अध्याय 320: पुरुष प्रकृति से अलग है

न शक्यो निर्गुणस्तात गुणीकर्तुं विशांपते ।
गुणवांश्चाप्यगुणवान्यथातत्त्वं निबोध मे

na śakyo nirguṇastāta guṇīkartuṃ viśāṃpate |
guṇavāṃścāpyaguṇavānyathātattvaṃ nibodha me

गुणैर्हि गुणवानेव निर्गुणश्चागुणस्तथा ।
प्राहुरेवं महात्मानो मुनयस्तत्त्वदर्शिनः

guṇairhi guṇavāneva nirguṇaścāguṇastathā |
prāhurevaṃ mahātmāno munayastattvadarśinaḥ

गुणस्वभावस्त्वव्यक्तो गुणानेवाभिवर्तते ।
उपयुङ्क्ते च तानेव स चैवाज्ञः स्वभावतः

guṇasvabhāvastvavyakto guṇānevābhivartate |
upayuṅkte ca tāneva sa caivājñaḥ svabhāvataḥ

अव्यक्तस्तु न जानीते पुरुषोऽज्ञः स्वभावतः ।
न मत्तः परमोस्तीति नित्यमेवाभिमन्यते

avyaktastu na jānīte puruṣo'jñaḥ svabhāvataḥ |
na mattaḥ paramostīti nityamevābhimanyate

अनेन कारणेनैतदव्यक्तं स्यादचेतनम् ।
नित्यत्वाच्चाक्षरत्वाच्च क्षरत्वान्न तदन्यथा

anena kāraṇenaitadavyaktaṃ syādacetanam |
nityatvāccākṣaratvācca kṣaratvānna tadanyathā

यदाऽज्ञानेन कुर्वीत गुणसर्गं पुनःपुनः ।
यदात्मानं न जानीते तदाऽऽत्मापि न मुच्यते

yadā'jñānena kurvīta guṇasargaṃ punaḥpunaḥ |
yadātmānaṃ na jānīte tadā''tmāpi na mucyate

कर्तृत्वाच्चापि सर्गाणां सर्गधर्मा तथोच्यते ।
कर्तृत्वाच्चापि योगानां योगधर्मा तथोच्यते

kartṛtvāccāpi sargāṇāṃ sargadharmā tathocyate |
kartṛtvāccāpi yogānāṃ yogadharmā tathocyate

कर्तृत्वात्प्रकृतीनां च तथा प्रकृतिधर्मिता

kartṛtvātprakṛtīnāṃ ca tathā prakṛtidharmitā

कर्तृत्वाच्चापि वीजानां बीजधर्मा तथोच्यते ।
गुणानां प्रसवत्वाच्च प्रलयत्वात्तथैव च

kartṛtvāccāpi vījānāṃ bījadharmā tathocyate |
guṇānāṃ prasavatvācca pralayatvāttathaiva ca

कर्तृत्वात्प्रलयानां तु तथा प्रलयधर्मि च ।
कर्तृत्वात्प्रभवाणां च तथा प्रभवधर्मि च

kartṛtvātpralayānāṃ tu tathā pralayadharmi ca |
kartṛtvātprabhavāṇāṃ ca tathā prabhavadharmi ca

बीजत्वात्प्रकृतित्वाच्च प्रलयत्वात्तथैव च ।
उपेक्षत्वादनन्यत्वादभिमानाच्च केवलम्

bījatvātprakṛtitvācca pralayatvāttathaiva ca |
upekṣatvādananyatvādabhimānācca kevalam

मन्यन्ते यतयः सिद्धा अध्यात्मज्ञा गतज्वराः ।
अनित्यं नित्यमव्यक्तं व्यक्तमेतद्धि शुश्रुम

manyante yatayaḥ siddhā adhyātmajñā gatajvarāḥ |
anityaṃ nityamavyaktaṃ vyaktametaddhi śuśruma

अव्यक्तैकत्वमित्याहुर्नानात्वं पुरुषास्तथा ।
सर्वभूतदयावन्तः केवलं ज्ञानमास्थिताः

avyaktaikatvamityāhurnānātvaṃ puruṣāstathā |
sarvabhūtadayāvantaḥ kevalaṃ jñānamāsthitāḥ

अन्यः स पुरुषोऽव्यक्तस्त्वध्रुवो ध्रुवसंज्ञकः ।
यथा मुञ्ज इषीकाणां तथैवैतद्धि जायते ।
न चैव मुञ्जसंयोगादिषीका तत्र बुध्यते

anyaḥ sa puruṣo'vyaktastvadhruvo dhruvasaṃjñakaḥ |
yathā muñja iṣīkāṇāṃ tathaivaitaddhi jāyate |
na caiva muñjasaṃyogādiṣīkā tatra budhyate

अन्यच्च मशकं विद्यादन्यच्चोदुम्बरं तथा ।
च चोदुम्बरसंयोगैर्मशकस्तत्र लिप्यते

anyacca maśakaṃ vidyādanyaccodumbaraṃ tathā |
ca codumbarasaṃyogairmaśakastatra lipyate

अन्य एव तथा मत्स्यस्तदन्यदुदुकं स्मृतम् ।
न चोदकस्य स्पर्शेन मत्स्यो लिप्यति सर्वशः

anya eva tathā matsyastadanyadudukaṃ smṛtam |
na codakasya sparśena matsyo lipyati sarvaśaḥ

अन्यो ह्यग्निरुखाऽप्यन्या नित्यमेवमवेहि भोः ।
न चोपलिप्यते सोऽग्निरुखासंस्पर्शनेन वै

anyo hyagnirukhā'pyanyā nityamevamavehi bhoḥ |
na copalipyate so'gnirukhāsaṃsparśanena vai

पुष्करं त्वन्यदेवात्र तथाऽन्यदुदकं स्मृतम् ।
न चोदकस्य स्पर्शेन लिप्यते तत्र पुष्करम्

puṣkaraṃ tvanyadevātra tathā'nyadudakaṃ smṛtam |
na codakasya sparśena lipyate tatra puṣkaram

एतेषां सहवासं च निवासं चैव नित्यशः ।
याथातथ्येन पश्यन्ति न नित्यं प्राकृता जनाः

eteṣāṃ sahavāsaṃ ca nivāsaṃ caiva nityaśaḥ |
yāthātathyena paśyanti na nityaṃ prākṛtā janāḥ

ये त्वन्यथैव पश्यन्ति न सम्यक्तेषु दर्शनम् ।
ते व्यक्तं निरयं घोरं प्रविशन्ति पुनः पुनः

ye tvanyathaiva paśyanti na samyakteṣu darśanam |
te vyaktaṃ nirayaṃ ghoraṃ praviśanti punaḥ punaḥ

साङ्ख्यदर्शनमेतत्ते परिसङ्ख्यानमुत्तमम् ।
एवं हि परिसंख्याय साङ्ख्याः केवलतां गताः

sāṅkhyadarśanametatte parisaṅkhyānamuttamam |
evaṃ hi parisaṃkhyāya sāṅkhyāḥ kevalatāṃ gatāḥ

ये त्वन्ये तत्त्वकुशलास्तेषामेतन्निदर्शनम् ।
अतः परं प्रवक्ष्यामि योगानामनुदर्शनम्

ye tvanye tattvakuśalāsteṣāmetannidarśanam |
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi yogānāmanudarśanam