अध्याय 265: धर्म क्या है और कैसे जाना जाए

इमे वै मानसाः सर्वे धर्मं प्रति विशङ्किताः ।
कोऽयं धर्मः कुतो धर्मस्तन्मे ब्रूहि पितामह

ime vai mānasāḥ sarve dharmaṃ prati viśaṅkitāḥ |
ko'yaṃ dharmaḥ kuto dharmastanme brūhi pitāmaha

धर्मस्त्वयमिहार्थः किममुत्रार्थोपि वा भवेत् ।
उभयार्थो हि वा धर्मस्तन्मे ब्रूहि पितामह

dharmastvayamihārthaḥ kimamutrārthopi vā bhavet |
ubhayārtho hi vā dharmastanme brūhi pitāmaha

सदाचारः स्मृतिर्वेदास्त्रिविधं धर्मलक्षणम् ।
चतुर्थमर्थमप्याहुः कवयो धर्मलक्षणम्

sadācāraḥ smṛtirvedāstrividhaṃ dharmalakṣaṇam |
caturthamarthamapyāhuḥ kavayo dharmalakṣaṇam

अविध्युक्तानि कर्माणि व्यवस्यन्त्युप्तमूषरे ।
लोकयात्रार्थमेवेह धर्मस्य नियमः कृतः

avidhyuktāni karmāṇi vyavasyantyuptamūṣare |
lokayātrārthameveha dharmasya niyamaḥ kṛtaḥ

उभयत्र सुखोदर्क इह चैव परत्र च ।
अलब्ध्वा निपुणं धर्मं पापः पापे प्रसज्जति

ubhayatra sukhodarka iha caiva paratra ca |
alabdhvā nipuṇaṃ dharmaṃ pāpaḥ pāpe prasajjati

न च पापकृतः पापान्मुच्यन्ते केचिदापदि ।
अपापवादी भवति यथा भवति धर्मवित् ।
धर्मस्य निष्ठा स्वाचारस्तमेवाश्रित्य चावसेत्

na ca pāpakṛtaḥ pāpānmucyante kecidāpadi |
apāpavādī bhavati yathā bhavati dharmavit |
dharmasya niṣṭhā svācārastamevāśritya cāvaset

यथाधर्मसमाविष्टो धनं गृह्णाति तस्करः ।
रमते निर्हरस्तेनः परवित्तमराजके

yathādharmasamāviṣṭo dhanaṃ gṛhṇāti taskaraḥ |
ramate nirharastenaḥ paravittamarājake

यदास्य तद्धरन्त्यन्ये तदा राजानमिच्छति ।
तदा तेषां स्पृहयते ये वै तुष्टाः स्वकैर्धनैः

yadāsya taddharantyanye tadā rājānamicchati |
tadā teṣāṃ spṛhayate ye vai tuṣṭāḥ svakairdhanaiḥ

अभीतः शुचिरभ्येति राजद्वारमशङ्कितः ।
न हि दुश्चरितं किंचिदन्तरात्मनि पश्यति

abhītaḥ śucirabhyeti rājadvāramaśaṅkitaḥ |
na hi duścaritaṃ kiṃcidantarātmani paśyati

सत्यस्य वचनं साधु न सत्याद्विद्यते परम् ।
सत्येन विधृतं सर्वं सर्वं सत्ये प्रतिष्ठितम्

satyasya vacanaṃ sādhu na satyādvidyate param |
satyena vidhṛtaṃ sarvaṃ sarvaṃ satye pratiṣṭhitam

अपि पापकृतो रौद्राः सत्यं कृत्वा मिथःकृतम् ।
अद्रोहमविसंवादं प्रवर्तन्ते तदाश्रयाः

api pāpakṛto raudrāḥ satyaṃ kṛtvā mithaḥkṛtam |
adrohamavisaṃvādaṃ pravartante tadāśrayāḥ

ते चेन्मिथ्या धृतिं कुर्युर्विनश्येयुरसंशयम् ।
न हर्तव्यं परधनमिति धर्मविदो विदुः

te cenmithyā dhṛtiṃ kuryurvinaśyeyurasaṃśayam |
na hartavyaṃ paradhanamiti dharmavido viduḥ

मन्यन्ते बलवन्तस्तं दुर्बलैः संप्रवर्तितम् ।
यदा नियतिदौर्बल्यमथैषामेव रोचते

manyante balavantastaṃ durbalaiḥ saṃpravartitam |
yadā niyatidaurbalyamathaiṣāmeva rocate

न ह्यत्यन्तं बलयुता भवन्ति सुखिनोपि वा ।
तस्मादनार्जवे बुद्धिर्न कार्या ते कदाचन

na hyatyantaṃ balayutā bhavanti sukhinopi vā |
tasmādanārjave buddhirna kāryā te kadācana

असाधुभ्योऽस्य न भयं न चौरेभ्यो न राजतः ।
अकिंचित्कस्यचित्कुर्वन्निर्भयः शुचिरावसेत्

asādhubhyo'sya na bhayaṃ na caurebhyo na rājataḥ |
akiṃcitkasyacitkurvannirbhayaḥ śucirāvaset

सर्वतः शङ्कते स्तेनो मृगो ग्राममिवेयिवान् ।
बहुधाऽऽचरितं पापमन्यत्रैवानुपश्यति

sarvataḥ śaṅkate steno mṛgo grāmamiveyivān |
bahudhā''caritaṃ pāpamanyatraivānupaśyati

मुदितः शुचिरभ्येति सर्वतो निर्भयः सदा ।
न हि दुश्चरितं किंचिदात्मनोऽन्येषु पश्यति

muditaḥ śucirabhyeti sarvato nirbhayaḥ sadā |
na hi duścaritaṃ kiṃcidātmano'nyeṣu paśyati

दातव्यमित्ययं धर्म उक्तो भूतहिते रतैः ।
तं मन्यन्ते धनयुताः कृपणैः संप्रवर्तितम्

dātavyamityayaṃ dharma ukto bhūtahite rataiḥ |
taṃ manyante dhanayutāḥ kṛpaṇaiḥ saṃpravartitam

यदा नियतिकार्पण्यमथैपामव रोचते ।
धनवन्तोपि नात्यन्तं भवन्ति सुखिनोपि वा

yadā niyatikārpaṇyamathaipāmava rocate |
dhanavantopi nātyantaṃ bhavanti sukhinopi vā

यदन्यैर्विहितं नेच्छेदात्मनः कर्म पूरुषः ।
न तत्परेषु कुर्वीत जानन्नप्रियमात्मनः

yadanyairvihitaṃ necchedātmanaḥ karma pūruṣaḥ |
na tatpareṣu kurvīta jānannapriyamātmanaḥ

योऽन्यस्य स्यादुपपतिः स कं किं वक्तुमर्हति ।
यदन्यस्य ततः कुर्यान्न मृष्येदिति मे मतिः

yo'nyasya syādupapatiḥ sa kaṃ kiṃ vaktumarhati |
yadanyasya tataḥ kuryānna mṛṣyediti me matiḥ

जीवितुं यः स्वयं चेच्छेत्कथं सोऽन्यं प्रघातयेत् ।
यद्यदात्मन इच्छेत तत्परस्यापि चिन्तयेत्

jīvituṃ yaḥ svayaṃ cecchetkathaṃ so'nyaṃ praghātayet |
yadyadātmana iccheta tatparasyāpi cintayet

अतिरिक्तः संविभजेद्भोगैरन्यानकिंचनान् ।
एतस्मात्कारणाद्धात्रा कुसीदं संप्रवर्तितम्

atiriktaḥ saṃvibhajedbhogairanyānakiṃcanān |
etasmātkāraṇāddhātrā kusīdaṃ saṃpravartitam

यस्मिंस्तु देवाः समये सन्तिष्ठेरंस्तथा भवेत् ।
अथ चेल्लोभसमये स्थितिर्धर्मोऽपि शोभना

yasmiṃstu devāḥ samaye santiṣṭheraṃstathā bhavet |
atha cellobhasamaye sthitirdharmo'pi śobhanā

सर्वं प्रियाभ्युपगतं पुण्यमाहुर्मनीषिणः ।
पश्यैतं लक्षणोद्देशं धर्माधर्मे युधिष्ठिर

sarvaṃ priyābhyupagataṃ puṇyamāhurmanīṣiṇaḥ |
paśyaitaṃ lakṣaṇoddeśaṃ dharmādharme yudhiṣṭhira

लोकसंग्रहसंयुक्तं विधात्रा विहितं पुरा ।
सूक्ष्मधर्मार्थनियतं सतां चरितमुत्तमम्

lokasaṃgrahasaṃyuktaṃ vidhātrā vihitaṃ purā |
sūkṣmadharmārthaniyataṃ satāṃ caritamuttamam

धर्मलक्षणमाख्यातमेतत्ते कुरुसत्तम ।
तस्मादनार्जवे बुद्धिर्न ते कार्या कथंचन

dharmalakṣaṇamākhyātametatte kurusattama |
tasmādanārjave buddhirna te kāryā kathaṃcana