अध्याय 319: गुणों की गति और जनक के नए प्रश्न

एते प्रधानस्य गुणास्त्रयः पुरुषसत्तम ।
कृत्स्नस्य चैव जगतस्तिष्ठन्त्यनपगाः सदा

ete pradhānasya guṇāstrayaḥ puruṣasattama |
kṛtsnasya caiva jagatastiṣṭhantyanapagāḥ sadā

अव्यक्तरूपो भगवाञ्शतधा च सहस्रधा ।
शतधा सहस्रधा चैव तथा शतसहस्रधा

avyaktarūpo bhagavāñśatadhā ca sahasradhā |
śatadhā sahasradhā caiva tathā śatasahasradhā

कोटिशश्च करोत्येव प्रकृत्याऽऽत्मानमात्मना ।
सात्विकरणोत्तमं स्थानं राजसस्येह मध्यमम्

koṭiśaśca karotyeva prakṛtyā''tmānamātmanā |
sātvikaraṇottamaṃ sthānaṃ rājasasyeha madhyamam

तामसस्वाधमं स्थानं प्राहुरध्यात्मचिन्तकाः ।
केवलेनेह पुण्येन भतिभूर्ध्वामवाप्नुयात्

tāmasasvādhamaṃ sthānaṃ prāhuradhyātmacintakāḥ |
kevaleneha puṇyena bhatibhūrdhvāmavāpnuyāt

पुण्यपापेन मानुष्यमधर्मेणाप्यघोगतिम् ।
द्वन्द्वनेषां त्रयाणां तु सन्निपातं च तत्वतः

puṇyapāpena mānuṣyamadharmeṇāpyaghogatim |
dvandvaneṣāṃ trayāṇāṃ tu sannipātaṃ ca tatvataḥ

सत्वस्य रजसश्चैव तमसश्च शृणुष्व मे ।
सत्वस्य तु रजो दृष्टं रजसश्च तमस्तथा

satvasya rajasaścaiva tamasaśca śṛṇuṣva me |
satvasya tu rajo dṛṣṭaṃ rajasaśca tamastathā

तमसश्च तथा सत्वं सत्वस्याव्यक्तमेव च ।
अध्यक्तः सत्वसंयुक्तो देवलोकमयाप्नुयात्

tamasaśca tathā satvaṃ satvasyāvyaktameva ca |
adhyaktaḥ satvasaṃyukto devalokamayāpnuyāt

रवासत्वसमायुक्तो मानुषेषु प्रपद्यते ।
रसस्तमोभ्यां संयुक्तस्तिर्यग्योनिषु जायते

ravāsatvasamāyukto mānuṣeṣu prapadyate |
rasastamobhyāṃ saṃyuktastiryagyoniṣu jāyate

राजसैस्तामसैः सत्वैर्युक्तो मानुषमाप्नुयात् ।
पुण्यपापवियुक्तानां स्थानमाहुर्महात्मनाम्

rājasaistāmasaiḥ satvairyukto mānuṣamāpnuyāt |
puṇyapāpaviyuktānāṃ sthānamāhurmahātmanām

शाश्वतं चाव्ययं चैवमक्षयं चामृतं च तत् ।
ज्ञानिनां संभवं श्रेष्ठं स्थानमव्रणमच्युतम् ।
अतीन्द्रियमबीजं च जन्ममृत्युतमोनुदम्

śāśvataṃ cāvyayaṃ caivamakṣayaṃ cāmṛtaṃ ca tat |
jñānināṃ saṃbhavaṃ śreṣṭhaṃ sthānamavraṇamacyutam |
atīndriyamabījaṃ ca janmamṛtyutamonudam

अव्यक्तस्थं परं यत्तत्पृष्टस्तेऽहं नराधिप ।
स एव प्रकृतिस्थो हि तत्स्थ इत्यभिधीयते

avyaktasthaṃ paraṃ yattatpṛṣṭaste'haṃ narādhipa |
sa eva prakṛtistho hi tatstha ityabhidhīyate

अचेतना चैव मता प्रकृतिश्चापि पार्थिव ।
एतेनाधिष्ठिता चैव सृजते संहरत्यपि

acetanā caiva matā prakṛtiścāpi pārthiva |
etenādhiṣṭhitā caiva sṛjate saṃharatyapi

अनादिनिधनावेतावुभावेव महामते ।
अमूर्तिमन्तावचलावप्रकम्प्यगुणागुणौ

anādinidhanāvetāvubhāveva mahāmate |
amūrtimantāvacalāvaprakampyaguṇāguṇau

अग्राह्यावृषिशार्दूल कथमेको ह्यचेतनः ।
चेतनावांस्तथा चैकः क्षेत्रज्ञ इति भाषितः

agrāhyāvṛṣiśārdūla kathameko hyacetanaḥ |
cetanāvāṃstathā caikaḥ kṣetrajña iti bhāṣitaḥ

त्वं हि विप्रेन्द्र कार्त्स्न्येन र्मोक्षधर्ममुपाससे ।
साकल्पं मोक्षधर्मस्य श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः

tvaṃ hi viprendra kārtsnyena rmokṣadharmamupāsase |
sākalpaṃ mokṣadharmasya śrotumicchāmi tattvataḥ

निस्तत्वं केवलत्वं च विनाभावं तथैव च ।
दैवतानि च मे ब्रूहि देहं यान्याश्रितानि वै

nistatvaṃ kevalatvaṃ ca vinābhāvaṃ tathaiva ca |
daivatāni ca me brūhi dehaṃ yānyāśritāni vai

तथैवोत्क्राणिणः स्थानं देहिनो वै विपद्यतः ।
कालेन यद्धि प्राप्नोति स्थानं तत्प्रब्रवीहि मे

tathaivotkrāṇiṇaḥ sthānaṃ dehino vai vipadyataḥ |
kālena yaddhi prāpnoti sthānaṃ tatprabravīhi me

साङ्ख्यज्ञानं च तत्त्वेन पृथग्योगं तथैव च ।
अरिष्टानि च तत्त्वानि वक्तुमर्हसि सत्तम ।
विदितं सर्वमेतत्ते पाणावामलकं यथा

sāṅkhyajñānaṃ ca tattvena pṛthagyogaṃ tathaiva ca |
ariṣṭāni ca tattvāni vaktumarhasi sattama |
viditaṃ sarvametatte pāṇāvāmalakaṃ yathā