तत्त्वानां सर्गसङ्ख्या च कालसङ्ख्या तथैव च ।
मया प्रोक्ताऽनुपूर्वेण संहारमपि मे शृणु
tattvānāṃ sargasaṅkhyā ca kālasaṅkhyā tathaiva ca |
mayā proktā'nupūrveṇa saṃhāramapi me śṛṇu
Shanti Parva
Chapter 317: How the worlds are withdrawn at pralaya
इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि सप्तदशाधिकत्रिशततमोऽध्यायः ॥
17 verses · 317 of 372
What happens in this chapter
How the worlds are withdrawn at pralaya
Having told the order of creation and the count of time, Yajnavalkya tells Janaka of dissolution. When the day of Brahma ends and he turns to sleep, the Unmanifest stirs ahankara. The Sun, with a hundred thousand rays, divides himself twelvefold and in an instant burns up all four kinds of beings, the womb-born, egg-born, sweat-born and sprouting, until the earth lies bare as a tortoise shell. Mighty water floods it; the fire of time drinks the water; the eightfold Wind swallows the fire; space swallows the wind; mind swallows space; ahankara, Prajapati, swallows mind; and Shambhu, the lord of all with hands, feet and faces everywhere, a thumb's size in every heart, swallows all. What remains is imperishable and unblemished. He promises to explain adhyatma, adhibhuta and adhidaivata next.
याज्ञवल्क्य उवाच
यता संहरते जन्तून्ससर्ज च पुनः पुनः ।
अनादिनिधनो ब्रह्मा नित्यश्चाक्षर एव च ।
yatā saṃharate jantūnsasarja ca punaḥ punaḥ |
anādinidhano brahmā nityaścākṣara eva ca |
अहःक्षयमथो बुद्ध्वा निशि स्वप्नमनास्तथा ।
चोदयामास भगवानव्यक्तोऽहंकृतं नरम्
ahaḥkṣayamatho buddhvā niśi svapnamanāstathā |
codayāmāsa bhagavānavyakto'haṃkṛtaṃ naram
ततः शतसहस्रांशुरव्यक्तेनाभिचोदितः ।
कृत्वा द्वादशधाऽऽत्मानमादित्यो ज्वलदग्निवत्
tataḥ śatasahasrāṃśuravyaktenābhicoditaḥ |
kṛtvā dvādaśadhā''tmānamādityo jvaladagnivat
चतुर्विधं प्रजाजातं निर्दहत्याशु तेजसा ।
जराय्वण्डस्वेदजातमुद्भिज्जं स नराधिप
caturvidhaṃ prajājātaṃ nirdahatyāśu tejasā |
jarāyvaṇḍasvedajātamudbhijjaṃ sa narādhipa
एतदुन्मेषमात्रेण विनष्टं स्थाणुजङ्गमम् ।
कूर्मपृष्ठसमा भूमिर्भवत्यथ समन्ततः
etadunmeṣamātreṇa vinaṣṭaṃ sthāṇujaṅgamam |
kūrmapṛṣṭhasamā bhūmirbhavatyatha samantataḥ
जगद्दग्ध्वाऽमितबलः केवलां जगर्ती ततः ।
अम्भसा बलिना क्षिप्रमापूरयति सर्वशः
jagaddagdhvā'mitabalaḥ kevalāṃ jagartī tataḥ |
ambhasā balinā kṣipramāpūrayati sarvaśaḥ
ततः कालाग्निमासाद्य तदम्भो याति संक्षयम् ।
विनष्टेऽम्भसि राजेन्द्र जाज्वलत्यनलो महान्
tataḥ kālāgnimāsādya tadambho yāti saṃkṣayam |
vinaṣṭe'mbhasi rājendra jājvalatyanalo mahān
तमप्रमेयातिबलं ज्वलमानं विभावसुम् ।
ऊष्माणं सर्वभूतानां सप्ताचिंपमथाञ्जसा
tamaprameyātibalaṃ jvalamānaṃ vibhāvasum |
ūṣmāṇaṃ sarvabhūtānāṃ saptāciṃpamathāñjasā
भक्षयामास भगवान्वायुरष्टात्मको बली ।
विचरन्नमितप्राणस्तिर्यगूर्ध्वमधस्तथा
bhakṣayāmāsa bhagavānvāyuraṣṭātmako balī |
vicarannamitaprāṇastiryagūrdhvamadhastathā
तमप्रतिबलं भीममाकाशं ग्रसते पुनः ।
आकाशमप्यभिनदन्मनो ग्रसति चारिकम्
tamapratibalaṃ bhīmamākāśaṃ grasate punaḥ |
ākāśamapyabhinadanmano grasati cārikam
मनो ग्रसति सर्वात्मा सोहंकारः प्रजापतिः ।
अहंकारो महानात्मा भूतभव्यभविष्यवित्
mano grasati sarvātmā sohaṃkāraḥ prajāpatiḥ |
ahaṃkāro mahānātmā bhūtabhavyabhaviṣyavit
तमप्यनुपमात्मानं विश्वं शंभुः प्रजापतिः ।
अणिमा लघिमा प्राप्तिरीशानो ज्योतिरव्ययः
tamapyanupamātmānaṃ viśvaṃ śaṃbhuḥ prajāpatiḥ |
aṇimā laghimā prāptirīśāno jyotiravyayaḥ
सर्वतः पाणिपादं तत्सर्वतोक्षिशिरोमुखम् ।
सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति
sarvataḥ pāṇipādaṃ tatsarvatokṣiśiromukham |
sarvataḥ śrutimalloke sarvamāvṛtya tiṣṭhati
हृदयं सर्वभूतानां पर्वणाऽङ्गुष्ठमात्रकः ।
अणुग्रसत्यनन्तो हि महात्मा विश्वमीश्वरः
hṛdayaṃ sarvabhūtānāṃ parvaṇā'ṅguṣṭhamātrakaḥ |
aṇugrasatyananto hi mahātmā viśvamīśvaraḥ
ततः समभवत्सर्वमक्षयाव्ययमव्रणम् ।
भूतभव्यभविष्याणां स्रष्टारमनघं तथा
tataḥ samabhavatsarvamakṣayāvyayamavraṇam |
bhūtabhavyabhaviṣyāṇāṃ sraṣṭāramanaghaṃ tathā
एषोप्ययस्ते राजेन्द्र यथावत्समुदाहृतः ।
अध्यात्ममधिभूतं च श्रूयतां चाधिदैवतम्
eṣopyayaste rājendra yathāvatsamudāhṛtaḥ |
adhyātmamadhibhūtaṃ ca śrūyatāṃ cādhidaivatam
Text source: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)