भूतानां गुणसङ्ख्यानं भूयः पुत्र निशामय ।
द्वैपायनमुखाद्धष्टं श्लाघया परयाऽनघ
bhūtānāṃ guṇasaṅkhyānaṃ bhūyaḥ putra niśāmaya |
dvaipāyanamukhāddhaṣṭaṃ ślāghayā parayā'nagha
Shanti Parva
Chapter 261: Bhishma counts the qualities of the elements
इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वँणि एकषष्ट्यधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥
13 verses · 261 of 372
What happens in this chapter
Bhishma counts the qualities of the elements
Bhishma now tells Yudhishthira the count of qualities he heard from Vyasa himself. Earth has steadiness, weight, hardness, fertility, smell, support and endurance. Water has coolness, taste, moisture, fluidity and softness. Fire has heat, light, digestion, purity, colour, sharpness and the upward rise. Wind has touch, speech, freedom, strength and speed. Space has sound, pervasion, openness and the absence of support or resistance. Together these make fifty qualities. The mind has nine, among them imagination, patience and quickness; the intellect has five, among them decision, doubt and understanding. Yudhishthira asks how the intellect can have five qualities. Bhishma answers that sixty qualities are said to cling to beings, put forth by Prakriti; knowing this, he should become calm in mind.
भीष्म उवाच
दीप्तानलनिभः प्राह भगवान्धूमवत्सलः ।
ततोऽहमपि वक्ष्यामि भूयः पुत्र निदर्शनम्
dīptānalanibhaḥ prāha bhagavāndhūmavatsalaḥ |
tato'hamapi vakṣyāmi bhūyaḥ putra nidarśanam
भूमेः स्थैर्यं गुरुत्वं च काठिन्यं प्रसवात्मता ।
गन्धो भारश्च शक्तिश्च संघातः स्थापना धृतिः
bhūmeḥ sthairyaṃ gurutvaṃ ca kāṭhinyaṃ prasavātmatā |
gandho bhāraśca śaktiśca saṃghātaḥ sthāpanā dhṛtiḥ
अपां शैत्यं रसः क्लेदो द्रवत्वं स्नेहसौम्यता ।
जिह्वाविस्यन्दनं चापि भौमानां श्रपणं तथा
apāṃ śaityaṃ rasaḥ kledo dravatvaṃ snehasaumyatā |
jihvāvisyandanaṃ cāpi bhaumānāṃ śrapaṇaṃ tathā
अग्नेर्दुर्धर्षता ज्योतिस्तापः पाकः प्रकाशनम् ।
शौचं रागो लघुस्तैक्ष्ण्यं सततं चोर्ध्वभागिता
agnerdurdharṣatā jyotistāpaḥ pākaḥ prakāśanam |
śaucaṃ rāgo laghustaikṣṇyaṃ satataṃ cordhvabhāgitā
वायोरनियमस्पर्शो वादस्थानं स्वतन्त्रता ।
बलं शैध्यं च मोक्षं च कर्म चेष्टात्मता भवः
vāyoraniyamasparśo vādasthānaṃ svatantratā |
balaṃ śaidhyaṃ ca mokṣaṃ ca karma ceṣṭātmatā bhavaḥ
आकाशस्य गुणः शब्दो व्यापित्वं छिद्रताऽपि च ।
अनाश्रयमनालम्बमव्यक्तमविकारिता
ākāśasya guṇaḥ śabdo vyāpitvaṃ chidratā'pi ca |
anāśrayamanālambamavyaktamavikāritā
अप्रतीघातिता चैव श्रोतत्वं विवराणि च ।
गुणाः पञ्चाशतं प्रोक्ताः पञ्चभूतविभाविताः
apratīghātitā caiva śrotatvaṃ vivarāṇi ca |
guṇāḥ pañcāśataṃ proktāḥ pañcabhūtavibhāvitāḥ
फलोपपत्तिर्व्यक्तिश्च विसर्गः कल्पना क्षमा ।
सदसच्चाशुता चैव मनसो नव वै गुणाः
phalopapattirvyaktiśca visargaḥ kalpanā kṣamā |
sadasaccāśutā caiva manaso nava vai guṇāḥ
इष्टानिष्टविपत्तिश्च व्यवसायः समाधिता ।
संशयः प्रतिपत्तिश्च बुद्धेः पञ्च गुणान्विदुः
iṣṭāniṣṭavipattiśca vyavasāyaḥ samādhitā |
saṃśayaḥ pratipattiśca buddheḥ pañca guṇānviduḥ
युधिष्ठिर उवाच
कथं पञ्चगुणा बुद्धिः कथं पञ्चेन्द्रिया गुणाः ।
एतन्मे सर्वमाचक्ष्व सूक्ष्मज्ञानं पितामह
kathaṃ pañcaguṇā buddhiḥ kathaṃ pañcendriyā guṇāḥ |
etanme sarvamācakṣva sūkṣmajñānaṃ pitāmaha
भीष्म उवाच
आहुः षष्टिं भूतगुणान्वै
भूतविषक्तान्प्रकृतिविसृष्टान् ।
नित्यविषक्तांश्चाक्षरसृष्टा
न्पुत्र न नित्यं तदिह वदन्ति
āhuḥ ṣaṣṭiṃ bhūtaguṇānvai
bhūtaviṣaktānprakṛtivisṛṣṭān |
nityaviṣaktāṃścākṣarasṛṣṭā
nputra na nityaṃ tadiha vadanti
तत्पुत्रचिन्ताकलिलं तदुक्त
मनागतं वै तव संप्रतीह ।
भूतार्थवत्त्वं तदवाप्य सर्वं
भूतप्रभावाद्भव शान्तबुद्धिः
tatputracintākalilaṃ tadukta
manāgataṃ vai tava saṃpratīha |
bhūtārthavattvaṃ tadavāpya sarvaṃ
bhūtaprabhāvādbhava śāntabuddhiḥ
Text source: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)