अध्याय 27: जनक को अश्मा ब्राह्मण का उपदेश

ज्ञातिशोकाभितप्तस्य प्राणानिष्टांस्त्यजिष्यतः ।
ज्येष्ठस्य पाण्डुपुत्रस्य व्यासः शोकमपानुदत्

jñātiśokābhitaptasya prāṇāniṣṭāṃstyajiṣyataḥ |
jyeṣṭhasya pāṇḍuputrasya vyāsaḥ śokamapānudat

अत्राप्युदाहरन्तीमभितिहासं पुरातनम् ।
अश्मगीतं नरव्याघ्र तन्निबोध युधिष्ठिर

atrāpyudāharantīmabhitihāsaṃ purātanam |
aśmagītaṃ naravyāghra tannibodha yudhiṣṭhira

अश्मानं ब्राह्मणं प्राज्ञं वैदेहो जनको नृपः ।
संशयं परिपप्रच्छ दुःखशोकसमन्वितः

aśmānaṃ brāhmaṇaṃ prājñaṃ vaideho janako nṛpaḥ |
saṃśayaṃ paripapraccha duḥkhaśokasamanvitaḥ

आगमे यदि वाऽपाये ज्ञातीनां द्रविणस्य च ।
नरेण प्रतिपत्तव्यं कल्याणं कथमिच्छता

āgame yadi vā'pāye jñātīnāṃ draviṇasya ca |
nareṇa pratipattavyaṃ kalyāṇaṃ kathamicchatā

उत्पन्नमिममात्मानं नरस्यानन्तरं ततः ।
तानितान्यनुवर्तन्ते दुःखानि च सुखानि च

utpannamimamātmānaṃ narasyānantaraṃ tataḥ |
tānitānyanuvartante duḥkhāni ca sukhāni ca

तेषामन्यतरापत्तौ यद्यदेवोपसेवते ।
तदस्य चेतनामाशु हरत्यभ्रमिवानिलः

teṣāmanyatarāpattau yadyadevopasevate |
tadasya cetanāmāśu haratyabhramivānilaḥ

अभिजातोऽस्मि सिद्धोऽस्मि नास्मि केवलमानुषः ।
इत्येभिर्हेतुभिस्तस्य त्रिभिश्चित्तं प्रसिच्यते

abhijāto'smi siddho'smi nāsmi kevalamānuṣaḥ |
ityebhirhetubhistasya tribhiścittaṃ prasicyate

संप्रसक्तमना भोगान्विसृज्य पितृसंचितान् ।
परिक्षीणः परस्वानामादानं साधु मन्यते

saṃprasaktamanā bhogānvisṛjya pitṛsaṃcitān |
parikṣīṇaḥ parasvānāmādānaṃ sādhu manyate

तमतिक्रान्तमर्यादमाददानमसांप्रतम् ।
प्रतिषेधन्ति राजानो लुब्धा मृगमिवेषुभिः

tamatikrāntamaryādamādadānamasāṃpratam |
pratiṣedhanti rājāno lubdhā mṛgamiveṣubhiḥ

ये च विंशतिवर्षा वा त्रिंशद्वर्षाश्च मानवाः ।
परेण ते वर्षशतान्न भविष्यन्ति पार्थिव

ye ca viṃśativarṣā vā triṃśadvarṣāśca mānavāḥ |
pareṇa te varṣaśatānna bhaviṣyanti pārthiva

तेषां परमदुःखानां बुद्ध्या भैषज्यमाचरेत् ।
सर्वप्राणभृतां वृत्तं प्रेक्षमाणस्ततस्ततः

teṣāṃ paramaduḥkhānāṃ buddhyā bhaiṣajyamācaret |
sarvaprāṇabhṛtāṃ vṛttaṃ prekṣamāṇastatastataḥ

मानसानां पुनर्योनिर्दुःखानां चित्तविभ्रमः ।
अनिष्टोपनिपातो वा तृतीयं नोपपद्यते

mānasānāṃ punaryonirduḥkhānāṃ cittavibhramaḥ |
aniṣṭopanipāto vā tṛtīyaṃ nopapadyate

एवमेतानि दुःखानि तानि तानीह मानवम् ।
विविधान्युपवर्तन्ते तथा संस्पर्शजान्यपि

evametāni duḥkhāni tāni tānīha mānavam |
vividhānyupavartante tathā saṃsparśajānyapi

जरामृत्यू हि भूतानां खादितारौ वृकाविव ।
बलिनां दुर्बलानां च ह्रस्वानां महतामपि

jarāmṛtyū hi bhūtānāṃ khāditārau vṛkāviva |
balināṃ durbalānāṃ ca hrasvānāṃ mahatāmapi

न कश्चिज्जात्वतिक्रामेज्जरामृत्यू हि मानवः ।
अपि सागरपर्यन्तां विजित्येमां वसुंधराम्

na kaścijjātvatikrāmejjarāmṛtyū hi mānavaḥ |
api sāgaraparyantāṃ vijityemāṃ vasuṃdharām

सुखं वा यदि वा दुःखं भूतानां पर्युपस्थितम् ।
प्राप्तव्यमवशैः सर्वं परिहारो न विद्यते

sukhaṃ vā yadi vā duḥkhaṃ bhūtānāṃ paryupasthitam |
prāptavyamavaśaiḥ sarvaṃ parihāro na vidyate

पूर्वे वयसि मध्ये वाऽप्युत्तरे वा नराधिप ।
अवर्जनीयास्तेऽर्था वै काङ्क्षिता ये ततोऽन्यथा

pūrve vayasi madhye vā'pyuttare vā narādhipa |
avarjanīyāste'rthā vai kāṅkṣitā ye tato'nyathā

अप्रियैः सह संयोगो विप्रयोगश्च सुप्रियैः ।
अर्थानर्थौ सुखं दुःखं विधानमनुवर्तते

apriyaiḥ saha saṃyogo viprayogaśca supriyaiḥ |
arthānarthau sukhaṃ duḥkhaṃ vidhānamanuvartate

प्रादुर्भावश्च भूतानां देहत्यागस्तथैव च ।
प्राप्तिव्यायामयोगश्च सर्वमेतत्प्रतिष्ठितम्

prādurbhāvaśca bhūtānāṃ dehatyāgastathaiva ca |
prāptivyāyāmayogaśca sarvametatpratiṣṭhitam

गन्धवर्णरसस्पर्शा निवर्तन्ते स्वभावतः ।
तथैव सुखदुःखानि विधानमनुवर्तते

gandhavarṇarasasparśā nivartante svabhāvataḥ |
tathaiva sukhaduḥkhāni vidhānamanuvartate

आसनं शयनं यानमुत्थानं पानभोजनम् ।
नियतं सर्वभूतानां कालेनैव भवत्युत

āsanaṃ śayanaṃ yānamutthānaṃ pānabhojanam |
niyataṃ sarvabhūtānāṃ kālenaiva bhavatyuta

वैद्याश्चाप्यातुराः सन्ति बलवन्तश्च दुर्बलाः ।
स्त्रीमन्तश्चापरे षण्ढा विचित्रः कालपर्ययः

vaidyāścāpyāturāḥ santi balavantaśca durbalāḥ |
strīmantaścāpare ṣaṇḍhā vicitraḥ kālaparyayaḥ

कुले जन्म तथा वीर्यमारोग्यं रूपमेव च ।
सौभाग्यमुपभोगश्च भवितव्येन लभ्यते

kule janma tathā vīryamārogyaṃ rūpameva ca |
saubhāgyamupabhogaśca bhavitavyena labhyate

सन्ति पुत्राः सुबहवो दरिद्राणामनिच्छताम् ।
नास्ति पुत्रः समृद्धानां विचित्रं विधिचेष्टितम्

santi putrāḥ subahavo daridrāṇāmanicchatām |
nāsti putraḥ samṛddhānāṃ vicitraṃ vidhiceṣṭitam

व्याधिरग्निर्जलं शस्त्रं बुभुक्षाश्चापदो विषम ।
ज्वरश्च मरणं जन्तोरुच्चाच्च पतनं तथा

vyādhiragnirjalaṃ śastraṃ bubhukṣāścāpado viṣama |
jvaraśca maraṇaṃ jantoruccācca patanaṃ tathā

निर्याणे यस्य यद्दिष्टं तेन गच्छति सेतुना ।
दृश्यते नाप्यतिक्रामन्न निष्क्रान्तोऽथवा पुनः ।
दृश्यते चाप्यतिक्रामन्न निग्राह्योऽथवा पुनः

niryāṇe yasya yaddiṣṭaṃ tena gacchati setunā |
dṛśyate nāpyatikrāmanna niṣkrānto'thavā punaḥ |
dṛśyate cāpyatikrāmanna nigrāhyo'thavā punaḥ

दृश्यते हि युवैवेह विनश्यन्वसुमान्नरः ।
दरिद्रश्च परिक्लिष्टः शतवर्षो जरान्वितः

dṛśyate hi yuvaiveha vinaśyanvasumānnaraḥ |
daridraśca parikliṣṭaḥ śatavarṣo jarānvitaḥ

अकिञ्चनाश्च दृश्यन्ते पुरुषाश्चिरजीविनः ।
समृद्धे च कुले जाता विनश्यन्ति पतङ्गवत्

akiñcanāśca dṛśyante puruṣāścirajīvinaḥ |
samṛddhe ca kule jātā vinaśyanti pataṅgavat

प्रायेण श्रीमतां लोके भोक्तुं शक्तिर्न विद्यते ।
दरिद्राणां तु भूयिष्ठं काष्ठमश्मा हि जीर्यते

prāyeṇa śrīmatāṃ loke bhoktuṃ śaktirna vidyate |
daridrāṇāṃ tu bhūyiṣṭhaṃ kāṣṭhamaśmā hi jīryate

अहमेतत्करोमीति मन्यते कालनोदितः ।
यद्यदिष्टमसंतोषाहुरात्मा पापमाचरेत्

ahametatkaromīti manyate kālanoditaḥ |
yadyadiṣṭamasaṃtoṣāhurātmā pāpamācaret

मृगयाक्षाः स्त्रियः पानं प्रसङ्गा निन्दिता बुधैः ।
दृश्यन्ते पुरुषाश्चात्र संप्रयुक्ता बहुश्रुताः

mṛgayākṣāḥ striyaḥ pānaṃ prasaṅgā ninditā budhaiḥ |
dṛśyante puruṣāścātra saṃprayuktā bahuśrutāḥ

इति कालेन सर्वार्थानीप्सितानीप्सितानिह ।
स्पृशन्ति सर्वभूतानि निमित्तं नोपलभ्यते

iti kālena sarvārthānīpsitānīpsitāniha |
spṛśanti sarvabhūtāni nimittaṃ nopalabhyate

वायुमाकाशमग्निं च चन्द्रादित्यावहः क्षपे ।
ज्योतींषि सरितः शैलान्कः करोति बिभतिं च

vāyumākāśamagniṃ ca candrādityāvahaḥ kṣape |
jyotīṃṣi saritaḥ śailānkaḥ karoti bibhatiṃ ca

शीतमुष्णं तथा वर्षं कालेन परिवर्तते ।
एवमेव मनुष्याणां सुखदुःखे नरर्षभ

śītamuṣṇaṃ tathā varṣaṃ kālena parivartate |
evameva manuṣyāṇāṃ sukhaduḥkhe nararṣabha

नौषधानि न शस्त्राणि न होमा न पुनर्जपाः ।
त्रायन्ते मृत्युनोपेतं जरया चापि मानवम्

nauṣadhāni na śastrāṇi na homā na punarjapāḥ |
trāyante mṛtyunopetaṃ jarayā cāpi mānavam

यथा काष्ठं च काष्ठं च समेयातां महोदधौ ।
समेत्य च व्यपेयातां तद्वद्भूतसमागमः

yathā kāṣṭhaṃ ca kāṣṭhaṃ ca sameyātāṃ mahodadhau |
sametya ca vyapeyātāṃ tadvadbhūtasamāgamaḥ

ये च निष्परुषैरुक्तगीतवाद्यैरुपस्थिताः ।
ये चानाथाः परान्नादाः कालस्तेषु समक्रियः

ye ca niṣparuṣairuktagītavādyairupasthitāḥ |
ye cānāthāḥ parānnādāḥ kālasteṣu samakriyaḥ

मातापितृसहस्राणि पुत्रदारशतानि च ।
संसारेष्वनुभूतानि कस्य ते कस्य वा वयम्

mātāpitṛsahasrāṇi putradāraśatāni ca |
saṃsāreṣvanubhūtāni kasya te kasya vā vayam

नैवास्य कश्चिद्भविता नायं भवति कस्यचित् ।
पथि संगतमेवेदं दारबन्धुसुहृज्जनैः

naivāsya kaścidbhavitā nāyaṃ bhavati kasyacit |
pathi saṃgatamevedaṃ dārabandhusuhṛjjanaiḥ

क्वासे क्व च गमिष्यामि कोऽन्वहं किमिहास्थितः ।
कस्मात्किमनुशोचेयमित्येवं स्थापयेन्मनः

kvāse kva ca gamiṣyāmi ko'nvahaṃ kimihāsthitaḥ |
kasmātkimanuśoceyamityevaṃ sthāpayenmanaḥ

अनित्ये प्रियसंवासे संसारे चक्रवद्गतौ ।
पथि संगतमेवैतद्धाता माता पिता सखा

anitye priyasaṃvāse saṃsāre cakravadgatau |
pathi saṃgatamevaitaddhātā mātā pitā sakhā

न दृष्टपूर्वं प्रत्यक्षं परलोकं विदुर्बुधाः ।
आगमांस्त्वनतिक्रम्य श्रद्धातव्यं बुभूषता

na dṛṣṭapūrvaṃ pratyakṣaṃ paralokaṃ vidurbudhāḥ |
āgamāṃstvanatikramya śraddhātavyaṃ bubhūṣatā

कुर्वीत पितृदैवत्यं धर्म्याणि च समाचरेत् ।
यजेच्च विद्वान्विधिवत्रिवर्गं चाप्युपाचरेत्

kurvīta pitṛdaivatyaṃ dharmyāṇi ca samācaret |
yajecca vidvānvidhivatrivargaṃ cāpyupācaret

सन्निमज्जेज्जगदिदं गम्भीरे कालसागरे ।
जरामृत्युमहाग्राहे न कश्चिदवबुध्यते

sannimajjejjagadidaṃ gambhīre kālasāgare |
jarāmṛtyumahāgrāhe na kaścidavabudhyate

आयुर्वेदमधीयानाः केवलं सपरिग्रहाः ।
दृश्यन्ते बहवो वैद्या व्याधिभिः समबिप्लुताः

āyurvedamadhīyānāḥ kevalaṃ saparigrahāḥ |
dṛśyante bahavo vaidyā vyādhibhiḥ samabiplutāḥ

ते पिबन्तः कषायांश्च सर्पीषि विविधानि च ।
न मृत्युमतिवर्तन्ते वेलामिव महोदधिः

te pibantaḥ kaṣāyāṃśca sarpīṣi vividhāni ca |
na mṛtyumativartante velāmiva mahodadhiḥ

रसायनविदश्चैव सुप्रयुक्तरसायनाः ।
दृश्यन्ते जरया भग्ना नागा नागैरिवोत्तमैः

rasāyanavidaścaiva suprayuktarasāyanāḥ |
dṛśyante jarayā bhagnā nāgā nāgairivottamaiḥ

तथैव तपसोपेताः स्वाध्यायाध्ययने रताः ।
दातारो यज्ञशीलाश्च न तरन्ति जरान्तकौ

tathaiva tapasopetāḥ svādhyāyādhyayane ratāḥ |
dātāro yajñaśīlāśca na taranti jarāntakau

न ह्यहानि निवर्तन्ते न मासा न पुनः समाः ।
जातानां सर्वभूतानां न पुनर्वै समागमः

na hyahāni nivartante na māsā na punaḥ samāḥ |
jātānāṃ sarvabhūtānāṃ na punarvai samāgamaḥ

सोऽयं विपुलमध्वानं कालेन ध्रुवमध्रुवः ।
स्रोतसैव समभ्येति सर्वभूतनिषेवितम्

so'yaṃ vipulamadhvānaṃ kālena dhruvamadhruvaḥ |
srotasaiva samabhyeti sarvabhūtaniṣevitam

देहो वा जीविताद्व्येति देही वाऽप्येति देहतः ।
पथि संगतमेवेदं दारैरन्यैश्च बन्धुभिः

deho vā jīvitādvyeti dehī vā'pyeti dehataḥ |
pathi saṃgatamevedaṃ dārairanyaiśca bandhubhiḥ

नायमत्यन्तसंवासो लभ्यते जातु केनचित् ।
अपि स्वेन शरीरेण किमुतान्येन केनचित्

nāyamatyantasaṃvāso labhyate jātu kenacit |
api svena śarīreṇa kimutānyena kenacit

क्वनु तेऽद्य पिता राजन्क्वनु तेऽद्य पितामहाः ।
न त्वं पश्यसि तानद्य न त्वां पश्यन्ति तेऽनघ

kvanu te'dya pitā rājankvanu te'dya pitāmahāḥ |
na tvaṃ paśyasi tānadya na tvāṃ paśyanti te'nagha

न चैव पुरुषो द्रष्टा स्वर्गस्य नरकस्य च ।
आगमस्तु सतां चक्षुर्नृपते तमिहाचर

na caiva puruṣo draṣṭā svargasya narakasya ca |
āgamastu satāṃ cakṣurnṛpate tamihācara

चरितब्रह्मचर्यो हि प्रजायेत यजेत च ।
पितृदेवमनुष्याणामानृण्यादनसूयकः

caritabrahmacaryo hi prajāyeta yajeta ca |
pitṛdevamanuṣyāṇāmānṛṇyādanasūyakaḥ

स यज्ञशीलः प्रजने निविष्टः
प्राग्ब्रह्मचारी प्रविभक्तभैक्षः ।
आराधयेत्स्वर्गमिमं च लोकं
परं च मुक्त्वा हृदयव्यलीकम्

sa yajñaśīlaḥ prajane niviṣṭaḥ
prāgbrahmacārī pravibhaktabhaikṣaḥ |
ārādhayetsvargamimaṃ ca lokaṃ
paraṃ ca muktvā hṛdayavyalīkam

सम्यक्स्वधर्मं चरतो नृपस्य
द्रव्याणि चाभ्याहरतो यथावत् ।
प्रवृद्धचक्रस्य यशोऽभिवर्धते
सर्वेषु लोकेषु चराचरेषु

samyaksvadharmaṃ carato nṛpasya
dravyāṇi cābhyāharato yathāvat |
pravṛddhacakrasya yaśo'bhivardhate
sarveṣu lokeṣu carācareṣu

इत्येवमाकर्ण्य विदेहराजो
वाक्यं समग्रं परिपूर्णहेतु ।
अश्मानमामन्त्र्य विशुद्धबुद्धि
र्ययौ गृहं स्वं प्रति शान्तशोकः

ityevamākarṇya videharājo
vākyaṃ samagraṃ paripūrṇahetu |
aśmānamāmantrya viśuddhabuddhi
ryayau gṛhaṃ svaṃ prati śāntaśokaḥ

तथा त्वमप्यद्य विमुच्य शोक
मुत्तिष्ठ शक्रोपम हर्षमेहि ।
क्षात्रेण धर्मेण मही जिता ते
तां भुङ्क्ष्व कुन्तीसुत मावमंस्थाः

tathā tvamapyadya vimucya śoka
muttiṣṭha śakropama harṣamehi |
kṣātreṇa dharmeṇa mahī jitā te
tāṃ bhuṅkṣva kuntīsuta māvamaṃsthāḥ