अध्याय 260: कामना का वृक्ष और शरीर का पुर

हृदि कामद्रुमश्चित्रो मोहसंचयसंभवः ।
क्रोधमानमहास्कन्धो विवित्सापरिवेषणः

hṛdi kāmadrumaścitro mohasaṃcayasaṃbhavaḥ |
krodhamānamahāskandho vivitsāpariveṣaṇaḥ

तस्य चाज्ञानमाधारः प्रमादः परिषेचनम् ।
सोऽभ्यसूयापलाशो हि पुरा दुष्कृतसारवान्

tasya cājñānamādhāraḥ pramādaḥ pariṣecanam |
so'bhyasūyāpalāśo hi purā duṣkṛtasāravān

संमोहचिन्ताविटपः शोकशाखो भयाङ्कुरः ।
मोहनीभिः पिपासाभिर्लताभिरनुवेष्टितः

saṃmohacintāviṭapaḥ śokaśākho bhayāṅkuraḥ |
mohanībhiḥ pipāsābhirlatābhiranuveṣṭitaḥ

उपासते महावृक्षं सुलुब्धास्तत्फलेप्सवः ।
आयतैः संयुताः पाशैः फलदं परिवेष्ट्य तम्

upāsate mahāvṛkṣaṃ sulubdhāstatphalepsavaḥ |
āyataiḥ saṃyutāḥ pāśaiḥ phaladaṃ pariveṣṭya tam

यस्तान्पाशान्वशे कृत्वा तं वृक्षमपकर्षति ।
गतः स दुःखयोरन्तं जरामरणयोर्द्वयोः

yastānpāśānvaśe kṛtvā taṃ vṛkṣamapakarṣati |
gataḥ sa duḥkhayorantaṃ jarāmaraṇayordvayoḥ

संरोहत्यकृतप्रज्ञः ससत्वो हन्ति पादपम् ।
स तमेवाहतो हन्ति विषं ग्रस्तमिवातुरम्

saṃrohatyakṛtaprajñaḥ sasatvo hanti pādapam |
sa tamevāhato hanti viṣaṃ grastamivāturam

तस्यानुगतमूलस्य मूलमुद्भियते बलात् ।
योगप्रसादात्कृतिना साम्येन परमासिना

tasyānugatamūlasya mūlamudbhiyate balāt |
yogaprasādātkṛtinā sāmyena paramāsinā

एवं यो वेद कामस्य केवलं परिसर्पणम् ।
एतच्च कामशास्त्रस्य सुदुःखान्यतिवर्तते

evaṃ yo veda kāmasya kevalaṃ parisarpaṇam |
etacca kāmaśāstrasya suduḥkhānyativartate

शरीरं पुरमित्याहुः स्वामिनी बुद्धिरिष्यते ।
तत्र बुद्धेः शरीरस्थं मनो नामार्थचिन्तकम्

śarīraṃ puramityāhuḥ svāminī buddhiriṣyate |
tatra buddheḥ śarīrasthaṃ mano nāmārthacintakam

इन्द्रियाणि जनाः पौरास्तदर्थं तु परा कृतिः ।
तत्र द्वौ दारुणौ दोषौ तमो नाम रजस्तथा ।
तदर्थमुपजीवन्ति पौराः सह पुरेश्वरैः

indriyāṇi janāḥ paurāstadarthaṃ tu parā kṛtiḥ |
tatra dvau dāruṇau doṣau tamo nāma rajastathā |
tadarthamupajīvanti paurāḥ saha pureśvaraiḥ

अद्वारेण तमेवार्थं द्वौ दोषावुपजीवतः ।
तत्र बुद्धिर्हि दुर्धर्षा मनः साधर्म्यमुच्यते

advāreṇa tamevārthaṃ dvau doṣāvupajīvataḥ |
tatra buddhirhi durdharṣā manaḥ sādharmyamucyate

पौराश्चापि मनस्तृप्तास्तेषामपि चला स्थितिः ।
यदर्थं बुद्धिरध्यास्ते सोऽनर्थः परिषीदति

paurāścāpi manastṛptāsteṣāmapi calā sthitiḥ |
yadarthaṃ buddhiradhyāste so'narthaḥ pariṣīdati

पौरमन्त्रवियुक्तायाः सोऽर्थः संसीदति क्रमात् ।
यदर्थं पृथगध्यास्ते मनस्तत्परिषीदति

pauramantraviyuktāyāḥ so'rthaḥ saṃsīdati kramāt |
yadarthaṃ pṛthagadhyāste manastatpariṣīdati

पृथग्भूतं मनो बुद्ध्या मनो भवति केवलम् ।
तत्रैनं विकृतं शून्यं रजः पर्यवतिष्ठते

pṛthagbhūtaṃ mano buddhyā mano bhavati kevalam |
tatrainaṃ vikṛtaṃ śūnyaṃ rajaḥ paryavatiṣṭhate

तन्मनः कुरुते सख्यं रजसा सह संगतम् ।
तं चादाय जनं पौरं रजसे संप्रयच्छति

tanmanaḥ kurute sakhyaṃ rajasā saha saṃgatam |
taṃ cādāya janaṃ pauraṃ rajase saṃprayacchati