अध्याय 267: जाजलि, पक्षी और आकाशवाणी

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
तुलाधारस्य वाक्यानि धर्मे जाजलिना सह

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
tulādhārasya vākyāni dharme jājalinā saha

वने वनचरः कश्चिज्जाजलिर्नाम वै द्विजः ।
सागरोद्देशमागम्य तपस्तेपे महातपाः

vane vanacaraḥ kaścijjājalirnāma vai dvijaḥ |
sāgaroddeśamāgamya tapastepe mahātapāḥ

नियतो नियताहारश्चीराजिनजटाधरः ।
मलपङ्कधरो धीमान्बहून्वर्षगणान्मुनिः

niyato niyatāhāraścīrājinajaṭādharaḥ |
malapaṅkadharo dhīmānbahūnvarṣagaṇānmuniḥ

स कदाचिन्महातेजा जलवासो महीपते ।
चचार लोकान्विप्रर्षिः प्रेक्षमाणो मनोजवः

sa kadācinmahātejā jalavāso mahīpate |
cacāra lokānviprarṣiḥ prekṣamāṇo manojavaḥ

स चिन्तयामास मुनिर्जलमध्ये कदाचन ।
विप्रेक्ष्य सागरान्तां वै महीं सवनकाननाम्

sa cintayāmāsa munirjalamadhye kadācana |
viprekṣya sāgarāntāṃ vai mahīṃ savanakānanām

न मया सदृशोऽस्तीह लोके स्थावरजङ्गमे ।
अप्सु वैहायसं गच्छेन्मया योऽन्यः सहेति वै

na mayā sadṛśo'stīha loke sthāvarajaṅgame |
apsu vaihāyasaṃ gacchenmayā yo'nyaḥ saheti vai

स दृश्यमानो रक्षोभिर्जलमध्ये च भारत ।
आस्फोटयत्तदाऽऽकाशे धर्मः प्राप्तो मयेति वै

sa dṛśyamāno rakṣobhirjalamadhye ca bhārata |
āsphoṭayattadā''kāśe dharmaḥ prāpto mayeti vai

अब्रुवंश्च पिशाचास्तं नैवं त्वं वक्तुमर्हसि ।
तुलाधारो वणिग्धर्मा वाराणस्यां महायशाः ।
सोऽप्येवं नार्हते वक्तुं यथा त्वं द्विजसत्तम

abruvaṃśca piśācāstaṃ naivaṃ tvaṃ vaktumarhasi |
tulādhāro vaṇigdharmā vārāṇasyāṃ mahāyaśāḥ |
so'pyevaṃ nārhate vaktuṃ yathā tvaṃ dvijasattama

इत्युक्तो जाजलिर्भूतैः प्रत्युवाच महातपाः ।
पश्येयं तमहं प्राज्ञं तुलाधारं यशस्विनम्

ityukto jājalirbhūtaiḥ pratyuvāca mahātapāḥ |
paśyeyaṃ tamahaṃ prājñaṃ tulādhāraṃ yaśasvinam

इति ब्रुवाणं तमृषिं रक्षांस्युत्थाय सागरात् ।
अब्रुवन्गच्छ पन्थानमास्थायेमं द्विजोत्तम्

iti bruvāṇaṃ tamṛṣiṃ rakṣāṃsyutthāya sāgarāt |
abruvangaccha panthānamāsthāyemaṃ dvijottam

इत्युक्तो जाजलिर्भूतैर्जगाम विमनास्तदा ।
वाराणस्यां तुलाधारं समासाद्याब्रवीदिदम्

ityukto jājalirbhūtairjagāma vimanāstadā |
vārāṇasyāṃ tulādhāraṃ samāsādyābravīdidam

किं कृतं दुष्करं तात कर्म जाजलिना पुरा ।
येन सिद्धिं परां प्राप्तस्तन्मे व्याख्यातुमर्हसि

kiṃ kṛtaṃ duṣkaraṃ tāta karma jājalinā purā |
yena siddhiṃ parāṃ prāptastanme vyākhyātumarhasi

अतीव तपसा युक्तो घोरेण स बभूव ह ।
नद्युपस्पर्शनपरः सायंप्रातर्महातपाः

atīva tapasā yukto ghoreṇa sa babhūva ha |
nadyupasparśanaparaḥ sāyaṃprātarmahātapāḥ

अग्नीन्परिचरन्सम्यक्स्वाध्यायपरमो द्विजः ।
वानप्रस्थ विधानज्ञो जाजलिर्ज्वलितः श्रिया

agnīnparicaransamyaksvādhyāyaparamo dvijaḥ |
vānaprastha vidhānajño jājalirjvalitaḥ śriyā

वने तपस्यतिष्ठत्स न चाधर्ममवैक्षत ।
वर्षास्वाकाशशायी च हेमन्ते जलसंश्रयः

vane tapasyatiṣṭhatsa na cādharmamavaikṣata |
varṣāsvākāśaśāyī ca hemante jalasaṃśrayaḥ

वातातपसहो ग्रीष्मे न चाधर्ममविन्दत ।
दुःखशय्याश्च विविधा भूमौ च परिवर्तनम्

vātātapasaho grīṣme na cādharmamavindata |
duḥkhaśayyāśca vividhā bhūmau ca parivartanam

ततः कदाचित्स मुनिर्वर्षास्वाकाशमास्थितः ।
अन्तरिक्षाज्जलं मूर्ध्नां प्रत्यगृह्णान्मुहुर्मुहुः

tataḥ kadācitsa munirvarṣāsvākāśamāsthitaḥ |
antarikṣājjalaṃ mūrdhnāṃ pratyagṛhṇānmuhurmuhuḥ

आप्लुतस्य जटाः क्लिन्ना बभूवुर्ग्रथिताः प्रभो ।
अरण्यगमनान्नित्यं मलिनोऽमलसंयुतः

āplutasya jaṭāḥ klinnā babhūvurgrathitāḥ prabho |
araṇyagamanānnityaṃ malino'malasaṃyutaḥ

स कदाचिन्निराहारो वायुभक्षो महातपाः ।
तस्थौ काष्ठवदव्यग्रो न चचाल च कर्हिचित्

sa kadācinnirāhāro vāyubhakṣo mahātapāḥ |
tasthau kāṣṭhavadavyagro na cacāla ca karhicit

तस्य स्म स्थाणुभूतस्य निर्विचेष्टस्य भारत ।
कुलिङ्गशकुनौ राजन्नीडं शिरसि चक्रतुः

tasya sma sthāṇubhūtasya nirviceṣṭasya bhārata |
kuliṅgaśakunau rājannīḍaṃ śirasi cakratuḥ

स तौ दयावान्ब्रह्मर्षिरुपप्रैक्षत दंपती ।
कुर्वाणौ नीडकं तत्र जटासु तृणतन्तुभिः

sa tau dayāvānbrahmarṣirupapraikṣata daṃpatī |
kurvāṇau nīḍakaṃ tatra jaṭāsu tṛṇatantubhiḥ

यदा न स चलत्येव स्थाणुभूतो महातपाः ।
ततस्तौ सुखविश्वस्तौ सुखं तत्रोषतुस्तदा

yadā na sa calatyeva sthāṇubhūto mahātapāḥ |
tatastau sukhaviśvastau sukhaṃ tatroṣatustadā

अतीतास्वथ वर्षासु शरत्काल उपस्थिते ।
प्राजापत्येन विधिना विश्वासात्काममोहितौ

atītāsvatha varṣāsu śaratkāla upasthite |
prājāpatyena vidhinā viśvāsātkāmamohitau

तत्रोत्पादयतां राजञ्शिरस्यण्डानि खेचरौ ।
तान्यबुध्यत तेजस्वी स विप्रः संशितव्रतः

tatrotpādayatāṃ rājañśirasyaṇḍāni khecarau |
tānyabudhyata tejasvī sa vipraḥ saṃśitavrataḥ

बुद्ध्वा च स महातेजा न चचाल च जाजलिः ।
धर्मे कृतमना नित्यं नाधर्मं स त्वरोचयत्

buddhvā ca sa mahātejā na cacāla ca jājaliḥ |
dharme kṛtamanā nityaṃ nādharmaṃ sa tvarocayat

अहन्यहनि चागत्य ततस्तौ तस्य मूर्धनि ।
आश्वासितौ निवसतः संप्रहृष्टौ तदा विभौ

ahanyahani cāgatya tatastau tasya mūrdhani |
āśvāsitau nivasataḥ saṃprahṛṣṭau tadā vibhau

अण्डेभ्यस्त्वथ पुष्टेभ्यः प्राजायन्त शकुन्तकाः ।
व्यवर्धन्त च तत्रैव न चाकम्पत जाजलिः

aṇḍebhyastvatha puṣṭebhyaḥ prājāyanta śakuntakāḥ |
vyavardhanta ca tatraiva na cākampata jājaliḥ

स रक्षमाणस्त्वण्‍डानि कुलिङ्गानां धृतव्रतः ।
तथैव तस्थौ धर्मात्मा निर्विचेष्टः समाहितः

sa rakṣamāṇastvaṇ‍ḍāni kuliṅgānāṃ dhṛtavrataḥ |
tathaiva tasthau dharmātmā nirviceṣṭaḥ samāhitaḥ

ततस्तु काले राजेन्द्र बभूवुस्तेऽथ पक्षिणः ।
बुबुधे तांस्तु स मुनिर्जातपक्षान्कुलिङ्गकान्

tatastu kāle rājendra babhūvuste'tha pakṣiṇaḥ |
bubudhe tāṃstu sa munirjātapakṣānkuliṅgakān

ततः कदाचित्तांस्तत्र पश्यन्पक्षीन्यतव्रतः ।
बभूव परमप्रीतस्तदा मतिमतां वरः

tataḥ kadācittāṃstatra paśyanpakṣīnyatavrataḥ |
babhūva paramaprītastadā matimatāṃ varaḥ

तथा तानभिसंवृद्धान्दृष्ट्वा चैवाप्तवान्मुदम् ।
शकुनौ निर्भयौ तत्र ऊषतुश्चात्मजैः सह

tathā tānabhisaṃvṛddhāndṛṣṭvā caivāptavānmudam |
śakunau nirbhayau tatra ūṣatuścātmajaiḥ saha

जातपक्षांश्च सोऽपश्यदुड्डीनान्पुनरागतान् ।
सायंसायं द्विजान्विप्रो न चाकम्पत जाजलिः

jātapakṣāṃśca so'paśyaduḍḍīnānpunarāgatān |
sāyaṃsāyaṃ dvijānvipro na cākampata jājaliḥ

कदाचित्पुनरभ्येत्य पुनर्गच्छन्ति संततम् ।
त्यक्ता मातापितृभ्यां ते नचाकम्पत जाजलिः

kadācitpunarabhyetya punargacchanti saṃtatam |
tyaktā mātāpitṛbhyāṃ te nacākampata jājaliḥ

तथा ते दिवसं चापि गत्वा सायं पुनर्नृप ।
उपावर्तन्त तत्रैव निवासार्थं शकुन्तकाः

tathā te divasaṃ cāpi gatvā sāyaṃ punarnṛpa |
upāvartanta tatraiva nivāsārthaṃ śakuntakāḥ

कदाचिद्दिवसान्पञ्च समुत्पत्य विहगमाः ।
षष्ठेऽहनि समाजग्मुर्न चाकम्पत जाजलिः

kadāciddivasānpañca samutpatya vihagamāḥ |
ṣaṣṭhe'hani samājagmurna cākampata jājaliḥ

क्रमेण च पुनः सर्वे दिवसान्सुबहूनथ ।
नोपावर्तन्त शकुना जातपक्षाश्च ते यदा

krameṇa ca punaḥ sarve divasānsubahūnatha |
nopāvartanta śakunā jātapakṣāśca te yadā

कदाचिन्मासमात्रेण समुत्पत्य विहंगमाः ।
नैवागच्छंस्ततो राजन्प्रातिष्ठत स जाजलिः

kadācinmāsamātreṇa samutpatya vihaṃgamāḥ |
naivāgacchaṃstato rājanprātiṣṭhata sa jājaliḥ

ततस्तेषु प्रलीनेषु जाजलिर्जातविस्मयः ।
सिद्धोस्मीति मतिं चक्रे ततस्तं मान आविशत्

tatasteṣu pralīneṣu jājalirjātavismayaḥ |
siddhosmīti matiṃ cakre tatastaṃ māna āviśat

स तथा निर्गतान्दृष्ट्वा शकुन्तान्नियतव्रतः ।
संभावितात्मा संभाव्य भृशं प्रीतस्तदाऽभवत्

sa tathā nirgatāndṛṣṭvā śakuntānniyatavrataḥ |
saṃbhāvitātmā saṃbhāvya bhṛśaṃ prītastadā'bhavat

स नद्यां समुपस्पृश्य तर्पयित्वा हुताशनम् ।
उदयन्तमथादित्यमभ्यागच्छन्महातपाः

sa nadyāṃ samupaspṛśya tarpayitvā hutāśanam |
udayantamathādityamabhyāgacchanmahātapāḥ

संभाव्य चटकान्मूर्ध्नि जाजलिर्जपतांवरः ।
आस्फोटयत्तथाऽऽकाशे धर्मः प्राप्तो मयेति वै

saṃbhāvya caṭakānmūrdhni jājalirjapatāṃvaraḥ |
āsphoṭayattathā''kāśe dharmaḥ prāpto mayeti vai

अथान्तरिक्षे वागासीत्तां च शुश्राव जाजलिः ।
धर्मेण न समस्त्वं वै तुलाधारस्य जाजले

athāntarikṣe vāgāsīttāṃ ca śuśrāva jājaliḥ |
dharmeṇa na samastvaṃ vai tulādhārasya jājale

वाराणस्यां महाप्राज्ञस्तुलाधारः प्रतिष्ठितः ।
सोऽप्येवं नार्हते वक्तुं यथा त्वं भाषसे द्विज

vārāṇasyāṃ mahāprājñastulādhāraḥ pratiṣṭhitaḥ |
so'pyevaṃ nārhate vaktuṃ yathā tvaṃ bhāṣase dvija

सोमर्षवशमापन्नस्तुलाधारदिदृक्षया ।
पृथिवीमचरद्राजन्यत्रसायंगृहो मुनिः

somarṣavaśamāpannastulādhāradidṛkṣayā |
pṛthivīmacaradrājanyatrasāyaṃgṛho muniḥ

कालेन महताऽगच्छत्स तु वाराणसीं पुरीम् ।
विक्रीणन्तं च पण्यानि तुलाधारं ददर्श सः

kālena mahatā'gacchatsa tu vārāṇasīṃ purīm |
vikrīṇantaṃ ca paṇyāni tulādhāraṃ dadarśa saḥ

सोऽपि दृष्ट्वैव तं विप्रमायान्तं भाण्डजीवनः ।
समुत्थाय सुसंहृष्टः स्वागतेनाभ्यपूजयत्

so'pi dṛṣṭvaiva taṃ vipramāyāntaṃ bhāṇḍajīvanaḥ |
samutthāya susaṃhṛṣṭaḥ svāgatenābhyapūjayat

आयानेवासि विदितो मम ब्रह्मन्न संशयः ।
ब्रवीमि यत्तु वचनं तच्छृणुष्व द्विजोत्तम

āyānevāsi vidito mama brahmanna saṃśayaḥ |
bravīmi yattu vacanaṃ tacchṛṇuṣva dvijottama

सागरानूपमाश्रित्य तपस्तप्तं त्वया महत् ।
न च धर्मस्य संज्ञां त्वं पुरा वेत्थ कथंचन

sāgarānūpamāśritya tapastaptaṃ tvayā mahat |
na ca dharmasya saṃjñāṃ tvaṃ purā vettha kathaṃcana

ततः सिद्धस्य तपसा तव विप्र शकुन्तकाः ।
क्षिप्रं शिरस्यजायन्त ते च संभावितास्त्वया

tataḥ siddhasya tapasā tava vipra śakuntakāḥ |
kṣipraṃ śirasyajāyanta te ca saṃbhāvitāstvayā

जातपक्षा यदा ते च गता संचरितुं ततः ।
मन्यमानस्ततो धर्मं चटकप्रभवं द्विज ।
खे वाचां त्वमथाश्रौषीर्मां प्रति द्विजसत्तम

jātapakṣā yadā te ca gatā saṃcarituṃ tataḥ |
manyamānastato dharmaṃ caṭakaprabhavaṃ dvija |
khe vācāṃ tvamathāśrauṣīrmāṃ prati dvijasattama

अमर्षवशमापन्नस्ततः प्राप्तो भवानिह ।
करवाणि प्रियं किं ते तद्ब्रूहि द्विजसत्तम

amarṣavaśamāpannastataḥ prāpto bhavāniha |
karavāṇi priyaṃ kiṃ te tadbrūhi dvijasattama