अध्याय 317: प्रलय में लोकों का संहार

तत्त्वानां सर्गसङ्ख्या च कालसङ्ख्या तथैव च ।
मया प्रोक्ताऽनुपूर्वेण संहारमपि मे शृणु

tattvānāṃ sargasaṅkhyā ca kālasaṅkhyā tathaiva ca |
mayā proktā'nupūrveṇa saṃhāramapi me śṛṇu

यता संहरते जन्तून्ससर्ज च पुनः पुनः ।
अनादिनिधनो ब्रह्मा नित्यश्चाक्षर एव च ।

yatā saṃharate jantūnsasarja ca punaḥ punaḥ |
anādinidhano brahmā nityaścākṣara eva ca |

अहःक्षयमथो बुद्ध्वा निशि स्वप्नमनास्तथा ।
चोदयामास भगवानव्यक्तोऽहंकृतं नरम्

ahaḥkṣayamatho buddhvā niśi svapnamanāstathā |
codayāmāsa bhagavānavyakto'haṃkṛtaṃ naram

ततः शतसहस्रांशुरव्यक्तेनाभिचोदितः ।
कृत्वा द्वादशधाऽऽत्मानमादित्यो ज्वलदग्निवत्

tataḥ śatasahasrāṃśuravyaktenābhicoditaḥ |
kṛtvā dvādaśadhā''tmānamādityo jvaladagnivat

चतुर्विधं प्रजाजातं निर्दहत्याशु तेजसा ।
जराय्वण्डस्वेदजातमुद्भिज्जं स नराधिप

caturvidhaṃ prajājātaṃ nirdahatyāśu tejasā |
jarāyvaṇḍasvedajātamudbhijjaṃ sa narādhipa

एतदुन्मेषमात्रेण विनष्टं स्थाणुजङ्गमम् ।
कूर्मपृष्ठसमा भूमिर्भवत्यथ समन्ततः

etadunmeṣamātreṇa vinaṣṭaṃ sthāṇujaṅgamam |
kūrmapṛṣṭhasamā bhūmirbhavatyatha samantataḥ

जगद्दग्ध्वाऽमितबलः केवलां जगर्ती ततः ।
अम्भसा बलिना क्षिप्रमापूरयति सर्वशः

jagaddagdhvā'mitabalaḥ kevalāṃ jagartī tataḥ |
ambhasā balinā kṣipramāpūrayati sarvaśaḥ

ततः कालाग्निमासाद्य तदम्भो याति संक्षयम् ।
विनष्टेऽम्भसि राजेन्द्र जाज्वलत्यनलो महान्

tataḥ kālāgnimāsādya tadambho yāti saṃkṣayam |
vinaṣṭe'mbhasi rājendra jājvalatyanalo mahān

तमप्रमेयातिबलं ज्वलमानं विभावसुम् ।
ऊष्माणं सर्वभूतानां सप्ताचिंपमथाञ्जसा

tamaprameyātibalaṃ jvalamānaṃ vibhāvasum |
ūṣmāṇaṃ sarvabhūtānāṃ saptāciṃpamathāñjasā

भक्षयामास भगवान्वायुरष्टात्मको बली ।
विचरन्नमितप्राणस्तिर्यगूर्ध्वमधस्तथा

bhakṣayāmāsa bhagavānvāyuraṣṭātmako balī |
vicarannamitaprāṇastiryagūrdhvamadhastathā

तमप्रतिबलं भीममाकाशं ग्रसते पुनः ।
आकाशमप्यभिनदन्मनो ग्रसति चारिकम्

tamapratibalaṃ bhīmamākāśaṃ grasate punaḥ |
ākāśamapyabhinadanmano grasati cārikam

मनो ग्रसति सर्वात्मा सोहंकारः प्रजापतिः ।
अहंकारो महानात्मा भूतभव्यभविष्यवित्

mano grasati sarvātmā sohaṃkāraḥ prajāpatiḥ |
ahaṃkāro mahānātmā bhūtabhavyabhaviṣyavit

तमप्यनुपमात्मानं विश्वं शंभुः प्रजापतिः ।
अणिमा लघिमा प्राप्तिरीशानो ज्योतिरव्ययः

tamapyanupamātmānaṃ viśvaṃ śaṃbhuḥ prajāpatiḥ |
aṇimā laghimā prāptirīśāno jyotiravyayaḥ

सर्वतः पाणिपादं तत्सर्वतोक्षिशिरोमुखम् ।
सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति

sarvataḥ pāṇipādaṃ tatsarvatokṣiśiromukham |
sarvataḥ śrutimalloke sarvamāvṛtya tiṣṭhati

हृदयं सर्वभूतानां पर्वणाऽङ्गुष्ठमात्रकः ।
अणुग्रसत्यनन्तो हि महात्मा विश्वमीश्वरः

hṛdayaṃ sarvabhūtānāṃ parvaṇā'ṅguṣṭhamātrakaḥ |
aṇugrasatyananto hi mahātmā viśvamīśvaraḥ

ततः समभवत्सर्वमक्षयाव्ययमव्रणम् ।
भूतभव्यभविष्याणां स्रष्टारमनघं तथा

tataḥ samabhavatsarvamakṣayāvyayamavraṇam |
bhūtabhavyabhaviṣyāṇāṃ sraṣṭāramanaghaṃ tathā

एषोप्ययस्ते राजेन्द्र यथावत्समुदाहृतः ।
अध्यात्ममधिभूतं च श्रूयतां चाधिदैवतम्

eṣopyayaste rājendra yathāvatsamudāhṛtaḥ |
adhyātmamadhibhūtaṃ ca śrūyatāṃ cādhidaivatam