अध्याय 266: धर्म की पहचान पर युधिष्ठिर का संशय

सूक्ष्मं साधु समादिष्टं भवता धर्मलक्षणम् ।
प्रतिभा त्यस्ति मे काचित्तां ब्रूयामनुमानतः

sūkṣmaṃ sādhu samādiṣṭaṃ bhavatā dharmalakṣaṇam |
pratibhā tyasti me kācittāṃ brūyāmanumānataḥ

भूयांसो हृदये ये मे प्रश्नास्ते व्याहृतास्त्वया ।
इदं त्वन्यत्प्रवक्ष्यामि न राजन्निग्रहादिव

bhūyāṃso hṛdaye ye me praśnāste vyāhṛtāstvayā |
idaṃ tvanyatpravakṣyāmi na rājannigrahādiva

इमानि हि प्राणयन्ति सृदन्त्युत्तारयन्ति च ।
न धर्मः परिपाठेन शक्यो भारत वेदितुम्

imāni hi prāṇayanti sṛdantyuttārayanti ca |
na dharmaḥ paripāṭhena śakyo bhārata veditum

अन्यो धर्मः समस्थस्य विषमस्थस्य चापरः ।
आपदस्तु कथं शक्याः परिपाठेन वेदितुम्

anyo dharmaḥ samasthasya viṣamasthasya cāparaḥ |
āpadastu kathaṃ śakyāḥ paripāṭhena veditum

सदाचारो मचो धर्मः संतस्त्वाचारलक्षणाः ।
साध्यासाध्यं कथं शक्यं सदाचारो ह्यलक्षणः

sadācāro maco dharmaḥ saṃtastvācāralakṣaṇāḥ |
sādhyāsādhyaṃ kathaṃ śakyaṃ sadācāro hyalakṣaṇaḥ

दृश्यते धर्मरूपेण ह्यधर्मं प्राकृतश्चरन् ।
धर्मं चाधर्मरूपेण कश्चिदप्राकृतश्चरन्

dṛśyate dharmarūpeṇa hyadharmaṃ prākṛtaścaran |
dharmaṃ cādharmarūpeṇa kaścidaprākṛtaścaran

पुनरस्य प्रमाणं हि निर्दिष्टं शास्त्रकोविदैः ।
वेदवादाश्चानुयुगं ह्रसन्तीतीह नः श्रुतम्

punarasya pramāṇaṃ hi nirdiṣṭaṃ śāstrakovidaiḥ |
vedavādāścānuyugaṃ hrasantītīha naḥ śrutam

अन्ये कृतयुगे धर्मास्त्रेतायां द्वापरे परे ।
अन्ये कलियुगे धर्मा यथाशक्ति कृता इव

anye kṛtayuge dharmāstretāyāṃ dvāpare pare |
anye kaliyuge dharmā yathāśakti kṛtā iva

आम्नायवचनं सत्यमित्ययं लोकसंग्रहः ।
आम्नायेभ्यः पुनर्वेदाः प्रसृताः सर्वतोमुखाः

āmnāyavacanaṃ satyamityayaṃ lokasaṃgrahaḥ |
āmnāyebhyaḥ punarvedāḥ prasṛtāḥ sarvatomukhāḥ

ते चेत्सर्वप्रमाणं वै प्रमाणं ह्यत्र विद्यते ।
प्रमाणं च प्रमाणेन विरुद्ध्येच्छास्त्रता कुतः

te cetsarvapramāṇaṃ vai pramāṇaṃ hyatra vidyate |
pramāṇaṃ ca pramāṇena viruddhyecchāstratā kutaḥ

धर्मस्य क्रियमाणस्य बलवद्भिर्दुरात्मभिः ।
यदा विक्रियते संस्था ततः साऽपि प्रणश्यति

dharmasya kriyamāṇasya balavadbhirdurātmabhiḥ |
yadā vikriyate saṃsthā tataḥ sā'pi praṇaśyati

विद्मश्चैनं न वा विद्मः शक्यं वा वेदितुं न वा ।
अणीयान्क्षुरधाराया गरीयानपि पर्वतात्

vidmaścainaṃ na vā vidmaḥ śakyaṃ vā vedituṃ na vā |
aṇīyānkṣuradhārāyā garīyānapi parvatāt

गन्धर्वनगराकारः प्रथमं संप्रदृश्यते ।
अन्वीक्ष्यमाणः कविभिः पुनर्गच्छत्यदर्शनम्

gandharvanagarākāraḥ prathamaṃ saṃpradṛśyate |
anvīkṣyamāṇaḥ kavibhiḥ punargacchatyadarśanam

निपानानीव गोभ्याशे क्षेत्रे कुल्ये च भारत ।
स्मृतो हि शाश्वतो धर्मो विप्रहीणो न दृश्यते

nipānānīva gobhyāśe kṣetre kulye ca bhārata |
smṛto hi śāśvato dharmo viprahīṇo na dṛśyate

कामादन्ये भयादन्ये कारणैरपरैस्तथा ।
असन्तोऽपि वृथाचारं भजन्ते बहवोऽपरे

kāmādanye bhayādanye kāraṇairaparaistathā |
asanto'pi vṛthācāraṃ bhajante bahavo'pare

धर्मो भवति स क्षिप्रं विलोमस्तेष्वसाधुषु ।
अथैतानाहुरुन्मत्तानपि चावहसन्त्युत

dharmo bhavati sa kṣipraṃ vilomasteṣvasādhuṣu |
athaitānāhurunmattānapi cāvahasantyuta

महाजना ह्युपावृत्ता राजधर्मं समाश्रिताः ।
न हि सर्वहितः कश्चिदाचारः संप्रवर्तते

mahājanā hyupāvṛttā rājadharmaṃ samāśritāḥ |
na hi sarvahitaḥ kaścidācāraḥ saṃpravartate

तेनैवान्यः प्रभवति सोऽपरं बाधते पुनः ।
दृश्यते चैव स पुनस्तुल्यरूपो यदृच्छया

tenaivānyaḥ prabhavati so'paraṃ bādhate punaḥ |
dṛśyate caiva sa punastulyarūpo yadṛcchayā

येनैवान्यः प्रभवति सोऽपरानपि बाधते ।
आचाराणामनैकाग्र्यं सर्वेषामेव लक्षयेत्

yenaivānyaḥ prabhavati so'parānapi bādhate |
ācārāṇāmanaikāgryaṃ sarveṣāmeva lakṣayet

चिराभिपन्नः कविभिः पूर्वं धर्म उदाहृतः ।
तेनाचारेण पूर्वेण संस्था भवति शाश्वती

cirābhipannaḥ kavibhiḥ pūrvaṃ dharma udāhṛtaḥ |
tenācāreṇa pūrveṇa saṃsthā bhavati śāśvatī