अध्याय 318: इन्द्रियाँ, विषय, देवता और तीन गुण

पादावध्यात्ममित्याहुर्ब्राह्मणास्तत्त्वदर्शिनः ।
गन्तव्यमधिभूतं च विष्णुस्तत्राधिदैवतम्

pādāvadhyātmamityāhurbrāhmaṇāstattvadarśinaḥ |
gantavyamadhibhūtaṃ ca viṣṇustatrādhidaivatam

पायुरध्यात्ममित्याहुर्यथातत्त्वार्थदर्शिनः ।
विसर्गमधिभूतं च मित्रस्तत्राधिदैवतम्

pāyuradhyātmamityāhuryathātattvārthadarśinaḥ |
visargamadhibhūtaṃ ca mitrastatrādhidaivatam

उपस्थोऽध्यात्ममित्याहुर्यथायोगप्रदर्शिनः ।
अधिभूतं तथाऽऽनन्दो दैवतं च प्रजापतिः

upastho'dhyātmamityāhuryathāyogapradarśinaḥ |
adhibhūtaṃ tathā''nando daivataṃ ca prajāpatiḥ

हस्तावध्यात्ममित्याहुर्यथासङ्ख्यानदर्शिनः ।
कर्तव्यमधिभूतं तु इन्द्रस्तत्राधिदैवतम्

hastāvadhyātmamityāhuryathāsaṅkhyānadarśinaḥ |
kartavyamadhibhūtaṃ tu indrastatrādhidaivatam

वागध्यात्ममिति प्राहुर्यथाश्रुतिनिदर्शिनः ।
वक्तव्यमधिभूतं तु वह्निस्तत्राधिदैवतम्

vāgadhyātmamiti prāhuryathāśrutinidarśinaḥ |
vaktavyamadhibhūtaṃ tu vahnistatrādhidaivatam

चक्षुरध्यात्ममित्याहुर्यथाश्रुतिनिदर्शिनः ।
रूपमत्राधिभूतं तु सूर्यश्चाप्यधिदैवतम्

cakṣuradhyātmamityāhuryathāśrutinidarśinaḥ |
rūpamatrādhibhūtaṃ tu sūryaścāpyadhidaivatam

श्रोत्रमध्यात्ममित्याहुर्यथाश्रुतिनिदर्शिनः ।
शब्दस्तत्राधिभूतं तु दिशश्चात्राधिदैवतम्

śrotramadhyātmamityāhuryathāśrutinidarśinaḥ |
śabdastatrādhibhūtaṃ tu diśaścātrādhidaivatam

जिह्वामध्यात्ममित्याहुर्यथाश्रुतिनिदर्शिनः ।
रस एवाधिभूतं तु आपस्तत्राधिदैवतम्

jihvāmadhyātmamityāhuryathāśrutinidarśinaḥ |
rasa evādhibhūtaṃ tu āpastatrādhidaivatam

घ्राणमध्यात्ममित्याहुर्थथाश्रुतिनिदर्शिनः ।
गन्ध एवाधिभूतं तु पृथिवी चाधिदैवतम्

ghrāṇamadhyātmamityāhurthathāśrutinidarśinaḥ |
gandha evādhibhūtaṃ tu pṛthivī cādhidaivatam

त्वगध्यात्ममिति प्राहुस्तत्त्वबुद्धिविशारदाः ।
स्पर्शमेवाधिभूतं तु पवनश्चाधिदैवतम्

tvagadhyātmamiti prāhustattvabuddhiviśāradāḥ |
sparśamevādhibhūtaṃ tu pavanaścādhidaivatam

मनोऽध्यात्ममिति प्राहुर्यथा शास्त्रविशारदाः ।
मन्तव्यमधिभूतं तु चन्द्रमाश्चाधिदैवतम्

mano'dhyātmamiti prāhuryathā śāstraviśāradāḥ |
mantavyamadhibhūtaṃ tu candramāścādhidaivatam

आहंकारिकमध्यात्ममाहुस्तत्त्वनिदर्शिनः ।
अभिमानोऽधिभूतं तु बुद्धिश्चात्राधिदैवतम्

āhaṃkārikamadhyātmamāhustattvanidarśinaḥ |
abhimāno'dhibhūtaṃ tu buddhiścātrādhidaivatam

बुद्धिरध्यात्ममित्याहुर्यथावदभिदर्शिनः ।
बोद्धव्यमधिभूतं तु क्षेत्रज्ञश्चाधिदैवतम्

buddhiradhyātmamityāhuryathāvadabhidarśinaḥ |
boddhavyamadhibhūtaṃ tu kṣetrajñaścādhidaivatam

एषा ते व्यक्तितो राजन्विभूतिरनुदर्शिता ।
आदौ मध्ये तथाऽन्ते च यथा तत्त्वेन तत्त्ववित्

eṣā te vyaktito rājanvibhūtiranudarśitā |
ādau madhye tathā'nte ca yathā tattvena tattvavit

प्रकृतिर्गुणान्विकुरुते स्वच्छन्देनात्मकाम्यया ।
क्रीडार्थे तु महाराज शतशोऽथ सहस्रशः

prakṛtirguṇānvikurute svacchandenātmakāmyayā |
krīḍārthe tu mahārāja śataśo'tha sahasraśaḥ

यथा दीपसहस्राणि दीपान्मर्त्याः प्रकुर्वते ।
प्रकृतिस्तथा विकुरुते पुरुषस्य गुणान्बहून्

yathā dīpasahasrāṇi dīpānmartyāḥ prakurvate |
prakṛtistathā vikurute puruṣasya guṇānbahūn

सत्वमानन्द उद्रेकः प्रीतिः प्राकाम्यमेव च ।
सुखं शुद्धत्वमारोग्यं संतोषः श्रद्दधानता

satvamānanda udrekaḥ prītiḥ prākāmyameva ca |
sukhaṃ śuddhatvamārogyaṃ saṃtoṣaḥ śraddadhānatā

अकार्पण्यमसंरम्भः क्षमा धृतिरहिंसता ।
समता सत्यमानृण्यमार्जवं ह्रीरचापलम्

akārpaṇyamasaṃrambhaḥ kṣamā dhṛtirahiṃsatā |
samatā satyamānṛṇyamārjavaṃ hrīracāpalam

शौचमार्दवमाचारमलौल्यं हृद्यसंभ्रमः ।
इष्टानिष्टवियोगानां कृतानामविकत्थना

śaucamārdavamācāramalaulyaṃ hṛdyasaṃbhramaḥ |
iṣṭāniṣṭaviyogānāṃ kṛtānāmavikatthanā

दानेन चात्मग्रहणमस्पृहत्वं परार्थता ।
सर्वभूतदया चैव सत्वस्यैते गुणाः स्मृताः

dānena cātmagrahaṇamaspṛhatvaṃ parārthatā |
sarvabhūtadayā caiva satvasyaite guṇāḥ smṛtāḥ

रजोगुणानां संघातो रूपमैश्वर्यविग्रहौ ।
अत्यागित्वमकारुण्यं सुखदुःखोपसेवनम्

rajoguṇānāṃ saṃghāto rūpamaiśvaryavigrahau |
atyāgitvamakāruṇyaṃ sukhaduḥkhopasevanam

परापवादेषु रतिर्विवादानां च सेवनम् ।
अहंकारस्त्वसत्कारश्चिन्ता वैरोपसेवनम्

parāpavādeṣu ratirvivādānāṃ ca sevanam |
ahaṃkārastvasatkāraścintā vairopasevanam

परितापोऽभिहरणं ह्रीनाशोऽनार्जवं तथा ।
भेदः परुषता चैव कामक्रोधो मदस्तथा

paritāpo'bhiharaṇaṃ hrīnāśo'nārjavaṃ tathā |
bhedaḥ paruṣatā caiva kāmakrodho madastathā

दर्पो द्वेषोऽतिमानश्च एते प्रोक्ता रजोगुणाः ।
तामसानां तुं संघातान्प्रवक्ष्याम्युपधार्यताम्

darpo dveṣo'timānaśca ete proktā rajoguṇāḥ |
tāmasānāṃ tuṃ saṃghātānpravakṣyāmyupadhāryatām

मोहोऽप्रकाशस्तामिस्रमन्धतामिस्रसंज्ञितम् ।
मरणं चान्धतामिस्रं तामिस्रं क्रोध उज्यते

moho'prakāśastāmisramandhatāmisrasaṃjñitam |
maraṇaṃ cāndhatāmisraṃ tāmisraṃ krodha ujyate

तमसो लक्षणानीह भक्षणाद्यभिरोचनम् ।
भोजनानामपर्याप्तिस्तथा पेयेष्वतृप्तता

tamaso lakṣaṇānīha bhakṣaṇādyabhirocanam |
bhojanānāmaparyāptistathā peyeṣvatṛptatā

गन्धवासो विहारेषु शयनेष्वासनेषु च ।
दिवास्वप्ने विवादे च प्रमादेषु च वै रतिः

gandhavāso vihāreṣu śayaneṣvāsaneṣu ca |
divāsvapne vivāde ca pramādeṣu ca vai ratiḥ

नृत्यवादित्रगीतानामज्ञानाच्छ्रद्दधानता ।
द्वेषो धर्मविशेषाणामेते वै तामसा गुणाः

nṛtyavāditragītānāmajñānācchraddadhānatā |
dveṣo dharmaviśeṣāṇāmete vai tāmasā guṇāḥ