अध्याय 274: कपिल, गौ और स्यूमरश्मि

अविरोधेन भूतानां त्यागः षाड्गुण्यकारकः ।
यः स्यादुमयभाग्धर्मस्तन्मे ब्रूहि पितामह

avirodhena bhūtānāṃ tyāgaḥ ṣāḍguṇyakārakaḥ |
yaḥ syādumayabhāgdharmastanme brūhi pitāmaha

गार्हस्थ्यस्य च धर्मस्य योगधर्मस्य चोभयोः ।
अदूरसंप्रस्थितयोः किंस्विच्छ्रेयः पितामह

gārhasthyasya ca dharmasya yogadharmasya cobhayoḥ |
adūrasaṃprasthitayoḥ kiṃsvicchreyaḥ pitāmaha

उभौ धर्मौ महाभागावुभौ परमदुश्चरौ ।
उभौ महाफलौ तौ तु सद्भिराचरितावुभौ

ubhau dharmau mahābhāgāvubhau paramaduścarau |
ubhau mahāphalau tau tu sadbhirācaritāvubhau

अव ते वर्तयिष्यासि प्रामाण्यमुभयोस्तयोः ।
शुणुष्वैकमताः पार्थ च्छिन्नधर्मार्थसंशयम्

ava te vartayiṣyāsi prāmāṇyamubhayostayoḥ |
śuṇuṣvaikamatāḥ pārtha cchinnadharmārthasaṃśayam

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
कपिलस्य गोश्च संवादं तन्निबोध युधिष्ठिर

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
kapilasya gośca saṃvādaṃ tannibodha yudhiṣṭhira

आम्नायमनुपश्यन्हि पुराणं शाश्वतं ध्रुवम् ।
नहुषः पूर्वमालेभे त्वष्टुर्गामिति नः श्रुतम्

āmnāyamanupaśyanhi purāṇaṃ śāśvataṃ dhruvam |
nahuṣaḥ pūrvamālebhe tvaṣṭurgāmiti naḥ śrutam

तां नियुक्तामदीनात्मा सत्वस्थः संयमे रतः ।
ज्ञानवान्नियताहारो ददर्श कपिलस्तथा

tāṃ niyuktāmadīnātmā satvasthaḥ saṃyame rataḥ |
jñānavānniyatāhāro dadarśa kapilastathā

स बुद्धिमुत्तमां प्राप्तो नैष्ठिकीमकुतोभयाम् ।
स्वरेण शिथिलां सत्यां वेदा 3 इत्यब्रवीत्सकृत्

sa buddhimuttamāṃ prāpto naiṣṭhikīmakutobhayām |
svareṇa śithilāṃ satyāṃ vedā 3 ityabravītsakṛt

तां गामृषिः स्यूमरश्मिः प्रविश्य यतिमब्रवीत् ।
हंहो वेदा 3 यदि मता धर्माः केनापरे मताः

tāṃ gāmṛṣiḥ syūmaraśmiḥ praviśya yatimabravīt |
haṃho vedā 3 yadi matā dharmāḥ kenāpare matāḥ

तपस्विनो धृतिमतः श्रुतिविज्ञानचक्षुषः ।
सर्वमार्षं हि मन्यन्ते व्याहृतं विदितात्मनः

tapasvino dhṛtimataḥ śrutivijñānacakṣuṣaḥ |
sarvamārṣaṃ hi manyante vyāhṛtaṃ viditātmanaḥ

तस्यैवं गततृष्णस्य विज्वरस्य निराशिषः ।
का विवक्षाऽस्ति वेदेषु निरारम्भस्य सर्वतः

tasyaivaṃ gatatṛṣṇasya vijvarasya nirāśiṣaḥ |
kā vivakṣā'sti vedeṣu nirārambhasya sarvataḥ

नाहं वेदान्विनिन्दामि न विवक्ष्यामि कर्हिचित् ।
पृथगाश्रमिणां कर्माण्येकार्थानीति नः श्रुतम्

nāhaṃ vedānvinindāmi na vivakṣyāmi karhicit |
pṛthagāśramiṇāṃ karmāṇyekārthānīti naḥ śrutam

गच्छत्येव परित्यागी वानप्रस्थश्च गच्छति ।
गृहस्थो ब्रह्मचारी च उभौ तावपि गच्छतः

gacchatyeva parityāgī vānaprasthaśca gacchati |
gṛhastho brahmacārī ca ubhau tāvapi gacchataḥ

देवयाना हि पन्थानश्चत्वारः शाश्वता मताः ।
नैषां ज्यायः कनीयस्त्वं फलेषूक्तं बलाबलम्

devayānā hi panthānaścatvāraḥ śāśvatā matāḥ |
naiṣāṃ jyāyaḥ kanīyastvaṃ phaleṣūktaṃ balābalam

एवं विदित्वा सर्वार्थानारभेतेति वैदिकम् ।
नारभेतेति चान्यत्र नैष्ठिकी श्रूयते श्रुतिः

evaṃ viditvā sarvārthānārabheteti vaidikam |
nārabheteti cānyatra naiṣṭhikī śrūyate śrutiḥ

अनारम्भे ह्यदोषः स्यादारम्भे दोष उत्तमः ।
एवं स्थितस्य शास्त्रस्य दुर्विज्ञेयं बलाबलम्

anārambhe hyadoṣaḥ syādārambhe doṣa uttamaḥ |
evaṃ sthitasya śāstrasya durvijñeyaṃ balābalam

यदत्र किंचित्प्रत्यक्षमहिंसायाः परं मतम् ।
ऋते त्वागमशास्त्रेभ्यो ब्रूहि तद्यदि पश्यसि

yadatra kiṃcitpratyakṣamahiṃsāyāḥ paraṃ matam |
ṛte tvāgamaśāstrebhyo brūhi tadyadi paśyasi

स्वर्गकामो यजेतेति सततं श्रूयते श्रुतिः ।
फलं प्रकल्प्य पूर्वं हि ततो यज्ञः प्रतायते

svargakāmo yajeteti satataṃ śrūyate śrutiḥ |
phalaṃ prakalpya pūrvaṃ hi tato yajñaḥ pratāyate

अजश्चाश्वश्च मेषश्च र्गौश्च पक्षिगणाश्च ये ।
ग्राम्यारण्याश्चौषधयः प्राणस्यान्नमिति श्रुतिः

ajaścāśvaśca meṣaśca rgauśca pakṣigaṇāśca ye |
grāmyāraṇyāścauṣadhayaḥ prāṇasyānnamiti śrutiḥ

तथैवान्नं ह्यहरहः सायंप्रातर्निरूप्यते ।
पशवश्चाथ धान्यं च यज्ञस्याङ्गमिति श्रुतिः

tathaivānnaṃ hyaharahaḥ sāyaṃprātarnirūpyate |
paśavaścātha dhānyaṃ ca yajñasyāṅgamiti śrutiḥ

एतानि सह यज्ञेन प्रजापतिरकल्पयत् ।
तेन प्रजापतिर्देवान्यज्ञेनायजत प्रभुः

etāni saha yajñena prajāpatirakalpayat |
tena prajāpatirdevānyajñenāyajata prabhuḥ

तदन्योन्यवराः सर्वे प्राणिनः सप्तसप्त च

tadanyonyavarāḥ sarve prāṇinaḥ saptasapta ca

गौरजो मनुजः श्वा वा अश्वाश्वतरगर्दभाः ।
एते ग्राम्याः समाख्याताः पशवः सप्त साधुभिः

gaurajo manujaḥ śvā vā aśvāśvataragardabhāḥ |
ete grāmyāḥ samākhyātāḥ paśavaḥ sapta sādhubhiḥ

सिंहा व्याघ्रा वराहाश्च महिषा वारणास्तथा ।
हरिणः शललाश्चैव सप्तारण्यास्तथा स्मृताः

siṃhā vyāghrā varāhāśca mahiṣā vāraṇāstathā |
hariṇaḥ śalalāścaiva saptāraṇyāstathā smṛtāḥ

यज्ञेषूपाकृतं विश्वं प्राहुरुत्तमसंज्ञितम्

yajñeṣūpākṛtaṃ viśvaṃ prāhuruttamasaṃjñitam

एतच्चैवाभ्यनुज्ञातं पूर्वैः पूर्वतरैस्तथा ।
को जातु न विचिन्वीत विद्वान्स्वां शक्तिमात्मनः

etaccaivābhyanujñātaṃ pūrvaiḥ pūrvataraistathā |
ko jātu na vicinvīta vidvānsvāṃ śaktimātmanaḥ

पशवश्च मनुष्याश्च द्रुमाश्चौषधिभिः सह ।
स्वर्गमेवाभिकाङ्क्षन्ते न च स्वर्गोस्ति ते मखात्

paśavaśca manuṣyāśca drumāścauṣadhibhiḥ saha |
svargamevābhikāṅkṣante na ca svargosti te makhāt

ओषध्यः पशवो वृक्षा वीरुदाज्यं पयो दधि ।
हविर्भूमिर्दिशः श्रद्धा कालश्चैतानि द्वादश

oṣadhyaḥ paśavo vṛkṣā vīrudājyaṃ payo dadhi |
havirbhūmirdiśaḥ śraddhā kālaścaitāni dvādaśa

ऋचो यजूंषि सामानि ऋत्विजश्चापि षोडश ।
अग्निर्ज्ञेयो गृहपतिः स सप्तदश उच्यते

ṛco yajūṃṣi sāmāni ṛtvijaścāpi ṣoḍaśa |
agnirjñeyo gṛhapatiḥ sa saptadaśa ucyate

अङ्गान्येतानि यज्ञस्य यज्ञो मूलमिति श्रुतिः ।
आज्येन पयसा दध्ना शकृताऽऽमिक्षया त्वचा

aṅgānyetāni yajñasya yajño mūlamiti śrutiḥ |
ājyena payasā dadhnā śakṛtā''mikṣayā tvacā

बालैः शृङ्गेण पादेन संभवत्येव गौर्मखम् ।
एवं प्रत्यकेशः सर्वं यद्यदस्य विधीयते

bālaiḥ śṛṅgeṇa pādena saṃbhavatyeva gaurmakham |
evaṃ pratyakeśaḥ sarvaṃ yadyadasya vidhīyate

यज्ञं वहन्ति संभूय सहर्त्विग्भिः सदक्षिणैः ।
संहृत्यैतानि सर्वाणि यज्ञं निर्वर्तयन्त्युत

yajñaṃ vahanti saṃbhūya sahartvigbhiḥ sadakṣiṇaiḥ |
saṃhṛtyaitāni sarvāṇi yajñaṃ nirvartayantyuta

यज्ञार्थानि हि सृष्टानि यथार्था श्रूयते श्रुतिः ।
एवं पूर्वतराः पूर्वे प्रवृत्ताश्चैव मानवाः

yajñārthāni hi sṛṣṭāni yathārthā śrūyate śrutiḥ |
evaṃ pūrvatarāḥ pūrve pravṛttāścaiva mānavāḥ

न हिनस्ति नारभते नाभिद्रुह्यति किंचन ।
यज्ञैर्यष्टव्यमित्येव यो यजत्यफलेप्सया

na hinasti nārabhate nābhidruhyati kiṃcana |
yajñairyaṣṭavyamityeva yo yajatyaphalepsayā

यज्ञाङ्गान्यपि चैतानि यथोक्तान्यपि सर्वशः ।
विधिना विधियुक्तानि तारयन्ति परस्परम्

yajñāṅgānyapi caitāni yathoktānyapi sarvaśaḥ |
vidhinā vidhiyuktāni tārayanti parasparam

आम्नायमार्षं पश्यामि यस्मिन्वेदाः प्रतिष्ठिताः ।
तं विद्वांसोऽनुपश्यन्ति ब्राह्मणस्यानुदर्शनात्

āmnāyamārṣaṃ paśyāmi yasminvedāḥ pratiṣṭhitāḥ |
taṃ vidvāṃso'nupaśyanti brāhmaṇasyānudarśanāt

ब्राह्मणप्रभवो यज्ञो ब्राह्मणार्पण एव च ।
अनुयज्ञं जगत्सर्वं यज्ञश्चानुजगत्सदा

brāhmaṇaprabhavo yajño brāhmaṇārpaṇa eva ca |
anuyajñaṃ jagatsarvaṃ yajñaścānujagatsadā

ओमिति ब्रह्मणो योनिर्नमः स्वाहा स्वधा वषट् ।
यस्यैतानि प्रयुज्यन्ते यथाशक्ति कृतान्यपि

omiti brahmaṇo yonirnamaḥ svāhā svadhā vaṣaṭ |
yasyaitāni prayujyante yathāśakti kṛtānyapi

न तस्य त्रिषु लोकेषु परलोकभयं विदुः ।
इति वेदा वदन्तीह सिद्धाश्च परमर्षयः

na tasya triṣu lokeṣu paralokabhayaṃ viduḥ |
iti vedā vadantīha siddhāśca paramarṣayaḥ

ऋचो यजूंहि सामानि स्तोत्राश्च विधिचोदिताः ।
यस्मिन्नेतानि सर्वाणि भवन्तीह स वै द्विजः

ṛco yajūṃhi sāmāni stotrāśca vidhicoditāḥ |
yasminnetāni sarvāṇi bhavantīha sa vai dvijaḥ

अग्न्याधेये यद्भवति यच्च सोमे सुते द्विज ।
यच्चेतरैर्महायज्ञैर्वेद तद्भगवांस्तथा

agnyādheye yadbhavati yacca some sute dvija |
yaccetarairmahāyajñairveda tadbhagavāṃstathā

तस्माद्ब्रह्मन्यजेच्चैव याजयेच्चाविचारयन् ।
यजतो यज्ञविधिना प्रेत्य स्वर्गफलं महत्

tasmādbrahmanyajeccaiva yājayeccāvicārayan |
yajato yajñavidhinā pretya svargaphalaṃ mahat

नायं लोकोस्त्ययज्ञानां परश्चेति विनिश्चयः ।
वेदवादविदश्चैव प्रमाणमुभयं तदा

nāyaṃ lokostyayajñānāṃ paraśceti viniścayaḥ |
vedavādavidaścaiva pramāṇamubhayaṃ tadā