अध्याय 316: प्रत्येक तत्त्व के दिन और रात

अव्यक्तस्य नरश्रेष्ठ कालसङ्ख्यां निबोध मे ।
पञ्चकल्पसहस्राणि द्विगुणान्यहरुच्यते

avyaktasya naraśreṣṭha kālasaṅkhyāṃ nibodha me |
pañcakalpasahasrāṇi dviguṇānyaharucyate

रात्रिरेतावती चास्य प्रतिबुद्धो नराधिप ।
सृजत्योषधिमेवाग्रे जीवनं सर्वदेहिनाम्

rātriretāvatī cāsya pratibuddho narādhipa |
sṛjatyoṣadhimevāgre jīvanaṃ sarvadehinām

ततो ब्रह्माणमसृजद्धैरण्याण्डसमुद्भवम् ।
सा मूर्तिः सर्वभूतानामित्येवमनुशुश्रुम

tato brahmāṇamasṛjaddhairaṇyāṇḍasamudbhavam |
sā mūrtiḥ sarvabhūtānāmityevamanuśuśruma

संवत्सरमुषित्वाण्डे निष्क्रम्य च महामुनिः ।
संदधेऽर्धं महीं कृत्स्नां दिवमर्धं प्रजापतिः

saṃvatsaramuṣitvāṇḍe niṣkramya ca mahāmuniḥ |
saṃdadhe'rdhaṃ mahīṃ kṛtsnāṃ divamardhaṃ prajāpatiḥ

द्यावापृथिव्योरिज्येष राजन्वेदेषु पठ्यते ।
तयोः शकलयोर्मध्यमाकाशमकरोत्प्रभुः

dyāvāpṛthivyorijyeṣa rājanvedeṣu paṭhyate |
tayoḥ śakalayormadhyamākāśamakarotprabhuḥ

एतस्यापि च सङ्ख्यानं वेदवेदाङ्गपारगैः ।
दशकल्पसहस्राणि पादोनान्यहरुच्यते

etasyāpi ca saṅkhyānaṃ vedavedāṅgapāragaiḥ |
daśakalpasahasrāṇi pādonānyaharucyate

रात्रिमेतावतीं चास्व प्राहुरध्यात्मचिन्तकाः ।
सृजत्यहंकारमृषिर्भूतं दिव्यात्मकं तथा

rātrimetāvatīṃ cāsva prāhuradhyātmacintakāḥ |
sṛjatyahaṃkāramṛṣirbhūtaṃ divyātmakaṃ tathā

चतुरश्चापरान्पुत्रान्देहात्पूर्वं महानृषिः ।
ते वै पितृभ्यः पितरः श्रूयन्तें राजसत्तम

caturaścāparānputrāndehātpūrvaṃ mahānṛṣiḥ |
te vai pitṛbhyaḥ pitaraḥ śrūyanteṃ rājasattama

देवाः पितॄणां च सुता देवैर्लोकाः समावृताः ।
चराचरा नरश्रेष्ठ इत्येवमनुशुश्रुम

devāḥ pitṝṇāṃ ca sutā devairlokāḥ samāvṛtāḥ |
carācarā naraśreṣṭha ityevamanuśuśruma

परमेष्ठी त्वहंकारोऽसृजद्भूतानि पञ्चधा ।
पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम्

parameṣṭhī tvahaṃkāro'sṛjadbhūtāni pañcadhā |
pṛthivī vāyurākāśamāpo jyotiśca pañcamam

एतस्यापि निशामाहुस्तृतीयमथ कुर्वतः ।
पञ्च कल्पसहस्राणि तावदेवाहरुच्यते

etasyāpi niśāmāhustṛtīyamatha kurvataḥ |
pañca kalpasahasrāṇi tāvadevāharucyate

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च पञ्चमः ।
एते विशेषा राजेन्द्र महाभूतेषु पञ्चसु

śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca raso gandhaśca pañcamaḥ |
ete viśeṣā rājendra mahābhūteṣu pañcasu

यैराविष्टानि भूतानि अहन्यहनि पार्थिव ।
अन्योन्यं स्पृहयन्त्येते अन्योन्यस्याहिते रताः

yairāviṣṭāni bhūtāni ahanyahani pārthiva |
anyonyaṃ spṛhayantyete anyonyasyāhite ratāḥ

अन्योन्यमतिवर्तन्ते अन्योन्यस्पर्धिनस्तथा ।
ते वध्यमाना ह्यन्योन्यं गुणैर्हारिभिरव्ययाः

anyonyamativartante anyonyaspardhinastathā |
te vadhyamānā hyanyonyaṃ guṇairhāribhiravyayāḥ

इहैव परिवर्तन्ते तिर्यग्योनिप्रवेशिनः ।
त्रीणि कल्पसहस्राणि एतेषामहरुच्यते

ihaiva parivartante tiryagyonipraveśinaḥ |
trīṇi kalpasahasrāṇi eteṣāmaharucyate

रात्रिरेतावती चैव मनसश्च नराधिप ।
मनश्चरति राजेन्द्र चरितं सर्वमिन्द्रियैः

rātriretāvatī caiva manasaśca narādhipa |
manaścarati rājendra caritaṃ sarvamindriyaiḥ

न चेन्द्रियाणि पश्यन्ति मन एवात्र पश्यति ।
चक्षुः पश्यति रूपाणि मनसा तु न चक्षुषा

na cendriyāṇi paśyanti mana evātra paśyati |
cakṣuḥ paśyati rūpāṇi manasā tu na cakṣuṣā

मनसि व्याकुले चक्षुः पश्यन्नपि न पश्यति ।
अथेन्द्रियाणि सर्वाणि पश्यन्तीत्यभिचक्षते

manasi vyākule cakṣuḥ paśyannapi na paśyati |
athendriyāṇi sarvāṇi paśyantītyabhicakṣate

मनस्युपरते राजन्निन्द्रियोपरमो भवेत्

manasyuparate rājannindriyoparamo bhavet

न चेन्द्रियव्युपरमे मनस्युपरमो भवेत् ।
एवं मनः प्रधानानि इन्द्रियाणि प्रभावयेत्

na cendriyavyuparame manasyuparamo bhavet |
evaṃ manaḥ pradhānāni indriyāṇi prabhāvayet

इन्द्रियाणां तु सर्वेषामीश्वरं मन उच्यते ।
एतद्विशन्ति भूतानि सर्वाणीह महायशः

indriyāṇāṃ tu sarveṣāmīśvaraṃ mana ucyate |
etadviśanti bhūtāni sarvāṇīha mahāyaśaḥ