अध्याय 273: मृत्युदण्ड पर सत्यवान और द्युमत्सेन

कथं राजा प्रजा रक्षेन्न च किंचित्प्रतापयेत् ।
पृच्छामि त्वां सतां श्रेष्ठ तन्मे ब्रूहि पितामह

kathaṃ rājā prajā rakṣenna ca kiṃcitpratāpayet |
pṛcchāmi tvāṃ satāṃ śreṣṭha tanme brūhi pitāmaha

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
द्युमत्सेनस्य संवादं राज्ञा सत्यवता सह

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
dyumatsenasya saṃvādaṃ rājñā satyavatā saha

अव्याहृतं व्याजहार सत्यवानिति नः श्रुतम् ।
वधाय नीयमानेषु पितुरेवानुशासनात्

avyāhṛtaṃ vyājahāra satyavāniti naḥ śrutam |
vadhāya nīyamāneṣu piturevānuśāsanāt

अधर्मतां याति धर्मो यात्यधर्मश्च धर्मताम् ।
वधो नाम भवेद्धर्मो नैतद्भवितुमर्हति

adharmatāṃ yāti dharmo yātyadharmaśca dharmatām |
vadho nāma bhaveddharmo naitadbhavitumarhati

अथ चेदवधो धर्मोऽधर्मः को जातुचिद्भवेत् ।
दस्यवश्चेन्न हन्येरन्सत्यवन्संकरो भवेत्

atha cedavadho dharmo'dharmaḥ ko jātucidbhavet |
dasyavaścenna hanyeransatyavansaṃkaro bhavet

ममेदमिति नास्यैतत्प्रवर्तेत कलौ युगे ।
लोकयात्रा न चैव स्यादश्च चेद्वेत्थ शंस नः

mamedamiti nāsyaitatpravarteta kalau yuge |
lokayātrā na caiva syādaśca cedvettha śaṃsa naḥ

सर्व एव त्रयो वर्णाः कार्या ब्राह्मणबन्धनाः ।
धर्मपाशनिबद्धानां नाल्पोऽप्यपचरिष्यति

sarva eva trayo varṇāḥ kāryā brāhmaṇabandhanāḥ |
dharmapāśanibaddhānāṃ nālpo'pyapacariṣyati

यो यस्तेषामपचरेत्तमाचक्षीत वै द्विजः ।
अयं मे न शृणोतीति तस्मिन्राजा प्रधारयेत्

yo yasteṣāmapacarettamācakṣīta vai dvijaḥ |
ayaṃ me na śṛṇotīti tasminrājā pradhārayet

तत्त्वाभावेन यच्छास्त्रं तत्कुर्यान्नान्यथा वधः ।
असमीक्ष्यैव कर्माणि नीतिशास्त्रं यथाविधि ।
दस्यून्निहन्ति वै राजा भूयसो वाऽप्यनागसः

tattvābhāvena yacchāstraṃ tatkuryānnānyathā vadhaḥ |
asamīkṣyaiva karmāṇi nītiśāstraṃ yathāvidhi |
dasyūnnihanti vai rājā bhūyaso vā'pyanāgasaḥ

भार्या माता पिता पुत्रो हन्यन्ते पुरुषेण ते ।
परेणापकृतो राजा तस्मात्सम्यक्प्रधारयेत्

bhāryā mātā pitā putro hanyante puruṣeṇa te |
pareṇāpakṛto rājā tasmātsamyakpradhārayet

असाधुश्चैव पुरुषो लभते शीतमेकदा ।
साधोश्चापि ह्यसाधुभ्यः शोभना जायते प्रजाः

asādhuścaiva puruṣo labhate śītamekadā |
sādhoścāpi hyasādhubhyaḥ śobhanā jāyate prajāḥ

न मूलघातः कर्तव्यो नैष धर्मः सनातनः ।
अपि खल्ववधेनैव प्रायश्चित्तं विधीयते

na mūlaghātaḥ kartavyo naiṣa dharmaḥ sanātanaḥ |
api khalvavadhenaiva prāyaścittaṃ vidhīyate

उद्वे तेन बन्धेन विरूपकरणेन च ।
वधदण्डेन क्लिश्या न पुरोहितससदि

udve tena bandhena virūpakaraṇena ca |
vadhadaṇḍena kliśyā na purohitasasadi

यदा पुरोहितं वा ते पर्येयुः शरणैपिणः ।
करिष्यामः पुनर्ब्रह्मन्न पापमिति वादिनः

yadā purohitaṃ vā te paryeyuḥ śaraṇaipiṇaḥ |
kariṣyāmaḥ punarbrahmanna pāpamiti vādinaḥ

तदा विसर्गमर्हाः स्युरितीदं धातृशासनम् ।
विभ्रद्दण्डाजिनं मुण्डो ब्राह्मणोऽर्हति शासनम्

tadā visargamarhāḥ syuritīdaṃ dhātṛśāsanam |
vibhraddaṇḍājinaṃ muṇḍo brāhmaṇo'rhati śāsanam

गरीयांसो गरीयांसमपराधे पुनः पुनः ।
तदा विसर्गमर्हन्ति न यथा प्रथमे तथा

garīyāṃso garīyāṃsamaparādhe punaḥ punaḥ |
tadā visargamarhanti na yathā prathame tathā

यत्रयत्रैव शक्येरन्संयन्तुं समये प्रजाः ।
स तावान्प्रोच्यते धर्मो यावन्न प्रतिलङ्घ्यते ।
अहन्यमानेषु पुनः सर्वमेव पराभवेत्

yatrayatraiva śakyeransaṃyantuṃ samaye prajāḥ |
sa tāvānprocyate dharmo yāvanna pratilaṅghyate |
ahanyamāneṣu punaḥ sarvameva parābhavet

पूर्वे पूर्वतरे चैव सुशास्या ह्यभवञ्जनाः ।
मृदवः सत्यभूयिष्ठा अल्पद्रोहाल्पमन्यवः

pūrve pūrvatare caiva suśāsyā hyabhavañjanāḥ |
mṛdavaḥ satyabhūyiṣṭhā alpadrohālpamanyavaḥ

पुरा धिग्दण्ड एवासीद्वाग्दण्डस्तदनन्तरम् ।
आसीदादानदण्डोऽपि वधदण्डोऽद्य वर्तते

purā dhigdaṇḍa evāsīdvāgdaṇḍastadanantaram |
āsīdādānadaṇḍo'pi vadhadaṇḍo'dya vartate

वधेनापि न शक्यन्ते नियन्तुमपरे जनाः

vadhenāpi na śakyante niyantumapare janāḥ

नैव दस्युर्मनुष्याणां न देवानामिति श्रुतिः ।
न गन्धर्वपितृणां च कः कस्येह न कश्चन

naiva dasyurmanuṣyāṇāṃ na devānāmiti śrutiḥ |
na gandharvapitṛṇāṃ ca kaḥ kasyeha na kaścana

पक्वं श्मशानादादत्ते पिशाचांश्चापि दैवतम् ।
तेषु यः समयं कश्चित्कुर्वीत हतबुद्धिषु

pakvaṃ śmaśānādādatte piśācāṃścāpi daivatam |
teṣu yaḥ samayaṃ kaścitkurvīta hatabuddhiṣu

तान्न शक्नोषि चेत्साधून्परित्रातुमहिंसया ।
कस्यचिद्भूतभव्यस्य लोभेनान्तं तथा कुरु

tānna śaknoṣi cetsādhūnparitrātumahiṃsayā |
kasyacidbhūtabhavyasya lobhenāntaṃ tathā kuru

राजानो लोकयात्रार्थं तप्यन्ते परमं तपः ।
तेऽपत्रपन्ति तादृग्भ्यस्तथावृत्ता भवन्ति च

rājāno lokayātrārthaṃ tapyante paramaṃ tapaḥ |
te'patrapanti tādṛgbhyastathāvṛttā bhavanti ca

वित्रास्यमानाः सुकृतो न कामाद्धन्ति दुष्कृतीन् ।
सुकृतेनैव राजानो भूयिष्ठं शासते प्रजाः

vitrāsyamānāḥ sukṛto na kāmāddhanti duṣkṛtīn |
sukṛtenaiva rājāno bhūyiṣṭhaṃ śāsate prajāḥ

श्रेयसः श्रेयसोऽप्येवं वृत्तं लोकोऽनुवर्तते ।
सदैव हि गुरोर्वृत्तमनुवर्तन्ति मानवाः

śreyasaḥ śreyaso'pyevaṃ vṛttaṃ loko'nuvartate |
sadaiva hi gurorvṛttamanuvartanti mānavāḥ

आत्मानमसमाधाय समाधित्सति यः परान् ।
विषयेष्विन्द्रियवशं मानवाः प्रहसन्ति तम्

ātmānamasamādhāya samādhitsati yaḥ parān |
viṣayeṣvindriyavaśaṃ mānavāḥ prahasanti tam

यो राज्ञो दम्भमोहेन किंचित्कुर्यादसांप्रतम् ।
सर्वोपायैर्नियम्यः स तथा पापान्निवर्तते

yo rājño dambhamohena kiṃcitkuryādasāṃpratam |
sarvopāyairniyamyaḥ sa tathā pāpānnivartate

आत्मैवादौ नियन्तव्यो दुष्कृंतं संनियच्छता ।
दण्डयेच्च महादण्डैरपि बन्धूननन्तरान्

ātmaivādau niyantavyo duṣkṛṃtaṃ saṃniyacchatā |
daṇḍayecca mahādaṇḍairapi bandhūnanantarān

यो राजा लोभमोहेन किंचित्कुर्यादसांप्रतम् ।
सर्वोपायैर्नियम्यः स तथा पापान्निवर्तते

yo rājā lobhamohena kiṃcitkuryādasāṃpratam |
sarvopāyairniyamyaḥ sa tathā pāpānnivartate

यत्र वै पापकृन्नीचो न महद्दुःखमर्च्छति ।
वर्धन्ते तत्र पापानि धर्मो ह्रसति च ध्रुवम्

yatra vai pāpakṛnnīco na mahadduḥkhamarcchati |
vardhante tatra pāpāni dharmo hrasati ca dhruvam

इति कारुण्यशीलस्तु विद्वान्वै ब्राह्मणोऽन्वशात् ।
इति चैवानुशिष्टोऽस्मि पूर्वैस्तातपितामहैः ।
आश्वासयद्भिः सुभृशमनुक्रोशात्तथैव च

iti kāruṇyaśīlastu vidvānvai brāhmaṇo'nvaśāt |
iti caivānuśiṣṭo'smi pūrvaistātapitāmahaiḥ |
āśvāsayadbhiḥ subhṛśamanukrośāttathaiva ca

एतत्प्रथमकल्पेन राजा कृतयुगे जयेत् ।
पादोनेनापि धर्मेण गच्छेत्रेतायुगे तथा ।
द्वापरे तु द्विपादेन पादेन त्ववरे युगे

etatprathamakalpena rājā kṛtayuge jayet |
pādonenāpi dharmeṇa gacchetretāyuge tathā |
dvāpare tu dvipādena pādena tvavare yuge

तथा कलियुगे प्राप्ते राज्ञो दुश्चरितेन ह ।
भवेत्कालविशेषेण कला धर्मस्य षोडशी

tathā kaliyuge prāpte rājño duścaritena ha |
bhavetkālaviśeṣeṇa kalā dharmasya ṣoḍaśī

अथ प्रथमकल्पेन सत्यवन्संकरो भवेत् ।
आयुः शक्तिं च कालं च निर्दिश्य तप आदिशेत्

atha prathamakalpena satyavansaṃkaro bhavet |
āyuḥ śaktiṃ ca kālaṃ ca nirdiśya tapa ādiśet

सत्याय हि यथा नेह जह्याद्धर्मफलं महत् ।
भूतानामनुकम्पार्थं मनुः स्वायंभुवोऽब्रवीत्

satyāya hi yathā neha jahyāddharmaphalaṃ mahat |
bhūtānāmanukampārthaṃ manuḥ svāyaṃbhuvo'bravīt