अध्याय 261: भीष्म महाभूतों के गुण गिनाते हैं

भूतानां गुणसङ्ख्यानं भूयः पुत्र निशामय ।
द्वैपायनमुखाद्धष्टं श्लाघया परयाऽनघ

bhūtānāṃ guṇasaṅkhyānaṃ bhūyaḥ putra niśāmaya |
dvaipāyanamukhāddhaṣṭaṃ ślāghayā parayā'nagha

दीप्तानलनिभः प्राह भगवान्धूमवत्सलः ।
ततोऽहमपि वक्ष्यामि भूयः पुत्र निदर्शनम्

dīptānalanibhaḥ prāha bhagavāndhūmavatsalaḥ |
tato'hamapi vakṣyāmi bhūyaḥ putra nidarśanam

भूमेः स्थैर्यं गुरुत्वं च काठिन्यं प्रसवात्मता ।
गन्धो भारश्च शक्तिश्च संघातः स्थापना धृतिः

bhūmeḥ sthairyaṃ gurutvaṃ ca kāṭhinyaṃ prasavātmatā |
gandho bhāraśca śaktiśca saṃghātaḥ sthāpanā dhṛtiḥ

अपां शैत्यं रसः क्लेदो द्रवत्वं स्नेहसौम्यता ।
जिह्वाविस्यन्दनं चापि भौमानां श्रपणं तथा

apāṃ śaityaṃ rasaḥ kledo dravatvaṃ snehasaumyatā |
jihvāvisyandanaṃ cāpi bhaumānāṃ śrapaṇaṃ tathā

अग्नेर्दुर्धर्षता ज्योतिस्तापः पाकः प्रकाशनम् ।
शौचं रागो लघुस्तैक्ष्ण्यं सततं चोर्ध्वभागिता

agnerdurdharṣatā jyotistāpaḥ pākaḥ prakāśanam |
śaucaṃ rāgo laghustaikṣṇyaṃ satataṃ cordhvabhāgitā

वायोरनियमस्पर्शो वादस्थानं स्वतन्त्रता ।
बलं शैध्यं च मोक्षं च कर्म चेष्टात्मता भवः

vāyoraniyamasparśo vādasthānaṃ svatantratā |
balaṃ śaidhyaṃ ca mokṣaṃ ca karma ceṣṭātmatā bhavaḥ

आकाशस्य गुणः शब्दो व्यापित्वं छिद्रताऽपि च ।
अनाश्रयमनालम्बमव्यक्तमविकारिता

ākāśasya guṇaḥ śabdo vyāpitvaṃ chidratā'pi ca |
anāśrayamanālambamavyaktamavikāritā

अप्रतीघातिता चैव श्रोतत्वं विवराणि च ।
गुणाः पञ्चाशतं प्रोक्ताः पञ्चभूतविभाविताः

apratīghātitā caiva śrotatvaṃ vivarāṇi ca |
guṇāḥ pañcāśataṃ proktāḥ pañcabhūtavibhāvitāḥ

फलोपपत्तिर्व्यक्तिश्च विसर्गः कल्पना क्षमा ।
सदसच्चाशुता चैव मनसो नव वै गुणाः

phalopapattirvyaktiśca visargaḥ kalpanā kṣamā |
sadasaccāśutā caiva manaso nava vai guṇāḥ

इष्टानिष्टविपत्तिश्च व्यवसायः समाधिता ।
संशयः प्रतिपत्तिश्च बुद्धेः पञ्च गुणान्विदुः

iṣṭāniṣṭavipattiśca vyavasāyaḥ samādhitā |
saṃśayaḥ pratipattiśca buddheḥ pañca guṇānviduḥ

कथं पञ्चगुणा बुद्धिः कथं पञ्चेन्द्रिया गुणाः ।
एतन्मे सर्वमाचक्ष्व सूक्ष्मज्ञानं पितामह

kathaṃ pañcaguṇā buddhiḥ kathaṃ pañcendriyā guṇāḥ |
etanme sarvamācakṣva sūkṣmajñānaṃ pitāmaha

आहुः षष्टिं भूतगुणान्वै
भूतविषक्तान्प्रकृतिविसृष्टान् ।
नित्यविषक्तांश्चाक्षरसृष्टा
न्पुत्र न नित्यं तदिह वदन्ति

āhuḥ ṣaṣṭiṃ bhūtaguṇānvai
bhūtaviṣaktānprakṛtivisṛṣṭān |
nityaviṣaktāṃścākṣarasṛṣṭā
nputra na nityaṃ tadiha vadanti

तत्पुत्रचिन्ताकलिलं तदुक्त
मनागतं वै तव संप्रतीह ।
भूतार्थवत्त्वं तदवाप्य सर्वं
भूतप्रभावाद्भव शान्तबुद्धिः

tatputracintākalilaṃ tadukta
manāgataṃ vai tava saṃpratīha |
bhūtārthavattvaṃ tadavāpya sarvaṃ
bhūtaprabhāvādbhava śāntabuddhiḥ