबुध्यसे

apramatteṣu jāgratsu nityayukteṣu śatruṣu |
antaraṃ lipyamāneṣu bālastvaṃ nāvabudhyase

अहःसु गण्यमानेषु क्षीयमाणे तथाऽऽयुषि ।
जीविते लिख्यमाने च किमुत्थाय न धावसि

ahaḥsu gaṇyamāneṣu kṣīyamāṇe tathā''yuṣi |
jīvite likhyamāne ca kimutthāya na dhāvasi

ऐहलौकिकनीहन्ते मांसशोणितवर्धनम् ।
पारलौकिककार्येषु प्रसुप्ता भृशनास्तिकाः

aihalaukikanīhante māṃsaśoṇitavardhanam |
pāralaukikakāryeṣu prasuptā bhṛśanāstikāḥ

धर्माय येऽभ्यसूयन्ति बुद्धिमोहान्विता नराः ।
अपथा गच्छतां तेषामनुयाताऽपि पीड्यते

dharmāya ye'bhyasūyanti buddhimohānvitā narāḥ |
apathā gacchatāṃ teṣāmanuyātā'pi pīḍyate

ये तु तुष्टाः श्रुतिपरा महात्मानो महाबलाः ।
धर्म्यं पन्थानमारूढास्तानुपास्स्व च पृच्छ च

ye tu tuṣṭāḥ śrutiparā mahātmāno mahābalāḥ |
dharmyaṃ panthānamārūḍhāstānupāssva ca pṛccha ca

उपधार्य मतं तेषां बुधानां धर्मदर्शिनाम् ।
नियच्छ परया बुद्ध्या चित्तमुत्पथगामि वै

upadhārya mataṃ teṣāṃ budhānāṃ dharmadarśinām |
niyaccha parayā buddhyā cittamutpathagāmi vai

आद्यकालिकया बुद्ध्या दूरेश्च इति निर्भयाः ।
सर्वभक्ष्या न पश्यन्ति कर्मभूमिमचेतसः

ādyakālikayā buddhyā dūreśca iti nirbhayāḥ |
sarvabhakṣyā na paśyanti karmabhūmimacetasaḥ

धर्मं निःश्रेणिमास्थाय किंचित्किंचित्समारुह ।
कोशकारवदात्मानं वेष्टयन्नावबुध्यसे

dharmaṃ niḥśreṇimāsthāya kiṃcitkiṃcitsamāruha |
kośakāravadātmānaṃ veṣṭayannāvabudhyase

नास्तिकं भिन्नमर्यादं कूलपातमिव स्थितम् ।
वामतः कुरु विस्रब्धो नरं वेणुमिवोद्धृतम्

nāstikaṃ bhinnamaryādaṃ kūlapātamiva sthitam |
vāmataḥ kuru visrabdho naraṃ veṇumivoddhṛtam

कामक्रोधग्राहवतीं पञ्चेन्द्रियजलां नदीम् ।
नावं धृतिमयीं कृत्वा जन्मदुर्गाणि संतर

kāmakrodhagrāhavatīṃ pañcendriyajalāṃ nadīm |
nāvaṃ dhṛtimayīṃ kṛtvā janmadurgāṇi saṃtara

मृत्युनाऽभ्याहते लोके जरया परिपीडिते ।
अमोघासु पतन्तीषु धर्मयानेन संतर

mṛtyunā'bhyāhate loke jarayā paripīḍite |
amoghāsu patantīṣu dharmayānena saṃtara

तिष्ठन्तं च शयानं च मृत्युरन्वेषते यदा ।
निर्वृत्तिं लभते कस्मादकस्मान्मृत्युनाऽशितः

tiṣṭhantaṃ ca śayānaṃ ca mṛtyuranveṣate yadā |
nirvṛttiṃ labhate kasmādakasmānmṛtyunā'śitaḥ

संचिन्वानकमेवैनं कामानामवितृप्तकम् ।
वृकीवोरणमासाद्य मृत्युरादायं गच्छति

saṃcinvānakamevainaṃ kāmānāmavitṛptakam |
vṛkīvoraṇamāsādya mṛtyurādāyaṃ gacchati

क्रमशः संचितशिखो धर्मबुद्धिमयो महान् ।
अन्धकारे प्रवेष्टव्ये दीपो यत्नेन धार्यताम्

kramaśaḥ saṃcitaśikho dharmabuddhimayo mahān |
andhakāre praveṣṭavye dīpo yatnena dhāryatām

संपतन्देहजालानि कदाचिदिह मानुषे ।
ब्राह्मण्यं लभते जन्तुस्तत्पुत्र परिपालय

saṃpatandehajālāni kadācidiha mānuṣe |
brāhmaṇyaṃ labhate jantustatputra paripālaya

ब्राह्मणस्य तु देहोऽयं न कामार्थाय जायते ।
इह क्लेशाय तपसे प्रेत्य त्वनुपमं सुखम्

brāhmaṇasya tu deho'yaṃ na kāmārthāya jāyate |
iha kleśāya tapase pretya tvanupamaṃ sukham

ब्राह्मण्यं बहुभिरवाप्यते तपोभि
स्तल्लब्ध्वा न रतिपरेण हेलितव्यम् ।
स्वाध्याये तपसि दमे च नित्ययुक्तः
मोक्षार्थी कुशलपरः सदा यतस्व

brāhmaṇyaṃ bahubhiravāpyate tapobhi
stallabdhvā na ratipareṇa helitavyam |
svādhyāye tapasi dame ca nityayuktaḥ
mokṣārthī kuśalaparaḥ sadā yatasva

अव्यक्तप्रकृतिरयं कलाशरीरः
सूक्ष्मात्मा क्षणत्रुटिका निमेषरोमा ।
यानेतत्समबलशुक्लकृष्णनेत्रो
मासाङ्गो द्रवति वयोहयो नराणाम्

avyaktaprakṛtirayaṃ kalāśarīraḥ
sūkṣmātmā kṣaṇatruṭikā nimeṣaromā |
yānetatsamabalaśuklakṛṣṇanetro
māsāṅgo dravati vayohayo narāṇām

तं दृष्ट्वा प्रसृतमजस्रमुग्रवेगं
गच्छन्तं सततमिहान्ववेक्षमाणम् ।
यक्षुस्ते यदि न परप्रणेतृनेयं
धर्मे ते रमतु मनः परं निशाम्य

taṃ dṛṣṭvā prasṛtamajasramugravegaṃ
gacchantaṃ satatamihānvavekṣamāṇam |
yakṣuste yadi na parapraṇetṛneyaṃ
dharme te ramatu manaḥ paraṃ niśāmya

येऽमी तु प्रचलितधर्मकामवृत्ताः
क्रोशन्तः सततमनिष्टसंप्रयोगात् ।
क्लिश्यन्तः परिगतवेदनाशरीरा
बह्वीभिः सुभृशमधर्मवागुराभिः

ye'mī tu pracalitadharmakāmavṛttāḥ
krośantaḥ satatamaniṣṭasaṃprayogāt |
kliśyantaḥ parigatavedanāśarīrā
bahvībhiḥ subhṛśamadharmavāgurābhiḥ

राजा सदा धर्मपरः शुभाशुभस्य गोप्ता
समीक्ष्य सुकृतिनां दधाति लोकान् ।
बहुविधमपि चरति प्रविशति
सुखमनुपगतं निरवद्यम्

rājā sadā dharmaparaḥ śubhāśubhasya goptā
samīkṣya sukṛtināṃ dadhāti lokān |
bahuvidhamapi carati praviśati
sukhamanupagataṃ niravadyam

श्वानो भीषणकाया अयोमुखानि वयांसि
बलगृध्रकुररपक्षिणां च संघातम् ।
नरकदने रुधिरपा गुरुवचन
नुदमुपरतं विशन्त्यसन्तः

śvāno bhīṣaṇakāyā ayomukhāni vayāṃsi
balagṛdhrakurarapakṣiṇāṃ ca saṃghātam |
narakadane rudhirapā guruvacana
nudamuparataṃ viśantyasantaḥ

मर्यादा नियताः स्वयम्भुवा य इहेमाः
प्रभिनत्ति दश गुणा मनोऽनुगत्वात् ।
निवसति भृशमसुखं पितृविषय
विपिनमवगाह्य स पापः

maryādā niyatāḥ svayambhuvā ya ihemāḥ
prabhinatti daśa guṇā mano'nugatvāt |
nivasati bhṛśamasukhaṃ pitṛviṣaya
vipinamavagāhya sa pāpaḥ

यो लुब्ध सुभृशं प्रियानृतश्च मनुष्यः
सततनिकृतिवञ्चनाभिरतिः स्यात् ।
उपनिधिभिरसुखकृत्स परमनिरयगो
भृशमसुखमनुभवति दुष्कृतकर्मा

yo lubdha subhṛśaṃ priyānṛtaśca manuṣyaḥ
satatanikṛtivañcanābhiratiḥ syāt |
upanidhibhirasukhakṛtsa paramanirayago
bhṛśamasukhamanubhavati duṣkṛtakarmā

उष्णां वैतरणीं महानदीमव
गाढोऽसिपत्रवनभिन्नगात्रः ।
परशुवनशयोनिपतितो
वसति च महानिरये भृशार्तः

uṣṇāṃ vaitaraṇīṃ mahānadīmava
gāḍho'sipatravanabhinnagātraḥ |
paraśuvanaśayonipatito
vasati ca mahāniraye bhṛśārtaḥ

महापादनि कत्थसे न चाप्यवेक्षसे परम् ।
चिरस्य मृत्युकारिकामनागतां न बुध्यसे

mahāpādani katthase na cāpyavekṣase param |
cirasya mṛtyukārikāmanāgatāṃ na budhyase

प्रयस्यतां किमास्यते समुत्थितं महद्भयम् ।
अतिप्रमार्थि दारुणं सुखस्य संविधीयताम्

prayasyatāṃ kimāsyate samutthitaṃ mahadbhayam |
atipramārthi dāruṇaṃ sukhasya saṃvidhīyatām

पुरा मृतः प्रणीयसे यमस्य राजशासनात् ।
त्वमन्तकाय दारुणैः प्रयत्नमार्जवे कुरु

purā mṛtaḥ praṇīyase yamasya rājaśāsanāt |
tvamantakāya dāruṇaiḥ prayatnamārjave kuru

पुरा समूलबान्धवं प्रभुर्हरत्यदुःखवित् ।
कियत्तवेह जीवितं यमे न चास्ति वारकः

purā samūlabāndhavaṃ prabhurharatyaduḥkhavit |
kiyattaveha jīvitaṃ yame na cāsti vārakaḥ

पुरा विवाति मारुतो यमस्य यः पुरःसरः ।
पुरैक एव नीयसे कुरुष्व सांपरायिकम्

purā vivāti māruto yamasya yaḥ puraḥsaraḥ |
puraika eva nīyase kuruṣva sāṃparāyikam

पुरा स एक एव ते प्रवाति मारुतोऽन्तकः ।
पुरा च विभ्रमन्ति ते दिशो महाभयागमे

purā sa eka eva te pravāti māruto'ntakaḥ |
purā ca vibhramanti te diśo mahābhayāgame

श्रुतिश्च सन्निरुध्यते पुरा तवेह पुत्रक ।
समाकुलस्य गच्छतः समाधिमुत्तमं कुरु

śrutiśca sannirudhyate purā taveha putraka |
samākulasya gacchataḥ samādhimuttamaṃ kuru

शुभाशुभे पुरा कृते प्रमादकर्मविप्लुते ।
स्मरन्पुराऽनुतप्यसे निधत्स्व केवलं निधिम्

śubhāśubhe purā kṛte pramādakarmaviplute |
smaranpurā'nutapyase nidhatsva kevalaṃ nidhim

पुरा जरा कलेवरं विजर्झरीकरोति ते ।
बलाङ्गरूपहारिणी निधत्स्व केवलं निधिम्

purā jarā kalevaraṃ vijarjharīkaroti te |
balāṅgarūpahāriṇī nidhatsva kevalaṃ nidhim

पुरा शरीरमन्तको भिनत्ति रोगसायकैः ।
प्रसह्य जीवितक्षये तपो महत्समारभ

purā śarīramantako bhinatti rogasāyakaiḥ |
prasahya jīvitakṣaye tapo mahatsamārabha

पुरा वृका भयंकरा मनुष्यदेहगोचराः ।
अभिद्रवन्ति सर्वतो यतस्व पुण्यशीलने

purā vṛkā bhayaṃkarā manuṣyadehagocarāḥ |
abhidravanti sarvato yatasva puṇyaśīlane

पुरान्धकारमेककोऽनुपश्यसि त्वरस्व वै ।
पुरा हिरण्मयान्नगान्निरीक्षसेऽद्रिमूर्धनि

purāndhakāramekako'nupaśyasi tvarasva vai |
purā hiraṇmayānnagānnirīkṣase'drimūrdhani

पुरा कुसङ्गतानि ते सुहृन्मुखाश्च शत्रवः ।
विचालयन्ति दर्शनाद्धटस्व पुत्र यत्परम्

purā kusaṅgatāni te suhṛnmukhāśca śatravaḥ |
vicālayanti darśanāddhaṭasva putra yatparam

धनस्य यस्य राजतो भयं न चास्ति चोरतः ।
मृतं च यन्न मुञ्चति समार्जयस्व तद्धनम्

dhanasya yasya rājato bhayaṃ na cāsti corataḥ |
mṛtaṃ ca yanna muñcati samārjayasva taddhanam

न तत्र संविभज्यते स्वकर्मभिः परस्परम् ।
यदेव यस्य यौतकं तदेव तत्र सोऽश्नृते

na tatra saṃvibhajyate svakarmabhiḥ parasparam |
yadeva yasya yautakaṃ tadeva tatra so'śnṛte

परत्र तेन जीव्यते तदेव पुत्र जीयताम् ।
धनं यदक्षरं ध्रुवं समार्जयस्व तत्स्वयम्

paratra tena jīvyate tadeva putra jīyatām |
dhanaṃ yadakṣaraṃ dhruvaṃ samārjayasva tatsvayam

न यावदेव पच्यते महाजनस्य यावकम् ।
अपक्व एव यावके पुरा प्रलीयते त्वरम्

na yāvadeva pacyate mahājanasya yāvakam |
apakva eva yāvake purā pralīyate tvaram

न मातृपुत्रबान्धवा न संस्तुतः प्रियो जनः ।
अनुव्रजन्ति संकटे व्रजन्तमेकपातिनम्

na mātṛputrabāndhavā na saṃstutaḥ priyo janaḥ |
anuvrajanti saṃkaṭe vrajantamekapātinam

यदेव कर्म केवलं पुराकृतं शुभाशुभम् ।
तदेव पुत्र यौतकं भवत्यमुत्र गच्छतः

yadeva karma kevalaṃ purākṛtaṃ śubhāśubham |
tadeva putra yautakaṃ bhavatyamutra gacchataḥ

हिरण्यरत्नसंचयाः शुभाशुभेन संचिताः ।
न तस्य देहसंक्षये भवन्ति कार्यसाधकाः

hiraṇyaratnasaṃcayāḥ śubhāśubhena saṃcitāḥ |
na tasya dehasaṃkṣaye bhavanti kāryasādhakāḥ

न पुत्र शान्तिरस्ति ते कृताकृतस्य कर्मणः ।
न साक्षिकोऽऽत्मना समो नृणामिहास्ति कश्चन

na putra śāntirasti te kṛtākṛtasya karmaṇaḥ |
na sākṣiko''tmanā samo nṛṇāmihāsti kaścana

मनुष्यदेहशून्यकं भवत्यमुत्र गच्छतः ।
प्रविश्य बुद्धिचक्षुषा प्रदृश्यते हि सर्वशः

manuṣyadehaśūnyakaṃ bhavatyamutra gacchataḥ |
praviśya buddhicakṣuṣā pradṛśyate hi sarvaśaḥ

इहाग्निसूर्यवायवः शरीरमाश्रितास्त्रयः ।
त एव तस्य साक्षिणो भवन्ति धर्मदर्शिनः

ihāgnisūryavāyavaḥ śarīramāśritāstrayaḥ |
ta eva tasya sākṣiṇo bhavanti dharmadarśinaḥ

अहनिंशेषु सर्वतः स्पृशत्सु सर्वचारिषु ।
प्रकाशगूढवृत्तिषु स्वधर्ममेव पालय

ahaniṃśeṣu sarvataḥ spṛśatsu sarvacāriṣu |
prakāśagūḍhavṛttiṣu svadharmameva pālaya

अनेकपारिपान्थके विरूपरौद्रमक्षिके ।
स्वमेव कर्म रक्ष्यतां स्वकर्म तत्र गच्छति

anekapāripānthake virūparaudramakṣike |
svameva karma rakṣyatāṃ svakarma tatra gacchati

न तत्र संविभज्यते स्वकर्मभिः परस्परम् ।
तथा कृतं स्वकर्मजं तदेव भुज्यते फलम्

na tatra saṃvibhajyate svakarmabhiḥ parasparam |
tathā kṛtaṃ svakarmajaṃ tadeva bhujyate phalam

यथाऽप्सरोगणाः फलं सुखं महर्षिभिः सह ।
तथाऽऽप्नुवन्ति कर्मजं विमानकामगामिनः

yathā'psarogaṇāḥ phalaṃ sukhaṃ maharṣibhiḥ saha |
tathā''pnuvanti karmajaṃ vimānakāmagāminaḥ

यथेह यत्कृतं शुभं विपाप्मभिः कृतात्मभिः ।
तदाप्नुवन्ति मानवास्तथा विशुद्धयोनयः

yatheha yatkṛtaṃ śubhaṃ vipāpmabhiḥ kṛtātmabhiḥ |
tadāpnuvanti mānavāstathā viśuddhayonayaḥ

प्रजापतेः सलोकतां बृहस्पतेः शतक्रतोः ।
व्रजन्ति ते परां गतिं गृहस्थधर्मसेतुभिः

prajāpateḥ salokatāṃ bṛhaspateḥ śatakratoḥ |
vrajanti te parāṃ gatiṃ gṛhasthadharmasetubhiḥ

सहस्रशोऽप्यनेकशः प्रवक्तुमुत्सहामहे ।
अबुद्धिमोहनं पुनः प्रभुस्तु तेन पावकः

sahasraśo'pyanekaśaḥ pravaktumutsahāmahe |
abuddhimohanaṃ punaḥ prabhustu tena pāvakaḥ

गता त्रिरष्टवर्षता ध्रुवोऽसि पञ्चविंशकः ।
कुरष्व धर्मसंचयं वयो हि तेऽतिवर्तते

gatā triraṣṭavarṣatā dhruvo'si pañcaviṃśakaḥ |
kuraṣva dharmasaṃcayaṃ vayo hi te'tivartate

पुरा करोति सोऽन्तकः प्रमादगोमुखां चमूम् ।
यथागृहीतमुत्थितस्त्वरस्व धर्मपालने

purā karoti so'ntakaḥ pramādagomukhāṃ camūm |
yathāgṛhītamutthitastvarasva dharmapālane

यथा त्वमेव पृष्ठतस्त्वमग्रतो गमिष्यसि ।
तथा गतिं गमिष्यतः किमात्मना परेण वा

yathā tvameva pṛṣṭhatastvamagrato gamiṣyasi |
tathā gatiṃ gamiṣyataḥ kimātmanā pareṇa vā

यदेकपातिनां सतां भवत्यमुत्र गच्छताम् ।
भयेषु सांपरायिकं निधत्स्व केवलं निधिम्

yadekapātināṃ satāṃ bhavatyamutra gacchatām |
bhayeṣu sāṃparāyikaṃ nidhatsva kevalaṃ nidhim

सतूलमूलबान्धवं प्रभुर्हरत्यसङ्गवान् ।
न सन्ति यस्य वारकाः कुरष्व धर्मसंनिधिम्

satūlamūlabāndhavaṃ prabhurharatyasaṅgavān |
na santi yasya vārakāḥ kuraṣva dharmasaṃnidhim

इदं निदर्शनं मया तवेह पुत्र संमतम् ।
स्वदर्शनानुपानतः प्रवर्णितं कुरुष्व तत्

idaṃ nidarśanaṃ mayā taveha putra saṃmatam |
svadarśanānupānataḥ pravarṇitaṃ kuruṣva tat

ददाति यः स्वकर्मणा धनानि यस्यकस्यचित् ।
अबुद्धिमोहजैर्गुणैः स एक एव युज्यते

dadāti yaḥ svakarmaṇā dhanāni yasyakasyacit |
abuddhimohajairguṇaiḥ sa eka eva yujyate

शुभं समस्तमश्नुते प्रकुर्वतः शुभाः क्रियाः ।
तदेतदर्थदर्शनं कृतज्ञमर्थसंहितम्

śubhaṃ samastamaśnute prakurvataḥ śubhāḥ kriyāḥ |
tadetadarthadarśanaṃ kṛtajñamarthasaṃhitam

निबन्धनी रज्जुरेषा या ग्रामे वसतो रतिः ।
छित्त्वैतां सुकृतो यान्ति नैनां छिदन्ति दुष्कृतः

nibandhanī rajjureṣā yā grāme vasato ratiḥ |
chittvaitāṃ sukṛto yānti naināṃ chidanti duṣkṛtaḥ

किं ते धनेन किं बन्धुभिस्ते
किं ते पुत्रैः पुत्रक यो मरिष्यसि ।
आत्मानमन्विच्छ गुहां प्रविष्टं
पितामहास्ते क्व गताश्च सर्वे

kiṃ te dhanena kiṃ bandhubhiste
kiṃ te putraiḥ putraka yo mariṣyasi |
ātmānamanviccha guhāṃ praviṣṭaṃ
pitāmahāste kva gatāśca sarve

श्वः कार्यमद्ये कुर्वीत पूर्वाह्णे चापराह्णिकम् ।
न हि प्रतीक्षते मृत्युः कृतं वाऽस्य न वाऽकृतम्

śvaḥ kāryamadye kurvīta pūrvāhṇe cāparāhṇikam |
na hi pratīkṣate mṛtyuḥ kṛtaṃ vā'sya na vā'kṛtam

अनुगम्य विनाशान्ते निवर्तन्ते ह बान्धवाः ।
अग्नौ प्रक्षिप्य पुरुषं ज्ञातयः सुहृदस्तथा

anugamya vināśānte nivartante ha bāndhavāḥ |
agnau prakṣipya puruṣaṃ jñātayaḥ suhṛdastathā

नास्तिकान्निरनुक्रोशान्नरान्पापमते स्थितान् ।
वामतः कुरु विस्रब्धं परं प्रेप्सुरतन्द्रितः

nāstikānniranukrośānnarānpāpamate sthitān |
vāmataḥ kuru visrabdhaṃ paraṃ prepsuratandritaḥ

एवमभ्याहते लोके कालेनोपनिपीडिते ।
सुमहद्धैर्यमालम्ब्य धर्मं सर्वात्मना कुरु

evamabhyāhate loke kālenopanipīḍite |
sumahaddhairyamālambya dharmaṃ sarvātmanā kuru

अथेमं दर्शनोपायं सम्यग्यो वेत्ति मानवः ।
सम्यक् स्वधर्मं कृत्वेह परत्र सुखमश्नुते

athemaṃ darśanopāyaṃ samyagyo vetti mānavaḥ |
samyak svadharmaṃ kṛtveha paratra sukhamaśnute

न देहभेदे मरणं विजानतां
न च प्रणाशः स्वनुपालिते पथि ।
धर्मं हि यो बर्धयते स पण्‍डितो
य एव धर्माच्च्यवते स दह्यते

na dehabhede maraṇaṃ vijānatāṃ
na ca praṇāśaḥ svanupālite pathi |
dharmaṃ hi yo bardhayate sa paṇ‍ḍito
ya eva dharmāccyavate sa dahyate

प्रयुक्तयोः कर्मपथि स्वकर्मणोः
फलं प्रयोक्ता लभते यथाविधि ।
निहीनकर्मा निरयं प्रपद्यते
त्रिविष्टपं गच्छति धर्मपारगः

prayuktayoḥ karmapathi svakarmaṇoḥ
phalaṃ prayoktā labhate yathāvidhi |
nihīnakarmā nirayaṃ prapadyate
triviṣṭapaṃ gacchati dharmapāragaḥ

सोपानभूतं स्वर्गस्य मानुष्यं प्राप्य दुर्लभम् ।
तथाऽऽत्मानं समादध्याद्धश्यते न पुनर्यथा

sopānabhūtaṃ svargasya mānuṣyaṃ prāpya durlabham |
tathā''tmānaṃ samādadhyāddhaśyate na punaryathā

यस्य नोत्क्रामति मतिः स्वर्गमार्गानुसारिणी ।
तमाहुः पुण्यकर्माणमशोच्यं मित्रबान्धवैः

yasya notkrāmati matiḥ svargamārgānusāriṇī |
tamāhuḥ puṇyakarmāṇamaśocyaṃ mitrabāndhavaiḥ

यस्य नोपहता बुद्धिर्निश्चये ह्यवलम्बते ।
स्वर्गे कृतावकाशस्य नास्ति तस्य महद्भयम्

yasya nopahatā buddhirniścaye hyavalambate |
svarge kṛtāvakāśasya nāsti tasya mahadbhayam

तपोवनेषु ये जातास्तत्रैव निधनं गताः ।
तेषामल्पतरो धर्मः कामभोगानजानताम्

tapovaneṣu ye jātāstatraiva nidhanaṃ gatāḥ |
teṣāmalpataro dharmaḥ kāmabhogānajānatām

यस्तु भोगान्परित्यज्य शरीरेण तपश्चरेत् ।
न तेन किंचिन्न प्राप्तं तन्मे बहुमतं फलम्

yastu bhogānparityajya śarīreṇa tapaścaret |
na tena kiṃcinna prāptaṃ tanme bahumataṃ phalam

मातापितृसहस्राणि पुत्रदारशतानि च ।
अनागतान्यतीतानि कस्य ते कस्य वा वयम्

mātāpitṛsahasrāṇi putradāraśatāni ca |
anāgatānyatītāni kasya te kasya vā vayam

अहमेको न मे कश्चिन्नाहमन्यस्य कस्यचित् ।
न तं पश्यामि यस्याहं तन्न पश्यामि यो मम

ahameko na me kaścinnāhamanyasya kasyacit |
na taṃ paśyāmi yasyāhaṃ tanna paśyāmi yo mama

न तेषां भवता कार्यं न कार्यं तव तैरपि ।
स्वकृतैस्तानि जातानि भवांश्चैव गमिष्यति

na teṣāṃ bhavatā kāryaṃ na kāryaṃ tava tairapi |
svakṛtaistāni jātāni bhavāṃścaiva gamiṣyati

इह लोके हि धनिना परोऽपि स्वजनायते ।
स्वजनस्तु दरिद्राणां जीवतामपि नश्यति

iha loke hi dhaninā paro'pi svajanāyate |
svajanastu daridrāṇāṃ jīvatāmapi naśyati

संचिनोत्यशुभं कर्म कलत्रापेक्षया नरः ।
ततः क्लेशमवाप्नोति परत्रेह तथैव च

saṃcinotyaśubhaṃ karma kalatrāpekṣayā naraḥ |
tataḥ kleśamavāpnoti paratreha tathaiva ca

पश्यति च्छिन्नभूतं हि जीवलोकं स्वकर्मणा ।
तत्कुरुष्व तथा पुत्र कृत्स्नं यत्समुदाहृतम्

paśyati cchinnabhūtaṃ hi jīvalokaṃ svakarmaṇā |
tatkuruṣva tathā putra kṛtsnaṃ yatsamudāhṛtam

तदेतत्संप्रदृश्यैव कर्म भूमिं प्रपश्यतः ।
शुभान्याचरितव्यानि परलोकमभीप्सता

tadetatsaṃpradṛśyaiva karma bhūmiṃ prapaśyataḥ |
śubhānyācaritavyāni paralokamabhīpsatā

मासर्तुसंज्ञापरिवर्तकेन
सूर्याग्निना रात्रिदिवेन्धनेन ।
स्वकर्मनिष्ठाफलसाक्षिकेण
भूतानि कालः पचति प्रसह्य

māsartusaṃjñāparivartakena
sūryāgninā rātridivendhanena |
svakarmaniṣṭhāphalasākṣikeṇa
bhūtāni kālaḥ pacati prasahya

धनेन किं यन्न ददाति नाश्नुते
बलेन किं येन रिपुं न बाधते ।
श्रुतेन किं येन न धर्ममाचरे
त्किमात्मना यो न जितेन्द्रियो वशी

dhanena kiṃ yanna dadāti nāśnute
balena kiṃ yena ripuṃ na bādhate |
śrutena kiṃ yena na dharmamācare
tkimātmanā yo na jitendriyo vaśī

इदं द्वैपायनवचो हितमुक्तं निशम्य तु ।
शुको गतः परित्यज्य पितरं मोक्षदैशिकम्

idaṃ dvaipāyanavaco hitamuktaṃ niśamya tu |
śuko gataḥ parityajya pitaraṃ mokṣadaiśikam